ART-TERAPIYADAN FOYDALANGAN HOLDA MAKTABGACHA YOSHDAGI NUTQ KAMCHILIGI BO'LGAN BOLALARDA MULOQOT KO'NIKMALARINI TARBIYALASH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 212 ART-TERAPIYADAN FOYDALANGAN HOLDA MAKTABGACHA YOSHDAGI NUTQ KAMCHILIGI BO‘LGAN BOLALARDA MULOQOT KO‘NIKMALARINI TARBIYALASH Komilova Umida To‘ra qizi Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Maxsus pedagogika yo‘nalishi 2-kurs magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17564155 Annotatsiya. Mazkur tadqiqot nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirishda art-terapiya metodlarining o‘rni va samaradorligini o‘rganishga bag‘ishlandi. Nazariy asos sifatida L.S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy yondashuvi, A.N. Leontyevning faoliyat nazariyasi hamda A.R. Luriyaning psixolingvistik qarashlari tanlab olindi. Tadqiqot jarayonida kuzatuv, suhbat, diagnostik testlar va pedagogik eksperiment metodlari qo‘llanildi. Eksperimental guruhda art-terapiya elementlari (rasm chizish, loydan yasash, qo‘g‘irchoq teatri, ertak to‘qish, musiqali mashg‘ulotlar) muntazam qo‘llanilganda bolalarning lug‘at boyligi, grammatik tuzilmalarni qo‘llash darajasi, muloqotga kirishish faolligi va fonematik eshituv ko‘rsatkichlari sezilarli darajada oshgani kuzatildi. Natijalar artterapiyaning nafaqat nutqiy rivojlanishga, balki emotsional barqarorlik va ijtimoiylashuvga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Kalit so‘zlar: nutqi rivojlanmagan bolalar, maktabgacha ta’lim, nutqiy muloqot vositalari, art-terapiya, logopediya, ijodiy faoliyat, emotsional rivojlanish, ijtimoiylashuv. Аннотация. Данное исследование посвящено изучению роли и эффективности методов арт-терапии в формировании речевых коммуникативных средств у детей дошкольного возраста с нарушениями речи. В качестве теоретической основы были выбраны культурно-исторический подход Л.С. Выготского, теория деятельности А.Н. Леонтьева и психолингвистические взгляды А.Р. Лурии. В ходе исследования применялись методы наблюдения, беседы, диагностических тестов и педагогического эксперимента. В экспериментальной группе регулярное использование элементов арт-терапии (рисование, лепка, кукольный театр, сочинение сказок, музыкальные занятия) способствовало значительному повышению словарного запаса, уровня использования грамматических структур, активности в общении и показателей фонематического слуха у детей. Результаты подтвердили, что арт-терапия оказывает положительное влияние не только на речевое развитие, но и на эмоциональную устойчивость и социализацию. Ключевые слова: дети с нарушениями речи, дошкольное образование, речевые средства общения, арт-терапия, логопедия, творческая деятельность, эмоциональное развитие, социализация Abstract. This study is devoted to examining the role and effectiveness of art therapy methods in developing speech communication skills among preschool children with speech disorders. The theoretical framework was based on L.S. Vygotsky’s cultural-historical approach, A.N. Leontyev’s activity theory, and A.R. Luria’s psycholinguistic perspectives. The research employed observation, interviews, diagnostic tests, and pedagogical experiment methods. In the experimental group, regular application of art therapy elements (drawing, clay modeling, puppet INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 213 theater, storytelling, and music activities) significantly improved children’s vocabulary, use of grammatical structures, communicative activity, and phonemic hearing skills. The findings confirmed that art therapy positively influences not only speech development but also emotional stability and socialization. Keywords: children with speech disorders, preschool education, speech communication tools, art therapy, speech therapy, creative activity, emotional development, socialization. Kirish. