QIZLAR VA AYOLLARDA JISMONIY FAOLLIKMADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA INTEGRATIV PEDAGOGIK MODEL

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 336 QIZLAR VA AYOLLARDA JISMONIY FAOLLIKMADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA INTEGRATIV PEDAGOGIK MODEL Oripova Nazzora Maxmudovna Buxoro davlat pedagogika instituti Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi doktoranti E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17564782 Annotatsiya. Maqolada qizlar va ayollarda jismoniy faollik madaniyatini shakllantirishning zamonaviy pedagogik muammolari ko‘rib chiqiladi. Ushbu muammoni bartaraf etish maqsadida psixologik, ijtimoiy, madaniy va texnologik komponentlarni qamrab oluvchi integrativ pedagogik model taklif etiladi. Modelning samaradorligi Buxoro viloyati maktablarida o‘tkazilgan eksperiment natijalari asosida isbotlangan bo‘lib, u o‘quvchilarqizlarning jismoniy faollik darajasi va unga bo‘lgan ijobiy munosabatining sezilarli darajada oshishiga olib kelgan. Kalit so‘zlar: jismoniy faollik madaniyati, qizlar, ayollar, integrativ pedagogik model, psixologik baryerlar, milliy-madaniy qadriyatlar, sog‘lom turmush tarzi. Kirish. Zamonaviy jamiyatda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish muhim ijtimoiypedagogik vazifa hisoblanadi. Biroq, O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa, qizlar va ayollar qatlamida jismoniy faollik madaniyatining past darajada ekanligi tadqiqotlar bilan tasdiqlangan [1, s. 45]. Bu holat nafaqat sog‘liq muammolariga, balki shaxsning ijtimoiy faolligining susayishiga ham olib keladi. Anjumanning asosiy mavzusi – “Ta'lim-tarbiyaning optimal modellari” - aynan shunday muammolarga zamonaviy, samarali yechimlar topishni nazarda tutadi. Shu nuqtai nazardan, qizlarning jismoniy faollikka bo‘lgan qizigishini oshirish va unda davomiylikni ta'minlash uchun mo‘ljallangan integrativ pedagogik modelni taklif qilish mavzuning dolzarbligini anglatadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi - qizlar va ayollarda jismoniy faollik madaniyatini shakllantirishning integrativ pedagogik modelini ishlab chiqish, uning nazariy asoslarini yoritish va amaliy samaradorligini eksperimental yo‘l bilan tekshirishdan iborat. Asosiy qism. 1. Muammoning tarixiy va zamonaviy ko‘rinishi Jinslararo tafovutga asoslangan jismoniy tarbiya an’analari ko‘plab jamiyatlarda, jumladan, O‘zbekistonda ham chuqur ildiz otgan. Tarixiy jihatdan, qizlar uchun sport va jismoniy mashqlar ko‘pincha cheklangan yoki ma'lum me'yorlar doirasida amalga oshirilgan [2, s. 112]. Zamonaviy davrda global tendensiyalar gender tenglikni rag‘batlantirsa-da, mahalliy madaniy va ijtimoiy omillar (oilaviy qadriyatlar, jamoa fikri, "nomus" tushunchasi) hali ham kuchli ta'sir ko‘rsatmoqda [3, s. 28]. Xalqaro tajribalar (Shvetsiya, Kanada, Yaponiya) shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha va maktab ta'limining dastlabki bosqichlaridan boshlab qizlar uchun maxsus qulay va xavfsiz muhit yaratish, ularning jismoniy faolligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega [4, s. 15]. 2. Integrativ pedagogik modelning nazariy asoslari va tarkibiy qismlari Taklif etilayotgan integrativ model to‘rtta o‘zaro bog‘liq blokdan iborat: 1-blok: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 337 Psixologik-kognitiv - Jismoniy tarbiya psixologiyasi asoslarini o‘qitish. - Tanani qabul qilish va o‘ziga ishonchni oshirishga qaratilgan treninglar. - Muvaffaqiyat qozongan sportchi ayollar hayotidan ijobiy namunalar bilan tanishtirish. 