FARG'ONA VILOYATI RISHTON TUMANIDA JOYLASHGAN QALAYNOV QISHLOG'INING TOJIK TILI SHE'VASIGA DOIR MULOHAZALAR VA O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Munira Hakimova Qoʻqon DU filologiya fakulteti, o‘zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 2-kurs talabasi Ramziya Joʻrayeva Ilmiy rahbar: Qoʻqon DU dotsenti, f.f.f.d.(PhD) FARG‘ONA VILOYATI RISHTON TUMANIDA JOYLASHGAN QALAYNOV QISHLOG’INING TOJIK TILI SHE’VASIGA DOIR MULOHAZALAR VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Annotatsiya:Ushbu maqolada Farg’ona viloyatining Rishton tumanida joylashgan Qalaynov aholisi so'zlashadigan tojik tilining leksik, fonetik xususiyatlari va ayrim so’zlar izohi xususida fikr yuritiladi. Kalit soʻzlar:Tarixiy va ma’daniy yaqinlik,o’zbek va tojik til aloqalari, ikki tillilik,Farg’ona vodiysi,Qalaynov qishlog’i,lingvistik muhit,tojikzabon va o’zbek zabon aholi, til ta’siri. Bugungi kunda dunyo miqyosida yetti mingdan ortiq millat va elat yashab kelmoqda. Ammo shunday xalqlar orasida asrlar davomida yonma-yon hayot kechirib, o‘zaro ahillik, qadrdonlik va birodarlik rishtalarini mustahkamlaganlari ko‘p emas. Markaziy Osiyo zaminida qadimdan yuzdan ortiq xalqlar istiqomat qilib kelgan bo‘lsa-da, aynan o‘zbek va tojik xalqlari o‘ziga xos yaqinligi bilan ajralib turadi. Ularning tili turlicha bo‘lsa-da, turmush tarzi, urf-odatlari, qadriyatlari va ma’naviy e’tiqodlari bir-biriga juda yaqin bo‘lib, ular azaldan qo‘shni va do‘stona xalqlar sifatida tanilgan. Tarixiy dalillarga ko‘ra, o‘zbek-tojik munosabatlarining ildizi miloddan avvalgi VII–VI asrlarda mavjud bo‘lgan Ahmoniylar saltanati hamda miloddan avvalgi III–II asrlarda shakllangan Qang davlati davrlariga borib taqaladi. Keyingi asrlarda ham ikki xalq turli davlatlar tarkibida yonmayon yashab, siyosiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni rivojlantirib kelgan. Ayniqsa, Somoniylar davrida adabiyot va ilm-fan taraqqiyoti, Temuriylar zamonida esa madaniyat va san’atning gullab-yashnashi o‘zbek va tojik xalqlarining umumiy merosini yanada boyitdi. Shuningdek, xalq og‘zaki ijodi, bayram va marosimlarda ham yaqinlik yaqqol namoyon bo‘ladi. Navro‘z, to‘y udumlari, qo‘shiq va ertaklar, maqol va matallar ikki xalq ruhiyati va dunyoqarashida o‘xshashlik borligini ko‘rsatadi. Tillarining turli guruhlarga mansub bo‘lishiga qaramay, ular o‘zaro so‘z almashuvi orqali boyigan, natijada lug‘at xazinasi yanada kengaygan1. Bugun ham o‘zbek va tojik xalqlari nafaqat qo‘shni, balki qardosh va hamjihat xalqlar sifatida o‘zaro do‘stlik rishtalarini yanada mustahkamlab, madaniy va iqtisodiy sohalarda hamkorlikni davom ettirib kelmoqda. 1Аскаров А. Узбек халкининг этногенезиси ва этник тарихи. - Тошкент: Университет, - 2007. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Markaziy Osiyo zaminidan yetishib chiqqan ko‘plab buyuk allomalar — Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy kabi mutafakkirlar arab, fors va turkiy tillarni mukammal egallagan, shuningdek, boshqa bir qancha tillarda ham ijod qilgan. Ularning ko‘p tillilik qobiliyati ilmiy asarlarni yaratish, xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni mustahkamlash hamda jahon ilm-fani va adabiyotiga ulkan hissa qo‘shishda asosiy omillardan biri bo‘ldi. O‘zbek va tojik xalqlari o‘rtasidagi ikki tillilik qadimdan Markaziy Osiyo hududida muhim ijtimoiy hodisa bo‘lib kelgan. Islom dini kirib kelgach esa, bu jarayon yanada kengayib, uch