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqning to‘liq shakllanmasligi bugungi kunda psixologiya, defektologiya va pedagogika fanlarining dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Nutq bolaning tafakkuri, emotsional-irodaviy holati, ijtimoiylashuvi va shaxs sifatida rivojlanishida hal qiluvchi omil sanaladi. Ayniqsa, maktabgacha davr bolaning nutqiy muloqot vositalarini shakllantirishda “oltin davr” hisoblanadi. Shu bosqichda bolaning og‘zaki nutqi tez sur’atlar bilan rivojlanib, uning kelajakdagi o‘qish va yozishga tayyorgarligi uchun asos yaratiladi. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar hamda amaliy kuzatuvlar nutqi rivojlanmagan (umumiy nutqiy rivojlanmaganlik - UNR) bolalar soni ortib borayotganini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yil ichida nutqiy buzilishlar bilan logopedik guruhlarga murojaat qilayotgan bolalar soni 25–30 % ga ko‘paygan. Statistik ma’lumotlar Toshkent shahri va yirik viloyatlarda logopedik markazlarga murojaat qilayotgan maktabgacha yoshdagi har to‘rt nafar boladan biri nutqiy rivojlanishda muammolarga ega ekanini ko‘rsatmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra esa, dunyo miqyosida maktabgacha yoshdagi bolalarning 8–12 % ida turli darajadagi nutqiy rivojlanish buzilishlari uchraydi.Shu bois nutqiy rivojlanmagan bolalarda muloqot vositalarini shakllantirishda yangi, innovatsion yondashuvlar talab etilmoqda. 1-rasm. 2015–2025 yillarda O‘zbekiston va jahon miqyosida nutqi rivojlanmagan bolalar ulushi va logopedik markazlarga murojaatlar dinamikasi (%) Shunday samarali metodlardan biri — art-terapiyadir. Art-terapiya — bu ijodiy faoliyat (rasm chizish, qo‘shiq aytish, qo‘g‘irchoq teatri, loydan yasash, ertak to‘qish, rolli o‘yinlar) orqali bolaning nutqini rivojlantirishga yo‘naltirilgan usuldir. U bolaning hissiyotlarini erkin ifodalashiga, o‘z-o‘zini anglashi va ijtimoiy muloqotga kirishishiga keng imkoniyat yaratadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, art-terapiya metodlari qo‘llanilganda nutqi rivojlanmagan bolalarda lug‘at boyligi o‘rtacha 15–20 % ga oshadi, grammatik tuzilmalarni qo‘llash tezligi 30 % ga ortadi, muloqotga kirishish ko‘rsatkichlari esa 25–40 % ga yaxshilanadi. Xalqaro tajriba ham bu borada ijobiy natijalarni ko‘rsatmoqda. Masalan, Rossiya, AQSh va Janubiy Koreya INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 214 logopedik markazlarida art-terapiya elementlarini qo‘llash oddiy an’anaviy mashg‘ulotlarga nisbatan ikki baravar samaraliroq ekani aniqlangan. Shu bois mazkur yo‘nalishda olib boriladigan ilmiy-amaliy izlanishlar nafaqat logopedlar, balki pedagoglar, psixologlar va otaonalar uchun ham metodik asos vazifasini bajaradi. Tadqiqotlar va adabiyotlar sharhi Nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirish masalasi nafaqat mahalliy, balki xalqaro miqyosda ham ko‘plab ilmiy izlanishlarning markazida turadi. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu muammoning yechimida an’anaviy logopedik mashg‘ulotlar bilan bir qatorda innovatsion yondashuvlar, xususan art-terapiya usullari ham keng qo‘llanila boshlagan.Klassik nazariy asoslarga to‘xtaladigan bo‘lsak, L.S. Vygotskiy bola nutqining shakllanishini ijtimoiy muhit va muloqot bilan bog‘lab tushuntiradi. Uning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, bola kattalar yordamida erishgan nutqiy faoliyatini keyinchalik mustaqil bajara oladi. A.N. Leontyev faoliyat nazariyasi orqali nutqning bolaning o‘yini va ijodiy faoliyati bilan chambarchas bog‘liqligini isbotlab bergan, A.R. Luriya esa psixolingvistik yondashuvda nutqning markaziy asab tizimi, eshituv, idrok va motorik faoliyatlar bilan uzviy aloqasini asoslagan. Ushbu nazariy qarashlar nutqi rivojlanmagan bolalar bilan ishlashda integrativ metodlarning ahamiyatini ochib beradi. Amaliy tadqiqotlar ham bu masalaning dolzarbligini tasdiqlaydi. Masalan, T.B. Filicheva va G.V. Chirkina kabi rus olimlari umumiy nutqiy rivojlanmaganlik (UNR) bo‘lgan bolalarda lug‘at boyligining yetishmovchiligi, grammatik shakllardan foydalanishdagi qiyinchiliklar va fonematik eshituvning sustligi ko‘p uchraydigan muammo ekanligini aniqlashgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisobotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida maktabgacha yoshdagi bolalarning 8–12 % ida nutqiy rivojlanish buzilishlari uchraydi. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra esa, logopedik markazlarga murojaat qilayotgan bolalar soni oxirgi yillarda 25–30 % ga ortgan. Bu raqamlar masalaning jiddiy ijtimoiy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Art-terapiya bo‘yicha izlanishlarda ham ko‘plab ijobiy natijalar qayd etilgan. G‘arb tadqiqotchilaridan J. Rubin va C. Malchiodi art-terapiyaning bolaning stressini kamaytirishda, ijodkorlikni rivojlantirishda va nutqiy faoliyatni faollashtirishda samarali ekanini ta’kidlagan. Rossiyada olib borilgan tajribalar esa art-terapiya usullari qo‘llanilganda bolalarning lug‘at boyligi o‘rtacha 15–20 %, grammatik tuzilmalarni qo‘llash samaradorligi esa 30 % ga oshishini ko‘rsatgan. AQShda o‘tkazilgan amaliy tadqiqotlarda esa art-terapiya dasturlari natijasida bolalarning nutqiy faolligi 35 % ga ortgani qayd etilgan. Janubiy Koreya olimlari esa art-terapiya o‘yinlari orqali muloqotga kirishish darajasi 25–40 % ga yaxshilanganini ilmiy isbotlashgan. O‘zbekiston tajribasida ham logopedik xizmatlarni rivojlantirish bo‘yicha qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Xususan, Prezidentning PF–60 farmoni, PQ–4884 qarori va “Raqamli ta’lim konsepsiyasi” doirasida maktabgacha ta’lim tizimida maxsus korreksion guruhlar faoliyati yo‘lga qo‘yilmoqda. Biroq adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, art-terapiyani logopedik amaliyotga keng tatbiq etish bo‘yicha milliy miqyosda hali yetarlicha metodik qo‘llanmalar va ilmiy tadqiqotlar mavjud emas. Bu esa ushbu yo‘nalishda yangi ilmiy izlanishlarni amalga oshirish zarurligini anglatadi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlar sharhi art-terapiyaning nutqi rivojlanmagan bolalar uchun samarali metod ekanini isbotlab bermoqda. U an’anaviy logopedik mashg‘ulotlarni to‘ldiruvchi, emotsional va ijtimoiy rivojlanishni qo‘llab- INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 215 quvvatlovchi, bolaning shaxsiy imkoniyatlarini ochib beruvchi vosita sifatida qaraladi. Shu bois, bu boradagi nazariy qarashlar va amaliy tajribalarni uyg‘unlashtirish, milliy sharoitga moslashtirilgan metodik tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi. Metodologiya Tadqiqotda nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirishda art-terapiyaning ta’sirchanligini aniqlash asosiy metodologik yo‘nalish sifatida belgilandi. Tadqiqotning nazariy asosini L.S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy yondashuvi, A.N. Leontyevning faoliyat nazariyasi va A.R. Luriyaning psixolingvistik qarashlari tashkil etdi. Shuningdek, G‘arb olimlaridan J. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi va C. Malchiodi hamda J. Rubinning art-terapiya bo‘yicha ishlari metodologik tayanch vazifasini bajardi. Tadqiqot jarayonida kuzatuv, suhbat, pedagogik eksperiment, diagnostik testlar va art-terapiya mashg‘ulotlarini amaliy sinovdan o‘tkazish metodlari qo‘llanildi. Statistik tahlil uchun foiz ko‘rsatkichlari va taqqoslash usullaridan foydalanildi. Eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasida farqlarni aniqlash orqali art-terapiya mashg‘ulotlarining samaradorligi baholandi. Metodologik yondashuvning mohiyati shundaki, art-terapiya bolalarning sensor-motor faolligi, emotsional ifodasi, simvolik muloqoti va verbalizatsiyasini uyg‘unlashtiradi hamda ijtimoiylashuv imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bois tadqiqot nazariy qarashlar, empirik kuzatuvlar va amaliy tajribalarni uyg‘unlashtirishga asoslangan holda olib borildi. Natijalar Tadqiqot jarayonida nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda art-terapiya metodlaridan foydalanish ularning nutqiy rivojlanishida sezilarli ijobiy o‘zgarishlarni namoyon etdi. Eksperimental guruhda muntazam ravishda rasm chizish, loydan yasash, qo‘g‘irchoq teatri, ertak to‘qish va musiqali o‘yinlardan tashkil topgan art-terapiya mashg‘ulotlari olib borildi, nazorat guruhida esa faqat an’anaviy logopedik mashg‘ulotlar qo‘llanildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, eksperimental guruh bolalarida lug‘at boyligi o‘rtacha 18–20 % ga kengaydi, grammatik tuzilmalardan foydalanish samaradorligi esa 30 % ga oshdi. Fonematik eshituv ko‘rsatkichlari 25 % ga yaxshilandi va so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish ko‘nikmalari ancha mustahkamlandi. Muloqotga kirishish darajasi nazorat guruhiga nisbatan yuqoriroq bo‘lib, bolalarning o‘z fikrini erkin ifodalashga bo‘lgan intilishi kuchaydi. 1-jadval. Art-terapiya metodlari samaradorligi Metod Qo‘llash usuli Nutqqa ta’siri (%) Rasm chizish Bo‘yoq, qalam, qumda chizish orqali 20 % Loydan yasash Plastilin, loydan oddiy shakllar yasash 25 % Qo‘shiq aytish Ritm, qo‘shiqlar, musiqali o‘yinlar 30 % Ertak to‘qish Ertak tinglash va qayta so‘zlab berish 28 % Qo‘g‘irchoq teatri Rollarni ijro etish, sahnalashtirish 35 % 2-jadval. Diagnostik test natijalari Bosqich Lug‘at boyligi (%) Grammatik tuzilma (%) Muloqot faolligi (%) Boshlang‘ich daraja 40 % 35 % 30 % Oraliq diagnostika 55 % 50 % 48 % Yakuniy diagnostika 75 % 70 % 68 % INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 216 3-jadval. Muloqot ko‘nikmalarining rivojlanishi Ko‘rsatkich Boshlang‘ich (%) Yakuniy (%) Passiv → faol lug‘at 35 % 70 % So‘z birikmasidan gapga o‘tish 30 % 65 % Monologik va dialogik nutq 25 % 60 % 4-jadval. Emotsional va ijtimoiy rivojlanish Ko‘rsatkich Mashg‘ulotlardan oldin (%) Mashg‘ulotlardan keyin (%) O‘zini erkin ifodalash darajasi 30 % 65 % Guruhli o‘yinlarda ishtirok 40 % 75 % Muloqotga kirishish motivatsiyasi 35 % 70 % Emotsional rivojlanish ko‘rsatkichlari ham ijobiy o‘zgarishlarni namoyon qildi: artterapiya mashg‘ulotlari davomida bolalarda o‘ziga ishonch ortdi, his-tuyg‘ularni erkin ifodalash imkoniyati kengaydi va tengdoshlari bilan muloqot qilishga bo‘lgan ehtiyoj kuchaydi. Guruhli faoliyat orqali ijtimoiylashuv jarayoni tezlashdi, bolalar o‘zaro hamkorlikda nutqiy muloqotdan samarali foydalanishni o‘rgandilar.Umuman olganda, art-terapiya metodlari qo‘llanilganda bolalarning nutqiy faolligi sezilarli darajada oshgani, muloqot vositalaridan foydalanish jarayonida esa ularning ijodiy salohiyati ham rivojlanganligi aniqlandi. Shu bilan birga, eksperiment natijalari art-terapiyaning nafaqat nutqiy rivojlanishga, balki bolaning shaxsiy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ham samarali ta’sir ko‘rsatishini isbotlab berdi. 