SMART KONTRAKTLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 17 SMART KONTRAKTLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH Abduraxmonov Jasurbek Mansurjon o’g’li Toshkent davlat yuridik universiteti Jinoiy odil sudlov fakulteti 1-bosqich B potok 1-guruh talabasi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada smart kontraktlarning mohiyati va ularni huquqiy jihatdan tartibga solish masalalari yoritilib u bo’yicha tushunchalar berilib o’tiladi.Maqolada O‘zbekiston qonunchiligidagi mavjud smart kontraktlarning ahamiyati va amaldagi huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek, AQSh, Estoniya va Singapur kabi rivojlangan chet davlatlar tajribasi bilan solishtirilib, ularning nisbatan zamonaviyroq yondashuvlari o‘rganib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda smart kontraktlarni yaqin kelajakda to‘liq huquqiy muomalaga kiritish uchun bir necha qonunlarni takomillashtirish va ko’plab aynan shu sohani tartibga soladigan qonunchilik hujjatlarini yaratish zarur. Muallif raqamli imzo, face ID, touch ID tizimi va elektron ishonch tizimini mustahkamlash orqali shartnomalarning ishonchliligini oshirish mumkinligini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: smart kontrakt, blokcheyn texnologiyasi, huquqiy maqom, elektron imzo, face ID, touch ID , qonunchilik hujjatlari. Аннотация: В данной статье рассматривается сущность смартконтрактов и их правовое регулирование, а также даются соответствующие концепции. Анализируется значение существующих смарт-контрактов в законодательстве Узбекистана и их текущая правовая база. Также проводится сравнение с опытом развитых зарубежных стран, таких как США, Эстония и Сингапур, и рассматриваются их более современные подходы. По результатам исследования, для полной легализации смарт-контрактов в Узбекистане в ближайшем будущем необходимо усовершенствовать ряд законов и Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 18 разработать ряд нормативных актов, регулирующих данную сферу. Автор подчеркивает, что надежность контрактов может быть повышена за счет усиления цифровой подписи, системы распознавания лиц (face ID), распознавания касаний (touch ID) и системы электронного доверия. Ключевые слова: смарт-контракт, технология блокчейн, правовой статус, электронная подпись, распознавание лиц (face ID), распознавания касаний (touch ID), нормативные акты. Abstract: This article discusses the essence of smart contracts and their legal regulation, and provides concepts on it. The article analyzes the importance of existing smart contracts in the legislation of Uzbekistan and their current legal framework. It also compares them with the experience of developed foreign countries such as the USA, Estonia and Singapore, and examines their more modern approaches. According to the results of the study, in order to fully legalize smart contracts in Uzbekistan in the near future, it is necessary to improve several laws and create many legislative documents regulating this area. The author emphasizes that the reliability of contracts can be increased by strengthening the digital signature, face ID, touch ID system and electronic trust system. Keywords: smart contract, blockchain technology, legal status, electronic signature, face ID, touch ID, legislative documents. 1. Kirish So‘nggi yillarda texnologik taraqqiyot natijasida huquqiy munosabatlar sohasi ham raqamli shaklga bosqichma-bosqich o‘tmoqda. Ayniqsa, blokcheyn texnologiyasi asosida yaratilgan smart kontraktlar (aqlli shartnomalar) nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy jarayonlarni ham avtomatlashtirish imkonini bermoqda. Smart kontraktlar - bu dasturiy kod shaklida tuziladigan va ma’lum shartlar bajarilganda avtomatik tarzda ishga tushadigan shartnomalar hisoblanadi. Ushbu innovatsion mexanizm odatiy qog‘oz shaklidagi shartnomalarga nisbatan tezlik, aniqlik va ishonchlilik jihatidan sezilarli darajada ustunlikka ega. