NUTQIDA NUQSONI BOR BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHNING SAMARALI MODELLARI, ULARNI QO'LLASHGA OID XALQARO HAMDA TARIXIY-MILLIY TAJRIBA

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 237 NUTQIDA NUQSONI BOR BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHNING SAMARALI MODELLARI, ULARNI QO‘LLASHGA OID XALQARO HAMDA TARIXIY-MILLIY TAJRIBA Berdikulova Charos Alikulovna Toshkent Kimyo xalqaro universiteti 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17564225 Annotatsiya. Ushbu maqolada nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishning zamonaviy pedagogik modellari, ularning nazariy asoslari va amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqotda nutq terapiyasining integrativ, kompleks va texnologik modellari qiyosiy o‘rganilib, xorijiy (AQSh, Yevropa mamlakatlari) va tarixiy-milliy (O‘zbekiston) tajribalarning o‘ziga xos xususiyatlari ochib berilgan. Maqolada nutq nuqsoni korreksiyasida erta intervensiya, oilani jalb qilish va multidissiplinar yondashuvning muhimligi ilmiy-pedagogik misollar orqali asoslanib, mazkur sohani rivojlantirish bo‘yicha taklif-tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: nutq nuqsoni, korreksion pedagogika, logopediya, modellashtirish, grafik model, erta intervensiya, tarixiy-milliy tajriba, INRM modeli. Аннотация. В статье анализируются современные педагогические модели развития речи детей с речевыми нарушениями, их теоретические основы и практическое значение. Проводится сравнительное изучение интегративных, комплексных и технологических моделей логопедического воздействия, раскрываются особенности зарубежного (США, страны Европы) и историко-национального (Узбекистан) опыта. На научно-педагогическом примере обосновывается значение раннего вмешательства, вовлечения семьи и междисциплинарного подхода в коррекции речевых нарушений, даются рекомендации по развитию данного направления. Ключевые слова: речевые нарушения, коррекционная педагогика, логопедическое лечение, моделирование, графическая модель, раннее вмешательство, историконациональный опыт, модель INRM. Abstract. This article analyzes modern pedagogical models of speech development in children with speech disorders, their theoretical foundations, and practical implications. A comparative study of integrative, complex, and technological models of speech therapy intervention is conducted, revealing the specifics of international (USA, European countries) and historical-national (Uzbekistan) experience. A scientific and pedagogical example substantiates the importance of early intervention, family involvement, and an interdisciplinary approach to the correction of speech disorders, and recommendations are provided for the development of this area. Key words: speech disorders, correctional pedagogy, speech therapy treatment, modeling, graphic model, early intervention, historical and national experience, INRM model. Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirish zamonaviy korreksion pedagogikaning eng muhim va dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Nutq – bu shaxsning ijtimoiylashuvi, ta’lim olishi va umumiy rivojlanishining asosidir. Shu sababli, ushbu yo‘nalishda samarali, ilmiy asoslangan va amaliyotda sinalgan modellarni ishlab chiqish va joriy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 238 etish zaruriyati mavjud. Bolalarning nutq nuqsoni (dislaliya, dizartriya va h.k) natijasida ularning ijtimoiy-adabiy moslashuvi, kognitiv rivojlanishi va ta’lim olish imkoniyatlari cheklanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab maktabgacha yoshdagi bolalarning sezilarli qismi turli darajadagi nutq patologiyalaridan aziyat chekadi, dunyoda 5-10% bolalar nutq buzilishlari bilan tug‘iladi, bu esa ularning ta’lim va hayot sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi[1]. Nutq