BO'LAJAK O'QITUVCHILARNING PEDAGOGIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA KVAZI TADQIQOTCHILIK METODINING DIDAKTIK IMKONIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 305 BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING PEDAGOGIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA KVAZI TADQIQOTCHILIK METODINING DIDAKTIK IMKONIYATLARI Davletov Erkaboy Yusubovich Ma’mun universiteti “Aniq fanlar” kafedrasi mudiri, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent https://doi.org/10.5281/zenodo.17564665 Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik tafakkurini rivojlantirishda kvazi tadqiqotchilik metodining didaktik imkoniyatlari haqida alohida to‘xtalib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: tafakkur, tahliliy yondashuv, o‘qituvchi, kasbiy faoliyat, o‘quv jarayoni, didaktika, baholash, innovatsion yondashuv. XXI asrda ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar o‘qituvchidan nafaqat chuqur bilimga, balki keng tafakkurga, tahliliy yondashuvga ega bo‘lishni ham talab qilmoqda. Ayniqsa, umumta’lim maktablarida ishlovchi pedagoglar o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishi, tanqidiy va reflektiv tafakkurini rivojlantira oladigan shaxslar sifatida shakllanishi zarur. Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida “pedagogik tafakkurni rivojlantirish” ustuvor vazifa sifatida qaralmoqda. Pedagogik tafakkur - bu o‘qituvchining kasbiy faoliyatga nisbatan ongli, tahliliy va reflektiv yondashuvi bo‘lib, u vaziyatni to‘g‘ri baholash, optimal didaktik qarorlar qabul qilish va o‘z ustida ishlash kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur tafakkurni shakllantirishda innovatsion yondashuvlar, jumladan, “kvazi tadqiqotchilik metodining” qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Kvazi tadqiqotchilik metodi - bu o‘quv jarayonida talabalarni ilmiy-tadqiqot faoliyatiga yaqinlashtiruvchi, real muammolarni tahlil qilish va yechim topishga yo‘naltiruvchi metodik yondashuvdir. Ushbu metod o‘quvchini o‘z fikrini asoslashga, tajriba o‘tkazishga, kuzatuvlar olib borishga va ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishga undaydi. Natijada, bo‘lajak o‘qituvchining tafakkur doirasi kengayadi, refleksiya va tanqidiy fikrlash malakalari shakllanadi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, hozirgi o‘quv jarayonida kvazi tadqiqotchilik metodining didaktik imkoniyatlari yetarli darajada o‘rganilmagan bo‘lib, ularning bo‘lajak pedagoglarning tafakkurini rivojlantirishdagi o‘rni va samaradorligini ilmiy jihatdan asoslash zarurati mavjud. “Ushbu maqolaning maqsadi” - kvazi tadqiqotchilik metodining mazmuni va mohiyatini ochib berish, uning bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik tafakkurini shakllantirishdagi didaktik imkoniyatlarini tahlil qilish hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy shakllanishida pedagogik tafakkur muhim o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishda olib borilgan ilmiy izlanishlar pedagogik tafakkurning mazmuni, turlari, rivojlanish bosqichlari va unga ta’sir etuvchi omillarni turli nuqtai nazardan o‘rganib chiqqan. “Pedagogik tafakkur” tushunchasiga oid tadqiqotlarda, jumladan: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 306 V.A. Slastenin - pedagogik tafakkurni o‘qituvchining kasbiy refleksiyasi, tahlil qilish qobiliyati va vaziyatga mos qarorlar qabul qilish malakasi sifatida izohlaydi. Uning ta’kidlashicha, tafakkur o‘qituvchining faoliyatidagi muhim psixologik mexanizmdir. N.D. Nikandrov - esa tafakkurni pedagogik qarorlar qabul qilishdagi muhim mezon sifatida ko‘radi va uning rivojlanishida mustaqil tahlil va kuzatish asosiy vosita bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. Sh.A. Amonov - o‘z tadqiqotlarida pedagogik tafakkurning turlari - tahliliy, tanqidiy, reflektiv va kreativ tafakkurga e’tibor qaratib, ularning har birini mustaqil rivojlantirish yo‘llarini tavsiya etadi. Biroq mazkur tadqiqotlarning aksariyati umumiy nazariy yo‘nalishda olib borilgan bo‘lib, “innovatsion metodlar, xususan, kvazi tadqiqotchilik metodi” orqali pedagogik tafakkurni shakllantirish masalasi yetarli darajada chuqur yoritilmagan. “Kvazi tadqiqotchilik Metodi” (quasi-research method) atamasi asosan metodika, ta’lim texnologiyalari va amaliy mashg‘ulotlar doirasida uchraydi. Bu metod bo‘yicha olib borilgan ba’zi tadqiqotlarda quyidagi jihatlar ko‘rsatib o‘tilgan: T. Galimova - ushbu metodni o‘qituvchilik faoliyatiga yaqin sharoitda muammoni tahlil qilish va ilmiy asosda qaror qabul qilish ko‘nikmasini shakllantiruvchi samarali uslub sifatida ko‘rsatadi. L. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi kvazi tadqiqotchilik metodining nazariy asoslaridan biri hisoblanadi. Unga ko‘ra, o‘quvchi murakkab vazifalarni boshlang‘ich yordam bilan bajara oladi va bu orqali tafakkur rivojlanadi. D. Deweyning tajribaga asoslangan ta’lim (learning by doing) tamoyillari ham kvazi tadqiqotchilik yondashuviga yaqin bo‘lib, o‘quvchi faol ishtirokchi sifatida o‘rganishga kirishadi. Shu bilan birga, kvazi tadqiqotchilik metodining o‘ziga xos jihati shundaki, u o‘quvchini real tadqiqotga tayyorlash bilan birga, uni o‘qituvchilik faoliyatidagi noaniqliklar va muammolarga qarshi mustahkam fikr yurituvchi shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Bu metodda “simulyatsiya, muammoli vaziyat, tajriba, kuzatuv va tahlil” elementlari orqali o‘quvchilar o‘zlarining ichki tafakkur jarayonlarini faollashtiradi. Ularning tanqidiy, tahliliy va reflektiv fikrlash malakalari rivojlanadi, bu esa o‘z navbatida, pedagogik tafakkurning shakllanishiga zamin yaratadi. Mazkur maqola aynan shu nuqtai nazardan - kvazi tadqiqotchilik metodining “pedagogik tafakkurni shakllantirishdagi didaktik imkoniyatlarini” tizimli tarzda tahlil qilish bilan farq qiladi. 1. Kvazi tadqiqotchilik metodining mohiyati va o‘rni. Kvazi tadqiqotchilik metodi - bu o‘quv jarayonida talabalarni ilmiy-tadqiqot faoliyatiga yaqinlashtirish, real yoki simulyatsiyalangan muammoli vaziyatlarda mustaqil izlanish olib borishga yo‘naltirish usulidir. Ushbu metod o‘quvchiga o‘z fikrini asoslash, kuzatishlar va tajriba asosida xulosalar chiqarish imkonini beradi, shuningdek, ularni ilmiy izlanish usullariga o‘rgatadi. Pedagogik faoliyatda bu metod bo‘lajak o‘qituvchilarga: - Muammolarni tahlil qilish va yechimlar izlash ko‘nikmalarini rivojlantirish; - Nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llash; - Tanqidiy, reflektiv va kreativ tafakkurga ega bo‘lish; - Mustaqil va jamoaviy ishda samarali faoliyat ko‘rsatish imkonini yaratadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 307 2. Kvazi tadqiqotchilik metodining pedagogik tafakkurga ta’siri. Pedagogik tafakkur bir necha turga bo‘linadi: tahliliy, tanqidiy, reflektiv va kreativ. Kvazi tadqiqotchilik metodi ushbu tafakkur turlarini rivojlantirishda quyidagi yo‘nalishlarda samarali hisoblanadi: “Tahliliy tafakkur” Metod muammoli vaziyatni chuqur o‘rganishga, ma’lumotlarni tahlil qilishga va sabab-oqibat munosabatlarini aniqlashga yordam beradi. “Tanqidiy tafakkur” Talaba o‘z fikrini ilmiy asoslashga, turli qarashlarni solishtirishga va eng ma’qul yechimni topishga o‘rgatiladi. “Reflektiv tafakkur:” O‘z ishini baholash, xatolardan saboq olish va o‘z ustida ishlash jarayoni rivojlanadi. “Kreativ tafakkur” Noan’anaviy yechimlarni qidirish, yangi g‘oyalar ishlab chiqish ko‘nikmalari shakllanadi. 3. Kvazi tadqiqotchilik metodining didaktik imkoniyatlari. Didaktik nuqtai nazardan, kvazi tadqiqotchilik metodining afzalliklari quyidagilardan iborat: “Faollikni rag‘batlantirish” Talabalar passiv ma’lumot qabul qilish o‘rniga, muammoli vaziyatlarda faol izlanish olib boradilar. “Mustaqillikni rivojlantirish” Talabalar o‘zlari qaror qabul qilish va uni himoya qilish ko‘nikmalarini egallaydilar. “Integratsiya” Turli fanlardan olingan bilim va ko‘nikmalar muammoni yechishda birlashtiriladi. “Amaliyotga yo‘naltirilganlik” Nazariy bilimlar real hayotdagi vaziyatlar asosida mustahkamlanadi. “Jamoaviy ish” Guruhlarda ishlash orqali muloqot, fikr almashish va hamkorlik ko‘nikmalari rivojlanadi. 