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 19 Smart kontraktlar konsepsiyasi ilk bor 1996-yilda amerikalik kriptograf Nik Szabo tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u bu tizimni “kompyuter vositalari orqali avtomatik bajariladigan shartnoma” sifatida ta’riflagan 1 . Bugungi kunga kelib ushbu texnologiya nafaqat kriptovalyuta operatsiyalarida, balki moliya, sog‘liqni saqlash, ta’lim, davlat xizmatlari va hatto sud jarayonlarida ham qo‘llanila boshladi.Bu bilan to’xtab qolmasdan yaqin kelajakda inson hayotining deyarli barcha sohalarida bu yangi avlod texnologiyasi qo’llanilishi kutilmoqda. Biroq smart kontraktlar texnologik jihatdan ancha mukammal qilib ishlangan bo‘lsa-da, ularni huquqiy tartibga solish masalasi haligacha ochiq qolmoqda. Xususan, shartnoma ishtirokchilari o‘rtasida yuzaga keladigan mulkiy, fuqaroviy va boshqa nizolarni hal etish, shartnoma shartlarining bajarilmagan holatlari uchun javobgarlik, elektron imzoning yuridik maqomi hamda kuchi va shaxsni aniqlash mexanizmlari kabi jihatlar ko‘plab tushunmovchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Shu sababli, ko‘plab davlatlar smart kontraktlarni o‘z milliy qonunchilik tizimiga integratsiya qilish bo‘yicha ko’plab izchil izlanishlar olib bormoqda. Masalan, AQShda ayrim shtatlar, jumladan Arizona va Nevada, smart kontraktlarni huquqiy kuchga ega shartnomalar sifatida ya’ni davlat organlari tomonidan chiqariladigan qonunlar bilan teng kuchga ega deb tan olgan. 2 Estoniya esa raqamli rivojlanayotgan davlat sifatida deyarli barcha davlat xizmatlarini elektron tizimga o‘tkazgan va smart kontraktlarni “e-Estonia” onlayn platformasiga qo‘shish yo‘lida faol harakat qilmoqda. Singapurda esa “Smart Nation” loyihasi doirasida shartnomalarni avtomatlashtirish jarayonini nazorat qiluvchi normativ hujjatlar ishlab chiqilgan va ular esa smart kontraktlarni va boshqa shartnomalarni izchil tartibga solmoqda 3 . 1 https://www.blockchaintexno.uz/ 2 https://newmedialaw.proskauer.com/ 3 https://www.smartnation.gov.sg/ Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 20 O‘zbekiston misolida esa bu yo‘nalish endigina shakllanmoqdava bu yaqin orada O’zbekiston Respublikasiga kirib kelgan yo’nalish. Shuningdek, “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonun va “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi qonun smart kontraktlarning ba’zi bir sodda elementlarini huquqiy jihatdan asoslab beradi. Ammo bu qonunlarda smart kontraktlarning o‘ziga xos xususiyatlari to‘liq aks etmagan, bu esa ularni amaliyotga tatbiq etish uchun yetarli emas va anchagina qiyinchilik tug‘diradi. Shu nuqtai nazardan, ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u O‘zbekistonda smart kontraktlarning huquqiy maqomini aniqlash, ularni amaldagi qonunchilikka muvofiq tarzda tartibga solish va xorijiy tajribalar bilan solishtirish orqali milliy yondashuvni ishlab chiqishni maqsad qiladi. Tadqiqot davomida raqamli imzo, face ID, touch ID va elektron ishonch tizimi kabi texnologiyalar orqali shartnomalarning ishonchliligini oshirish yo‘llari ham tahlil qilinadi. Metodlar(methods) Ushbu tadqiqotda huquqiy hujjatlarni tahlil qilishda smart kontraktlarni huquqiy tartibga solishda samarali va foydali natijalarga erishishga yordam beradigan usullardan foydalanishni maslahat beramiz: Avvalo tadqiqot obyekti va predmetini to’liq o’rganib chiqish , O’zbekiston Respublikasida mavjud bo’lgan qonunlarni to’liq tahlil qilish , AQSH, Estoniya va Singapurdagi xorijiy tajribalar bilan tanishib chiqish va ularni O’zbekiston tajribalari bilan solishtirish. Birinchidan, biz O'zbekiston Respublikasining amaldagi qonunlari, Prezident