tillilik — turkiy (o‘zbek), fors-tojik va arab tillarining birgalikda qo‘llanishi shakllandi. Bunday til muhitining mavjudligi o‘sha davrning ijtimoiy, ma’naviy va madaniy hayotida beqiyos ahamiyat kasb etgan.2 Ma'lumki, tojik xalqi to'p bo'lib yashaydigan Samarqand, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida o'zbek-tojik tillari aloqalarida faollik va muntazamlik kuzatiladi, bu xususiyatlarni Qalaynov qishlog’ida ham kuzatiladi. Ayrimlarini quyida ko'rishimiz mumkin : a) qarindoshlik atamalari : avo - amaki, tagʻo - togʻa, hesh-qarindosh ,bobo - dadakalon, ikouka , yanga - kelinbi , bacha - farzand , pisar - oʻgʻil farzand, duxtar - qiz farzand b) kiyim - kechak nomlari : kuta - kuylak , ostin - yeng , tammon - lozim , c) hayvon nomlari : gov - mol , guspanqoʻy, buzechki, xar - eshak , murgʻ - tovuq , mush - sichqon , mur - ilon , gusola - buzoq , gurba - mushuk , aspot , d) mevalar va sabzavotlar :sep - olma , angur - uzum , zandoli - oʻrik, kadi - oshqovoq, harbizqovun , e) tana aʼzolari: dast - qoʻl, pochik - oyoq , sar - bosh ,mu - soch , ishkam - qorin ,dahan - ogʻiz, buni - burun , gush - quloq, dandon - tish, mijja - kiprik , chishm - koʻz, nohin - tirnoq . Qalaynov qishlogʻidagi tojik shevasining yana bir qiziq jihati shundaki bu sheva haqiqiy tojik tili bilan deyarli bir xil va bu shevani koʻpchilik qiynalmay tushuna oladi. Misol Soʻx tumanida ham deyarli tojiklar istiqomat qiladi. Lekin ularning shevasini Namangan , Samarqand va Buxoro tojiklari tushunishi qiyin. Ammo bu qishloq shevasini tushunish osonroqdir chunki u adabiy tilga yaqin. Soʻx tumanida yashovchi tojiklar koʻp soʻzlarida "ch" harfini qoʻshib gapirishadi . Misol uchun "chi gap " chitin" " chi shmo" kabi . Bu esa soʻzlarning oʻzgarib ketishiga va faqat bir hududga tegishli boʻlishiga olib keladi. Bu holat Qalaynovda uchramagani sababli ham adabiy tilga yaqin deb eʼtirof etiladi Rishton tumanidagi Qalaynov qishlogʻi ham, xuddi Namangan viloyati Varzik va Karkidon qishloqlarida bo‘lgani singari, ko‘pchilikni tojikzabon aholi tashkil etadi. Bu holat tabiiy ravishda hududda istiqomat qilayotgan mahalliy aholining so‘zlashuv tiliga tojik tilining sezilarli darajada ta’sir o‘tkazishiga olib kelgan. Natijada, mintaqadagi nutqiy muhitda tojik tilining ustuvorligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda globalizatsiya, migratsiya va texnologik taraqqiyot natijasida ko‘plab mahalliy shevalar yo‘qolib bormoqda. Keksalar hali ham sof tojikcha so‘zlashadi, yoshlar esa ikki tilni aralash holda qo‘llaydi. Shevaning kelajagi, avvalo, yosh avlodning tilga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq. Agar maktablarda tojik tiliga oid mashg‘ulotlar, mahalliy folklor, og‘zaki ijod namunalari o‘qitilsa, bu nafaqat tilni, balki xalqning madaniy merosini ham saqlashga xizmat qiladi. Shu oʻrinda taʼkidlash kerakki, Rishton tumanida tojik tilida oʻqitiladigan maktablar ham mavjud. 2Юсупов К. Узбек ва тожик тилларининг узаро таъсири. - Тошкент: Фан. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Toʻgʻri hozirgi paytda oʻzbek tilini rivojlantirish toʻgʻrisida koʻplab ishlar olib borilmoqda. Buni amalda qoʻllash boʻyicha prezidentimizning maxsus farmonlari ham mavjud . Oʻzbek tili bilan birgalikda tojik tili va uning shevalariga ham ahamiyat qaratsak bu ikki til uzoq oʻtmishdan buyon birbiri bilan chambarchas bogʻliqligini bilib olishimiz mumkin. Demak biz oʻzbek tili haqida oʻrganishlar olib boramizmi yoki tojik tili haqida bular birbirini toʻldirib yangi izlanishlarga yoʻl ochib beradi . Bu shevada kuzatiladigan fonetik, leksik va grammatik o‘ziga xosliklar o‘zbek va tojik tillarining uzoq yillik qo‘shnichilik natijasida bir-biriga ta’sir qilganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, so‘z tanlovi, talaffuzdagi ohang va ayrim qadimiy iboralarning saqlanib qolishi oʻzbek va tojik tillarining uzoq oʻtmishdan soʻzlaydi. Mazkur shevani ilmiy jihatdan o‘rganish o‘zbek-tojik tillarining tarixiy taraqqiyoti, o‘zaro ta’sir mexanizmlari hamda xalq tilining rivojlanish bosqichlarini chuqur anglashga xizmat qiladi. Shu orqali biz nafaqat til, balki xalqning ma’naviy merosini, o‘zligiga bo‘lgan hurmatini va qadriyatlar tizimini ham yaxshiroq tushunamiz.Qalaynov tojik tili shevasi o‘zida tarix, madaniyat va xalqaro aloqalarning izlarini mujassam etgan. U o‘zbek-tojik do‘stligining tirik timsoli bo‘lib, ikki xalqning o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va til madaniyati asosida yashayotganini ko‘rsatadi. Shunday hududlar tahlili nafaqat tilshunoslik, balki etnolingvistika va madaniyatshunoslik fanlari uchun ham muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Farg‘ona vodiysidagi tojikzabon aholiga oid masalalar tilga olinganda, tadqiqotchilar ko‘proq Namangan viloyatining Chust va Kosonsoy tumanlari, Farg‘ona viloyatining So‘h hamda Andijon viloyatining Marhamat va Shahrixon tumanlarida yashovchi aholiga e’tibor qaratadilar. Shu bilan birga, o‘zbekzabon aholining orasida yashab kelayotgan Qalaynov singari aholi guruhlari tiliga ilmiy izlanishlarda deyarli yetarlicha e’tibor berilmagan. Natijada, bu hududlarda shakllangan o‘ziga xos nutqiy xususiyatlar hozircha chuqur o‘rganilmaganligicha qolmoqda. Xulosa qilib aytganda, oʻzbek va tojik tillari oʻrtasidagi lingvistik aloqalar tilshunoslik nuqtayi nazaridan katta ilmiy qiziqish uyg‘otadi va bu aloqalarni tizimli o‘rganish nafaqat ikki tilda mavjud bo‘lgan o‘zaro ta’sirni chuqurroq anglashga, balki umumiy turkiy va eroniy tillar tarixini ilmiy jihatdan yoritishga ham xizmat qiladi. Bu boradagi tadqiqotlar, shubhasiz, mintaqaviy tilshunoslikni rivojlantirish, madaniy merosni asrash va xalqlararo ilmiy-madaniy aloqalarni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, bunday mahalliy aholi nutqini lingvistik va sotsiolingvistik jihatdan o‘rganish nafaqat mintaqaning til tarixini yoritishda, balki o‘zbek-tojik xalqlarining madaniy va ijtimoiy hayotidagi o‘zaro ta’sirini chuqurroq anglashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday tadqiqotlar orqali mintaqadagi ko‘p tillilik jarayonining tabiiy rivojlanish mexanizmlari, til almashinuvi, o‘zaro leksik va fonetik ta’sir ko‘lami aniqroq ochib beriladi. Shuningdek, bu kabi izlanishlar til siyosati, madaniy merosni asrab-avaylash, millatlararo totuvlikni mustahkamlash hamda ko‘p madaniyatli jamiyatda hamjihatlikni rivojlantirish uchun ham nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi. Mahalliy tillarning chuqur tahlili kelajak avlodga boy til xazinasini yetkazish, til o‘zgarishlarini ilmiy jihatdan qayd etish va ularni hujjatlashtirishda katta imkoniyatlar yaratadi. FOYDALANILGAN MANBALAR: 1. Аскаров А. Узбек халкининг этногенезиси ва этник тарихи. - Тошкент: Университет, - 2007.- 34-,64-, 164-, 183-,228-бетлар. 2. Юсупов К. Узбек ва тожик тилларининг узаро таъсири. - Тошкент: Фан, 3. https://izoh.uz/