4. Amaliy tadqiqot natijalari. Ma’mun universitetida o‘tkazilgan eksperiment natijalariga ko‘ra, kvazi tadqiqotchilik metodidan foydalangan guruh talabalarining pedagogik tafakkur ko‘rsatkichlari an’anaviy metoddan foydalangan nazorat guruhi talabalaridan yuqori bo‘ldi. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki: - Kvazi tadqiqotchilik metodidan foydalangan talabalar murakkab pedagogik vaziyatlarni tahlil qilishda ko‘proq mustaqil va samarali harakat qilishadi. - Ular nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llashga tayyorroq va o‘z fikrlarini aniq va asosli himoya qila olishadi. - Tafakkurning barcha asosiy turlari - tanqidiy, reflektiv, tahliliy va kreativ - yanada rivojlanganligi kuzatildi. Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik tafakkurini rivojlantirishda kvazi tadqiqotchilik metodining didaktik imkoniyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kvazi tadqiqotchilik metodi nafaqat talabalarni mustaqil fikrlashga, muammoli vaziyatlarni tahlil qilishga, balki pedagogik faoliyatdagi murakkab vaziyatlarda samarali qarorlar qabul qilishga tayyorlaydi. Shu tariqa, ushbu metod pedagogik tafakkurning tahliliy, tanqidiy, reflektiv va kreativ shakllarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Kvazi tadqiqotchilik metodining didaktik afzalliklari talabalarni faol, mustaqil va amaliy yo‘naltirilgan ta’lim jarayoniga jalb qilishda, ularning nazariy bilimlarini amaliyot bilan uzviy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 308 bog‘lashda o‘z samarasini beradi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu asosda quyidagi tavsiyalarni berish mumkin: 1. “Ta’lim muassasalarida kvazi tadqiqotchilik metodini muntazam qo‘llash” orqali bo‘lajak pedagoglarning pedagogik tafakkurini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish kerak. 2. Pedagogik kadrlar tayyorlash dasturlariga muammoli vaziyatlarni yechishga qaratilgan interfaol va tadqiqotga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarni kiritish zarur. 3. O‘qituvchilarni kvazi tadqiqotchilik metodini samarali qo‘llash bo‘yicha muntazam malaka oshirish kurslari tashkil etish tavsiya etiladi. 4. Ta’lim jarayonida talabalar o‘rtasida jamoaviy tadqiqot ishlari, simulyatsiyalar va loyihalar asosida faoliyat olib borishni rag‘batlantirish lozim. 5. Kelajakda mavzuga oid boshqa pedagogik metodlar bilan kvazi tadqiqotchilik metodining integratsiyasini o‘rganish va amaliy samaradorligini yanada oshirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borish tavsiya etiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Safarova R.G., Davletov E.Y. Bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik tafakkurni rivojlantirishning kvazi-metodga asoslangan paradigmalari // Pedagogika jurnali, 2023-yil 1son. 2. Сластенин В.А. Педагогические технологии и педагогическое мышление. - Москва: Просвещение, 2018. - С. 45-78. 3. Никандров Н.Д. Педагогическое мышление и его формирование // Педагогика. - 2016. - №4. - С. 34-42. 4. Амонов Ш.А. Педагогическое мышление и его развитие. - Тошкент: Ўқитувчи, 2019. - С. 112-130. 5. Галимова Т. Квази исследовательский метод в современном образовании // Образование и инновации. - 2020. - №2. - С. 50-58. 6. Выготский Л.С. Мышление и речь. - Москва: Педагогика, 1982. 7. Dewey, J. Experience and Education. New York: Macmillan, 1938. 8. Davletov E. Y. The role of basic and science competences in supporting pupils’maturity // Central Asian Problems of Modern Science and Education. - 2018. - Т. 3. - №. 3. - С. 208211. 9. Davletov E.Y. O‘quvchilarda kompetensiyalarni shakllantirish dolzarb ijtimoiy-pedagogik muammo sifatida // Science and innovation. - 2023. - Т. 2. - №. Special Issue 5. - С. 377382. 10. Davletov E.Y. Social-Pedagogical and Psychological Aspects of Forming Initial Classes Students' Basic Competences. Eastern European Scientific Journal, 2018, No. 5, pp. 290294. 11. Davletov E.Y. Methods and Factors of Development of Students’ InformationCommunicational Competences during Math Classes. Eastern European Scientific Journal, 2018, No. 1, pp. 36-39.