farmonlari, hukumat qarorlari, vazirliklar tomonidan chiqarilgan me'yoriy hujjatlar va tegishli qonun loyihalarining keng qamrovli matn tahlilini o'tkazildi. Smart shartnomalar asosan ushbu sohalar kesishmasida faoliyat yuritganligi sababli, elektron texnologiyalar, elektron imzolar, axborot xavfsizligi, to'lov tizimlari va shartnoma huquqiga oid hujjatlar alohida o'rganildi. Hujjatlarni tanlashda biz O'zbekiston Respublikasi Qonunchiligining rasmiy veb-sayti va Milliy huquqiy Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 21 ma'lumotlar bazasi kabi rasmiy manbalarga ustuvor ahamiyat berdik. Biroq, ushbu manbalarning amaliy oqibatlarini yaxshiroq tushunish uchun biz Singapur Valyuta boshqarmasi (MAS) va Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (OECD) kabi xalqaro tashkilotlarning ilmiy maqolalari, sanoat hisobotlari va tahlillariga ham murojaat qildik. Xalqaro tajribani tahlil qilishda biz Amerika Qo'shma Shtatlari, Estoniya va Singapurning me'yoriy asoslari, siyosat ko'rsatmalari va amaliy qo'llanmalariga alohida e'tibor qaratdik. Bu mamlakatlar raqamli boshqaruv, blokcheynni tartibga solish va fintech sohasidagi ilg'or tajribalari va ularning O'zbekiston milliy kontekstiga potentsial aloqadorligi tufayli tanlangan. Har bir mamlakat uchun tadqiqot huquqiy mexanizmlar, tartibga soluvchi organlarning roli, litsenziyalash va infratuzilma talablari va nizolarni hal qilish mexanizmlarining qiyosiy tahlilini o'z ichiga olgan. To'plangan ma'lumotlarni qayta ishlash uchun sifatli tahlil qo'llanildi. To'plangan hujjatlar va materiallar aqlli shartnoma ta'riflari, elektron imzolar yoki nizolarni hal qilish mexanizmlari bilan bog'liq jihatlarni aniqlash va tasniflash uchun kontent-kodlashdan o'tkazildi. Ushbu kodlash jarayoni tematik klasterlarni yaratdi, bu esa mahalliy va xalqaro yondashuvlar o'rtasidagi strukturaviy farqlar va o'xshashliklarni taqqoslash imkonini berdi. Tematik tahlil natijalari huquqiy tizimdagi bo'shliqlar va nomuvofiqliklarni aniqlash uchun tadqiqot gipotezalari bilan taqqoslandi. Tahlilning ishonchliligini oshirish uchun triangulyatsiya 4 qo'llanildi. Hujjatlarni tahlil qilish natijalari akademik adabiyotlar, sanoat hisobotlari va iloji bo'lsa, ekspert intervyulari bilan o'zaro tasdiqlandi. Mutaxassislar ro'yxatiga huquqiy mutaxassislar, regulyatorlar, blokcheyn ishlab chiquvchilari va fintech amaliyotchilari kirgan. Ushbu mutaxassislar bilan tuzilgan intervyular hujjatlarni tahlil qilishda aniqlangan muammolarni tushunishimizni yanada chuqurlashtirdi. 4 https://qomus.info.com Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 22 To'g'ridan-to'g'ri intervyular o'tkazishning iloji bo'lmaganda, ekspertlar bilan aloqalar, konferensiya materiallari va jamoat forumi materiallari qo'shimcha materiallar sifatida ishlatilgan. Ushbu tadqiqotda qiyosiy huquqiy metodologiya asosiy o'rin tutadi. Mazkur bu usul aniqlangan normativ elementlar va amaliy mexanizmlarning O'zbekiston kontekstiga qo'llanilishini baholash uchun ishlatilgan. Taqqoslash uchun asosiy mezonlar har bir mamlakatning huquqiy an'anasi, tartibga solish yondashuvi (qat'iy nazorat yoki bozor rag'batlariga urg'u berish) va texnologik infratuzilma talablarini o'z ichiga oldi. Ushbu mezonlar asosida O'zbekiston uchun modulli va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Ushbu tavsiyalar mavjud tavsiyalarning to'g'ridan-to'g'ri nusxalari emas, balki aniq sharoitlarga moslashtirilgan yechimlar edi. Quyidagi tadqiqot metodologiyasi shuningdek, cheklovlar va himoya choralarini aniq belgilab berdi. Birinchidan, huquqiy ma'lumot bazalarining doimiy ravishda yangilanib turishi tufayli ushbu tadqiqot ma'lum bir vaqt oralig'ida o'tkazildi va o'sha paytda mavjud bo'lgan rasmiy ma'lumotlarga asoslangan edi va kelajakdagi qayta ko'rib chiqishlar