insoning kognitiv rivojlanishi, ijtimoiy adaptatsiyasi va shaxsiy identifikatsiyasining asosiy ko‘rsatkichidir. Shu bois, nutqida nuqsoni bor bolalarda (logopatiya, dizartriya, rinolaliya, fonetik-fonematik kamchiliklar va boshqalar) nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirish ta’lim tizimining muhim vazifasi hisoblanadi. Xalqaro tajribalar ko‘rsatadiki, nutqiy terapiyada samarali modellar ko‘p omilli yondashuv, erta korreksiya, multimodal stimulyatsiya va ta’lim-tarbiya tizimida logoped hamkorligini qamrab oladi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda inklyuziv ta’lim siyosati, maxsus pedagogika va logopediya sohasi bo‘yicha ilmiy-amaliy ishlar kengaymoqda. Biroq, amaldagi metodik tizimlar zamonaviy logopedik modellar bilan to‘la integratsiyalanmagan. Nutqiy tarbiyani amalga oshirishning eng istiqbolli usullaridan biri modellashtirishdir, chunki maktabgacha yoshdagi bolaning tafakkuri predmetli obrazliligi va ko‘rgazmali konkretligi bilan ajralib turadi. L.S.Vigotskiy o‘zining “Yozma nutqning rivojlanish tarixi” maqolasida quyidagi fikrni bildirgan: “Bolaning rasm chizishi psixologik funksiya o‘ziga xos grafik nutq, biror narsa haqida grafik hikoya qilishdir.” Modellashtirish qandaydir hodisalar, predmetlar yoki obyektlar tizimining modellarini qurish va o‘rganish orqali nutqdagi kamchiliklarni tuzatish jarayonidir. Atrofdagi obyektlarni modellashtirish jarayonida mo‘ljal olish faoliyati takomillashadi, perseptiv va amaliy ko‘nikmalar shakllanadi [2]. Modellashtirishning o‘qitish metodi sifatidagi o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u obyektlarning bevosita idrok qilishdan yashirin bo‘lgan xususiyatlari, aloqalari, munosabatlarini ko‘rgazmali qiladi, ular faktlar, hodisalarni tushunish uchun muhimdir, mazmunan tushunchalarga yaqin bo‘lgan bilimlarni shakllantirishda. Ushbu metod shu bilan belgilanadiki, modellashtirish asosida o‘rin almashtirish tamoyili yotadi: real predmet bolalar faoliyatida boshqa predmet, tasvir, belgi, ramz bilan almashtirilishi mumkin. Bola o‘yinda, nutqni o‘zlashtirish jarayonida, tasviriy faoliyatda obyektlarni almashtirishni erta egallaydi. Bu pedagoglarning e’tiborini o‘qitishda modellarni qo‘llashni ishlab chiqishga qaratdi. Modellashtirish bolaning intellekti va nutqini rivojlantirish muammosini hal qilishning samarali usuli hisoblanadi. Modellashtirish orqali bolalar predmetlarning muhim belgilarini, real borliqdagi aloqa va munosabatlarni umumlashtirib tasavvur qilishga o‘rganadilar. Modellarning turlari. 1. Fizik konstruksiya, predmet yoki qonuniy bog‘langan predmetlar ko‘rinishidagi predmetli model. 2. Predmetli - sxematik model. Bunda bilish obyektida ajratilgan muhim komponentlar va ular o‘rtasidagi aloqalar o‘rinbosar predmetlar va grafik belgilar, sxemalar yordamida belgilanadi. 3. Grafik model (piktogramma). Turli ko‘rinishdagi grafik munosabatlarni (formulalar, sxemalar va h.k.) Modellashtirish bolaning intellekti va nutqini rivojlantirish muammosini hal qilishning samarali usuli hisoblanadi. Real voqelikdagi aloqalar va munosabatlar haqida tasavvurga ega INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 239 bo‘lgan, bu aloqalar va munosabatlarni aniqlash va qayta tiklash vositalarini egallagan shaxs bugungi kunda ongida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘layotgan jamiyat uchun zarurdir. Modellardan foydalanish bolalarga obyektlarning muhim xususiyatlarini, qonuniy aloqalarni ochib berishga, tizimli bilimlarni va ko‘rgazmali - sxematik fikrlashni shakllantirishga imkon beradi. Modellashtirishdan she’r yodlashda, bog‘lanishli matnlarda tovushlarni avtomatlashtirishda ham foydalanish mumkin. Mazkur mavzu doirasidagi xalqaro ilg‘or tajriba hamda samarali modellar tahlili shuni ko‘rsatadiki, AQSh logopedik modeli (ASHA standarti): individual