5-Jadval: Art-terapiya yo‘nalishlari va ularning qo‘llanish mexanizmi Art-terapiya yo‘nalishi Qo‘llanish shakli Nutqiy rivojlanishga ta’sir mexanizmi Kutilayotgan natija Rasm chizish (izo-terapiya) Bo‘yoq, qalam, akvarel, qumda chizish Bola rasm orqali his-tuyg‘ularini ifodalaydi, pedagog esa rasmni so‘zlatish orqali lug‘atni boyitadi va nutqni faollashtiradi Lug‘at boyligi kengayadi, so‘zlarni mustahkamlash, nutqiy tasvirlash qobiliyati oshadi Loy va plastilindan yasash Oddiy shakllar, hayvonchalar, predmetlar yasash Mayda motorika rivojlanadi, og‘zaki faoliyatga bilvosita rag‘bat tug‘iladi, yasagan buyumni so‘z bilan ifodalash zaruriyati paydo bo‘ladi Fonematik eshituv kuchayadi, grammatik shakllardan foydalanish yaxshilanadi Musiqa va qo‘shiq (muzikoterapiya) Qo‘shiq aytish, ritmik mashqlar, musiqali o‘yinlar Musiqiy ritm va intonatsiya nutqning ohangdorligini rivojlantiradi, so‘zlarni eslab qolish va talaffuzni osonlashtiradi Nutq tempi va intonatsiyasi yaxshilanadi, talaffuz aniq bo‘ladi Qo‘g‘irchoq teatri va dramatizatsiya Ertak, hikoya, dialoglarni sahnalashtirish Bola rolda so‘zlashga majbur bo‘ladi, dialogik nutq rivojlanadi, ijtimoiy muloqot Dialogik nutq shakllanadi, muloqotga kirishish INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 217 tajribasi ortadi faollashadi Ertak-terapiya Ertak tinglash, qayta so‘zlab berish, yangi ertak to‘qish Tasavvur va obrazli tafakkur rivojlanadi, nutqiy ifoda imkoniyatlari kengayadi Mustaqil nutqni shakllantirish, so‘z boyligini oshirish, grammatik jihatdan to‘g‘ri gap tuzish O‘yin terapiyasi Rolli o‘yinlar, syujetli o‘yinlar, stol usti o‘yinlari O‘yin jarayonida bola muloqotga kirishadi, faol suhbatdosh bo‘lishga o‘rganadi Ijtimoiylashuv kuchayadi, nutqiy faollik oshadi, muloqotga bo‘lgan ehtiyoj shakllanadi Muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda art-terapiya metodlarini qo‘llash an’anaviy logopedik mashg‘ulotlarga nisbatan ko‘proq samaradorlik beradi. Rasm chizish, loydan yasash, qo‘shiq aytish, ertak to‘qish va rolli o‘yinlar orqali bola nafaqat ijodiy qobiliyatini namoyon etadi, balki nutqiy faoliyatini ham bilvosita faollashtiradi. Shu sababli art-terapiya nutqni rivojlantirish vositasi sifatida kompleks, ko‘p yo‘nalishli ta’sir mexanizmiga ega ekanligi aniqlandi.Muhokama jarayonida ta’kidlanishi kerak bo‘lgan jihat shundaki, art-terapiya mashg‘ulotlari bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirish bilan birga, emotsional muvozanatni ta’minlaydi, muloqotga kirishishdagi psixologik to‘siqlarni kamaytiradi va bolalarning tengdoshlari bilan ijtimoiylashuvini tezlashtiradi. Bu esa nutqiy rivojlanish jarayonida shaxsiy va emotsional omillar ham katta rol o‘ynashini ko‘rsatadi.Olingan natijalar xorijiy tajribalar bilan ham uyg‘unlashadi. Masalan, Rossiya, AQSh va Janubiy Koreyada olib borilgan izlanishlarda artterapiya lug‘at boyligini 15–20 %, muloqot faolligini esa 25–40 % ga oshirishi qayd etilgan. Bizning tajriba-sinov ishlari ham ushbu ko‘rsatkichlarni tasdiqlab, art-terapiya elementlarini qo‘llash natijasida eksperimental guruh bolalarida nutqiy rivojlanishning aniq o‘sishi kuzatildi.Muhokama doirasida yana bir muhim jihat shuki, art-terapiya metodlari nafaqat nutqiy rivojlanishga, balki bolaning umumiy shaxsiy kamoloti, emotsional barqarorligi va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Shu bois bu metodlarni logopedik amaliyotga keng tatbiq etish, maxsus dasturlar ishlab chiqish va pedagoglar uchun metodik qo‘llanmalar yaratish zarur. Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, nutqi rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirishda art-terapiya samarali metodlardan biri hisoblanadi. An’anaviy logopedik mashg‘ulotlarga qo‘shimcha tarzda art-terapiya elementlarini qo‘llash lug‘at boyligini kengaytirish, grammatik tuzilmalardan foydalanish ko‘nikmalarini mustahkamlash, fonematik eshituvni rivojlantirish va talaffuzni yaxshilashda ijobiy natija berdi.Art-terapiya bolaning hissiy dunyosi va ijodiy salohiyatini faollashtirgan holda nutqiy faoliyatga bo‘lgan ehtiyojini kuchaytiradi. Rasm chizish, loydan yasash, qo‘g‘irchoq teatri, qo‘shiq aytish va ertak to‘qish jarayonida bola o‘z fikr va his-tuyg‘ularini erkin ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu esa og‘zaki nutqni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, guruhli mashg‘ulotlar ijtimoiylashuv jarayonini tezlashtirib, tengdoshlari bilan muloqot qilishda faol bo‘lishiga yordam beradi.Xalqaro va milliy tadqiqotlar tajribasi bilan solishtirganda, ushbu izlanish natijalari art-terapiyaning nutqiy rivojlanishga ta’sirchanligini tasdiqlaydi. Bu usul bolalarda nutqiy muloqot vositalarini shakllantirish bilan birga, shaxsiy rivojlanish, emotsional barqarorlik va ijodiy qobiliyatlarni ham rivojlantirish imkonini beradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 218 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Выготский Л.С. (1984). Собрание сочинений: В 6-ти томах. – Москва: Педагогика. 2. Леонтьев А.Н. (1977). Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Политиздат. 3. Лурия А.Р. (1979). Язык и сознание. – Москва: МГУ. 4. Пиаже Ж. (2003). Речь и мышление ребёнка. – Санкт-Петербург: Питер. 5. Филичева Т.Б., & Чиркина, Г. В. (2000). Основы логопедии: Общее недоразвитие речи у детей дошкольного возраста. – Москва: Просвещение. 6. Соколова, Е.Т. (2012). Арт-терапия в коррекционной педагогике. – Москва: Академия. 7. Доброва, Т.А. (2014). Арт-терапия как средство развития коммуникативных навыков у детей с ОНР. Логопедия, № 4, 56–61. 8. Kramer E. (1993). Art as Therapy with Children. – Chicago: Magnolia Street Publishers. 9. Malchiodi, C.A. (2012). Handbook of Art Therapy. – New York: Guilford Press. 10. Rubin J.A. (2016). Approaches to Art Therapy: Theory and Technique. – New York: Routledge. 11. World Health Organization (WHO). (2020). Developmental language disorders in early childhood. – Geneva: WHO Report. 12. UNESCO (2019). Early Childhood Care and Education: Global Report. – Paris: UNESCO. 13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni. (2022). 2022–2026 yillarda yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida. 14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4884-son Qarori. (2020). Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 15. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2018). Raqamli ta’lim konsepsiyasi. – Toshkent. 16. Chirkina G. V. (2017). Развитие связной речи у дошкольников с ОНР. – Москва: Владос. 17. Sokolov A.N. (2005). Psixolingvistika asoslari. – Moskva: Akademkniga. 18. Baybaeva N. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy rivojlanish muammolari. Pedagogika va psixologiya jurnali, №3, 45–51. 19. Tursunova Z. (2022). Art-terapiya vositalarining maktabgacha ta’limdagi ahamiyati. Ta’lim va innovatsiya, №2, 33–39. 20. SamDU guruhi. (2023). Maktabgacha yoshdagi bolalarda logopedik xizmat samaradorligi. Ilmiy axborotlar to‘plami, №1, 78–86.