natijalarga ta'sir qilishi mumkin. Ikkinchidan, ekspertlar bilan suhbat ma'lumotlariga to'liq kirish imkoni bo'lmadi, shuning uchun ba'zi xulosalar adabiyot va hisobotlar kabi ikkilamchi manbalardan olindi. Axloqiy jihatdan, ushbu tadqiqot axloqiy ko'rsatmalarga qat'iy amal qildi. Barcha suhbatlar uchun xabardor rozilik olindi va shaxsiy ma'lumotlar maxfiy saqlandi. Ushbu tadqiqot keng qamrovli huquqiy hujjatlarni tahlil qilish, mavzularni tasniflash, sifatli qiyosiy baholash va ekspertlarning fikrlarini integratsiyalash orqali tizimli va ishonchli metodologiyani ishlab chiqdi, O'zbekistonda aqlli shartnomalarni tartibga solishni takomillashtirish bo'yicha amaliy, dalillarga asoslangan tavsiyalar berdi. ”Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari tomonidan kripto-aktivlarni chiqarish, chiqarishni roʻyxatdan oʻtkazish va muomalaga kiritish tartibi toʻgʻrisidagi” nizomning 1-bobi 3-xatboshisida smart kontrakt tushunchasiga ta’rif berib o’tilgan bo’lib unda smart-kontrakt - raqamli tranzaksiyalarni avtomatik tartibda amalga oshirish orqali huquq va majburiyatlar bajarilishini nazarda tutuvchi elektron Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 23 shakldagi shartnoma deb ta’rif berib o’tilgan. Shuningdek ushbu nizomda bunga qisqa bo’lsada aholi uchun biroz bo’lsada tushunarli qilib chuntirilgan . So’ngra ushbu qonunning 1-bob 2-xatboshisida token atamasiga ham ta’rifda smart kontrakt bilan bog’liq tushunchalar berilgan bo’lib unda token - kripto-aktivning bir turi boʻlgan, smart-kontrakt asosida boshqariladigan, maʼlum bir aktivga boʻlgan majburiyatni yoki mulk huquqini tasdiqlash uchun moʻljallangan maʼlumotlarning taqsimlangan reyestridagi hisob birligi deyilgan. Bu smart kontraktning bir qismchasi hisoblanib , ma’lumotlar reyestridagi hisob birligi va bu smart kontrakt bilan chambarchas bog’liq .Bulardan so’ng ushbu qonunning 1-bob 12-xatboshisida smart kontraktga yana bir bog’liq narsa utilitar token tushunchasiga ham ta’rif berilgan bo’lib ya’ni utilitar token - emitentning ekotizimida smart-kontrakt bilan belgilangan harakatlarni amalga oshirish uchun moʻljallangan, shu jumladan qiymatiga ega oʻlchov birligi sifatida ifodalangan taʼminlanmagan tokenning turi deb tushuntirib o’tilgan. Xo’p buni smart kontraktga bog’liqligini aytadigan bo’lsak bu utilitar token bajaradigan harakatlarning barchasini emitentning ekotizimida smart kontraktlar belgilaydi. Shuningdek ushbu qonunning 2-xatboshisi 1paragrafida emitent yoki uning boshqaruv organi tomonidan kripto-aktivlarni chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilinishi va unda smart-kontrakt va maʼlumotlarning taqsimlangan reyestri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatib o'tilgan . Tegishli tahliliy topilmalar va muhokamalarning qolgani "Natijalar va muhokama" bo'limida batafsil bayon etilgan. Natijalar (Results) Smart kontraktlar bilan oddiy an’anaviy kontraktlar farqlari bir muncha hisoblanadi. Smart kontraktlarning an’anaviy kontraktlardan ustun tomonlari ham talaygina. Smart (aqlli) kontraktlar va oddiy (an'anaviy) kontraktlar o'rtasidagi asosiy farq ularning mohiyati, bajarilish mexanizmi va vositachilarga bo'lgan ehtiyojida yotadi. Oddiy kontrakt - bu odatda yuridik til bilan yozma yoki elektron Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 24 hujjatda rasmiylashtirilgan kelishuv bo'lib, uning bajarilishi uchun doimo inson aralashuvi va nazorati (advokatlar, notariuslar, banklar) talab etiladi. Bu jarayonning uzoq davom etishiga, yuqori xarajatlarga olib kelishiga va inson omili sababli xatoliklar yoki nizo xavfiga duchor bo'lishiga sabab bo'ladi. Masalan birorta bankda karta ochtirmoqchi bo’lsangiz kunlab navbat kutadigan vaqtlar ham bo’lishi mumkin bu xohlagan bankda bo’lishi mumkin. Agar siz navbat olib qo’ygan bo’lsangiz-u lekin bank xodimining tanishi karta ochtirishi kerakligini aytgan bo’lsa unga yordam qilib boshqa navbat olgan fuqarolardan oldin olishi ehtimoli bor shuning uchun ham siz bir qancha navbat kutib qolasiz.Yana bir boshqa vaziyat bank xodimiga kimdir pora taklif qilish orqali o’z ishini ertaroq bitirishga erishishi mumkin. Bularning barchasi intizomiy va jinoiy javobgarlikka tortilishga sabab bo’ladi. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi 192 prem 11 - moddaga binoan Mansab vakolatlarini suiisteʼmol qilish, yaʼni nodavlat tijorat tashkiloti yoki boshqa nodavlat tashkiloti mansabdor shaxsining oʻz mansab vakolatlaridan qasddan foydalanishi fuqarolarning huquqlariga yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishiga sabab boʻlsa, - bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan bir yuz ellik baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yuz soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha ozodlikni cheklash yoxud ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Aksincha, Smart Kontrakt esa Blockchain tarmog'ida saqlanadigan, oldindan aniq dasturiy kod shaklida yozilgan elektron shartnomadir. Smart kontraktning eng katta ustunligi shundaki, u oldindan belgilangan shartlar bajarilishi bilanoq, to'g'ridan-to'g'ri va darhol avtomatik ravishda ijro etiladi. Yuqorida aytilgan masalamiz bo’yicha aytadigan bo’lsak siz o’sha kunlab kutadigan vaqtingizni sarflamaysiz , shunchaki kerakli ma’lumotlar kiritasiz va u Blockchainga tarmog’iga saqlanadi.Shunda huquqbuzarliklar salmog’i ham kamayadi va bu Respublikamizdagi davlat organi ishchilarining xizmat vazifasini suiste’mol qilishini va pora olishini oldini oladi. Natijada, smart kontraktlar vositachilarsiz ishlaydi, bu esa vositachilik xarajatlarini minimal darajaga tushiradi, Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 25 bajarilish tezligini keskin oshiradi va bitimni deyarli bir zumda yakunlash imkonini beradi. Bundan tashqari, Blockchain texnologiyasi tufayli, smart kontrakt kodi o'zgarmas va kriptografik jihatdan himoyalangan bo'ladi, bu esa ishonchlilikni oshiradi va uchinchi tomonning yoki ishtirokchilarning shartnomani o'zgartirish yoki buzish ehtimolini yo'q qiladi.Yana bu ishlarni samaradorligini yanada oshirish uchun O’zbekiston hududidagi shartnoma bilan ishlardigan davlat organlarida barchasini smart shaklga keltirish va ularni xavfsizligi uchun face ID , touch ID kabi shaxsni aniqlash tizimlarini kiritib o’tgan bo’lardim. Shu sababli, smart kontraktlar tezlik, xavfsizlik va samaradorlik jihatidan an'anaviy yuridik tizimga asoslangan oddiy kontraktlardan ustun turadi Muhokama (And discussion) Tadqiqotlarning o’rganib chiqish natijasida AQSH bilan Estoniyadagi Smart kontraktlarning qanchalik muhim ahamiyatga egaligi va ularni davlatning asosiy rolida ekanligini ko’rib chiqamiz. Keyinchalik O’zbekistonda mavjud qonunlarni tahlil qilamiz.Bularning barchasini muhokama qilamiz. Qo’shimcha tarzda O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga yangi qo’shimcha va taklif beramiz. Aqlli shartnomalar Qo'shma Shtatlarda muhim rol o'ynaydi, chunki ular huquqiy jarayonlarni avtomatlashtiradi va shartnoma majburiyatlarining tez va xatosiz bajarilishini ta'minlaydi. Ushbu tizimlar, ayniqsa moliya, sug'urta, logistika va ko'chmas mulk sohasida, samaradorlikni oshiradi, inson aralashuvini kamaytiradi va vositachilarga ehtiyojni yo'q qiladi. Hozirda Qo'shma Shtatlarda aqlli shartnomalarni yagona federal tartibga solish mavjud bo'lmasa-da, mavjud qonunlar ularni amalga oshirish uchun huquqiy asos yaratadi. 2000-yilgi Electronic Signatures in Global and National Commerce Act qonuni (ESIGN qonuni) elektron imzolar va elektron shartnomalarning qonuniy haqiqiyligini tan oladi. 5 Bu 5 https://www.congress.gov/