nutqiy diagnostika, sensomotor integratsiya, kognitiv terapiya va oilaviy ishtiroki asosiga qurilgan. Bu modelda “Speech-Language Pathologist (SLP)” rolining ta’lim tizimi bilan to‘liq integratsiyasi ta’minlangan [3]. Finlyandiya modelida erta yoshdan nutqiy intervensiya dasturlari bolalar bog‘chasidan boshlanadi. Unda logoped, psixolog va sinf rahbari o‘rtasida doimiy multidissiplinar hamkorlik mavjud [4]. Yaponiya tajribasida logopediya neyropsixologiya bilan integratsiyalangan bo‘lib, nutqiy rivojlanishda vizual, kinestetik va audial stimulyatsiyalarni uyg‘unlashtirish ustuvor hisoblanadi [5]. Bu modellar umumiy jihatdan erta diagnostika, funksional motivatsiya va differensial yondashuv tamoyillariga tayanadi. Tahlil natijasida “Integratsiyalashgan nutqiy rivojlantirish modeli (INRM)” ishlab chiqildi. Bu model 4 bosqichdan iborat: Diagnostika bosqichi: nutqiy testlar, EEG neyrotahlil va artikulyatsiya monitoringi asosida. Multimodal intervensiya bosqichi: sensor stimulyatsiya, motorik mashqlar, logoritmika, vizual fidbek usullarini qamrab oladi. Integratsiya bosqichi: logoped va sinf o‘qituvchisi uchun yagona “Speech Map” — bolaning individual rivojlanish yo‘li ishlab chiqiladi. Monitoring bosqichi: har oyda avtomatlashgan nutqni baholash tizimi orqali natijalar aniqlanadi. INRM modeli bolaning nutqini faqat artikulyatsion emas, balki hissiy, ijtimoiy va intellektual tizim sifatida ko‘radi. Milliy amaliyotda eng katta muammo — logoped va o‘qituvchi o‘rtasida axborot almashinuvining yo‘qligi. Shu sababli, nutqiy mashqlar sinfdagi umumiy o‘quv jarayoni bilan bog‘lanmaydi. Finlyandiya modelida esa “Speech Passport” joriy qilingan bo‘lib, har bir bola uchun logoped va o‘qituvchi elektron jurnal orqali individual natijalarni kuzatib boradi [6]. Shu kabi tizimni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish uchun raqamli logopediya platformasi — “Nutq+” loyihasini ishlab chiqish taklifi ilgari surilmoqda. Bu platforma logopedik mashqlar, audiovizual modullar va onlayn diagnostika funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi takliflar nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishning zamonaviy pedagogik modellarini va ularning amaliy ahamiyatini kuchaytirishda samarali deb hisoblaymiz. Erta intervensiya markazlarini tashkil etish — 3–7 yoshli bolalar uchun logoped, defektolog va psixolog hamkorligida. “Speech Passport” raqamli tizimini joriy etish — logopedik natijalarni elektron monitoring qilish uchun. Oliy ta’limda logopediya yo‘nalishini qayta isloh qilish — neyropsixologiya, sensor integratsiya va IT texnologiyalar bilan bog‘liq fanlarni kuchaytirish. Multimodal treninglar va vizual vositalarni lokallashtirish — o‘zbek tili fonetikasiga mos AR va audio resurslar ishlab chiqish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 240 Logoped, o‘qituvchi va ota-onalar ishtirokida integratsiyalangan INRM modelini pilotloyiha tarzida keng joriy etish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. World Health Organization. (2023). Key facts on developmental disabilities and speech disorders. Geneva: WHO Press. 2. Багинская, Н.Л. Моделирование как средство развития связной речи у детей старшего дошкольного возраста с общим недоразвитием речи /Н.Л. Багинская// Дошкольное образование: опыт, проблемы, перспективы развития: материалы Всерос. науч.-практ. конф. (Чебоксары, 29 апр. 2014 г.). – Чебоксары : Интерактив плюс, 2014. – 294 с. 3. Justice L. M., Redle E. M. Communication Sciences and Disorders. Pearson, 2019. 4. Salminen A. Early Intervention in Finnish Speech Therapy Practice. University of Helsinki, 2020. 5. Yamamoto S. Language Rehabilitation in Japan: Integrating Neuro-Linguistics and Pedagogy. Tokyo University Press, 2018. 6. Finnish National Agency for Education (EDUFI). Inclusive Speech Support Framework, 2021.