2-blok: Madaniy-an’anaviyAn’anaviy raqslar, milliy kurash turlarining engil shakllarini joriy etish. - Sportni milliy bayramlar va an’analar bilan birlashtirish. - Qizlar uchun madaniy jihatdan maqbul sport liboslari dizayni. 3-blok: Ijtimoiy-kommunikativ - Qizlar uchun sport klublari va lagerlarini tashkil etish. - Ota-onalar va jamoa arboblarini rag‘batlantirish. - Ayollar o‘rtasida jamoaviy sport turlarini rivojlantirish. 4-blok: Texnologik-innovatsion - Onlayn platformalar orqali shaxsiy mashq dasturlarini taklif etish. - Virtual reallik yoki interfaol formatlardan foydalanish. - Gamifikatsiya elementlarini joriy etish. 3. Tadqiqot metodologiyasi va natijalari Tadqiqot 2023-2024 o‘quv yilida Buxoro viloyatidagi 3 ta maktabda (5-9-sinf, 120 nafar qiz) o‘tkazildi. Nazorat va eksperimental guruhlar 60 nafar qizdan tashkil topdi. Ko‘rsatkich Guruh Boshlang‘ich Yakuniy O‘sish (%) p-value Haftalik jismoniy faollik (soat) Nazorat 1.5 1.7 13.3% 0.21 Eksperimental 1.6 3.8 137.5% 0.001 Jismoniy faollikka ijobiy munosabat (%) Nazorat 45% 48% 3% 0.35 Eksperimental 43% 82% 90.7% 0.000 O‘rinda sakrash (marta/1 min) Nazorat 32 33 3.1% 0.28 Eksperimental 31 38 22.6% 0.005 MUHOKAMA Natijalar integrativ modelning an’anaviy yondashuvlardan samaraliroq ekanligini ko‘rsatadi. Model kompleksligi bilan kuchli: jismoniy, psixologik, madaniy va ijtimoiy baryerlarni bartaraf etadi. Xalqaro tajribalar (Shvetsiya 'Idrott och Hälsa') ham psixologik qulaylik va gender tenglikka e’tibor beradi [4, s. 18]. Bizning modelimiz esa O‘zbekiston kontekstiga moslashtirilgan. XULOSA VA TAKLIFLAR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 338 Xulosalar: 1. Qizlar va ayollarda jismoniy faollik madaniyatini shakllantirish murakkab, ko‘p qirrali muammo. 2. Integrativ model ijobiy natijalar beradi, psixologik va madaniy to‘siqlarni bartaraf etadi. 3. Model O‘zbekiston sharoitida adaptiv va samarali. Takliflar: 1. Modelni boshqa hudud maktablarida sinovdan o‘tkazish. 2. O‘qituvchilar va murabbiylarni gender psixologiyasi va integrativ yondashuvlar bo‘yicha malaka oshirish. 3. O‘quv dasturlari va fanlarga model tamoyillarini integratsiya qilish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abduraxmanov, A. R., & Xolmatova, S. I. (2023). O‘zbekiston qizlarining jismoniy faollik darajasi: sotsiologik tahli. Pedagogika fanlari doktori (PhD) dissertatsiyasi. Toshkent: O‘zPFITI. 2. Brown, D. H. K. (2019). Sport, Physical Education and Gender: International Perspectives. London: Routledge. 3. Karimova, M. N. (2022). O‘zbek oilasida gender stereotiplar va qizlarning jismoniy tarbiyaga qaratilgan qiziqishiga ta’siri. Jismoniy madaniyat: nazariya va amaliyot, 4(55), 2631. 4. Larsson, H., & Redelius, K. (2020). The Swedish Approach to Physical Education and Health: A Pedagogical Model for Equity. Journal of Teaching in Physical Education, 39(1), 12-22. 5. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022). "Jismoniy tarbiya" fanining o‘quv dasturi (5-9-sinflar). Toshkent: "Sharq". 6. Saodatova, G. T. (2021). An’anaviy va zamonaviy sport turlarining o‘zbek qizlari orasida tarqalishi. Sport fanlari xabarnomasi, 3(28), 45-50. 7. Tursunov, B. T. (2020). Yoshlarda sog‘lom turmush tarzi madaniyatini shakllantirishning pedagogik asoslari. Toshkent: "Fan va texnologiya". 8. WHO. (2021). Global action plan on physical activity 2018–2030: More active people for a healthier world. Geneva: WHO.