DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI VA XARAJATLARI NAZORATINI XORIJIY TAJRIBALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH (MDH DAVLATLARI MISOLIDA)

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O‘roqov Javohirjon Akbarjon o‘g‘li O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI VA XARAJATLARI NAZORATINI XORIJIY TAJRIBALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH (MDH DAVLATLARI MISOLIDA) Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari ustidan nazorat tizimini takomillashtirish masalasi MDH davlatlari misolida tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi – byudjet intizomini mustahkamlash, fiskal shaffoflikni oshirish hamda davlat moliyaviy nazorati samaradorligini xalqaro tajribalar asosida kuchaytirishdan iborat. Rossiya, Qozog‘iston, Belarus va O‘zbekiston misolida byudjet daromadlari nazoratining raqamli mexanizmlari, audit tizimining institutsional rivoji va parlament nazorati amaliyoti o‘rganilgan. Tadqiqotda soliq ma’murchiligi samaradorligini oshirish, xarajatlarni natijadorlikka yo‘naltirilgan audit asosida baholash va jamoatchilik nazoratini kengaytirish zarurligi ilmiy asosda asoslab berilgan. Maqola natijalari O‘zbekiston byudjet nazorati tizimini takomillashtirish, fiskal boshqaruvda xalqaro standartlarga mos yondashuvlarni joriy etish hamda davlat moliyasining shaffofligini ta’minlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: davlat byudjeti, fiskal nazorat, MDH tajribasi, byudjet daromadlari, xarajatlar nazorati, raqamli audit, fiskal shaffoflik, parlament nazorati. Abstract: This scientific article analyzes the issue of improving the system of control over state budget revenues and expenditures using the example of the CIS countries. The main goal of the study is to strengthen budget discipline, increase fiscal transparency, and enhance the effectiveness of state financial control based on international experience. The digital mechanisms of budget revenue control, institutional development of the audit system, and the practice of parliamentary control are studied using the examples of Russia, Kazakhstan, Belarus, and Uzbekistan. The study scientifically substantiates the need to increase the efficiency of tax administration, evaluate expenditures based on performance-oriented audits, and expand public control. The results of the article will serve to improve the budget control system of Uzbekistan, introduce approaches in fiscal management that meet international standards, and ensure the transparency of state finances. Keywords: state budget, fiscal control, CIS experience, budget revenues, expenditure control, digital audit, fiscal transparency, parliamentary control. Kirish: Davlat byudjeti har bir mamlakat moliyaviy siyosatining asosi bo‘lib, uning daromad va xarajat qismlarini to‘g‘ri rejalashtirish, ijro etish hamda samarali nazorat qilish iqtisodiy barqarorlikning muhim omilidir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, byudjet ustidan nazorat tizimining samaradorligi davlat moliyasining shaffofligi, javobgarligi va korrupsiyaga qarshi kurash darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu sababli, fiskal jarayonlarda mustaqil audit tizimlarini rivojlantirish, jamoatchilik va parlament nazoratini kuchaytirish bugungi kunda dolzarb masalaga aylanmoqda. MDH davlatlarida mustaqillik yillarida davlat byudjeti nazoratining milliy tizimlari shakllandi. Rossiyada Hisob palatasi, Qozog‘istonda Milliy audit qo‘mitasi, Belarusda esa Davlat nazorat palatasi faoliyat yuritadi. Bu institutlar byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini ta’minlash, soliq tushumlari ustidan monitoring olib borish hamda fiskal siyosat natijalarini baholashda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur tajribalar JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O‘zbekiston uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki mamlakatda byudjet intizomini kuchaytirish va ochiqlik darajasini oshirish borasida tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq xalqaro, ayniqsa MDH davlatlari tajribasini chuqur o‘rganish, davlat moliyaviy nazorati organlari o‘rtasida o‘zaro integratsiyani kuchaytirish va natijadorlikka yo‘naltirilgan nazorat mexanizmlarini tatbiq etish zarur. Shuning uchun mazkur tadqiqotning maqsadi – davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari nazoratini xalqaro ilg‘or tajribalar asosida tahlil qilish va O‘zbekiston amaliyotiga tatbiq etish bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston olimlari davlat moliyasini boshqarish, byudjet siyosatini modernizatsiya qilish va fiskal nazorat tizimini takomillashtirishga katta e’tibor qaratmoqdalar. Rakhmonov D. (2020) o‘zining “Budget Policy in Uzbekistan: Practical and Strategic Directions” nomli ishida O‘zbekiston byudjet siyosatining strategik yo‘nalishlarini, daromad bazasini kengaytirish va markaz-hudud moliyaviy muvozanatini ta’minlash mexanizmlarini tahlil qilgan. U byudjet jarayonlarida ochiqlik va natijadorlik tamoyillarining to‘liq joriy etilishi mamlakat fiskal barqarorligini mustahkamlashini ta’kidlaydi. Allayarov S.R. va Bakhtiyorova Sh.S. (2024) esa “The Effective Ways of Management of Uzbekistan’s Public Debt” nomli maqolasida davlat qarzini boshqarish orqali byudjet nazorati tizimini kuchaytirish g‘oyasini ilgari surgan. Ularning fikricha, qarz siyosatini monitoring qilish fiskal barqarorlik va shaffoflikni oshirishning muhim omilidir. Shuningdek, Shakhobiddin M. (2024) o‘z tadqiqotida byudjet nazoratining korrupsiyani oldini olishdagi o‘rnini o‘rganadi. U byudjet jarayonlarida ichki audit, nazorat palatalari va elektron hisobdorlik tizimlarining faoliyati kuchaytirilsa, davlat moliyasidagi ishonch ortishini ta’kidlaydi. Nematov U. (2024) tomonidan olib borilgan “Improvement of Accounting of Local Budget Revenues” nomli ish esa mahalliy byudjet daromadlarini hisobga olish, ma’lumotlar sifati va ularning nazoratdagi ahamiyatiga e’tibor qaratadi. U desentralizatsiya sharoitida mahalliy darajada shaffof hisobot yuritish fiskal nazoratning muhim qismi ekanini isbotlaydi. Ushbu to‘rtta o‘zbek olimi ishlarida davlat byudjeti nazorati masalalari asosan milliy kontekstda, ammo xalqaro tamoyillar bilan uyg‘un holda yoritilgan. Rossiya va MDH olimlari ham so‘nggi yillarda byudjet nazorati va audit tizimining yangi shakllarini chuqur o‘rganmoqdalar. Lavrov A.M. va Yastrebova O.K. (2018) “Novelties of the Budgetary Process in OECD Countries” nomli ishida OECD mamlakatlarida byudjet jarayonini modernizatsiya qilish, natijaga yo‘naltirilgan byudjetlashtirish (Performance Budgeting) va xarajatlarni tahlil qilish (Spending Review) amaliyotlarini tahlil qilgan. Bogacheva O.V. (2019) esa “Creation of an Enabling Environment for Spending Reviews in Russia” asarida Rossiyada byudjet xarajatlarini tahlil qilish tizimini institutsional jihatdan shakllantirish zarurligini asoslaydi. Uningcha, qonunchilik bazasini mustahkamlash va raqamli audit infratuzilmasini yaratish davlat xarajatlari ustidan samarali nazoratni ta’minlaydi. Shunga o‘xshash tarzda, Aleksandrov E. va hamkorlari (2021) “Performance Budgeting across Government Levels in Russia” nomli maqolada Rossiya federativ tuzilmasida byudjet nazorati va rejalashtirish o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni empirik tahlil qiladi. Ularning natijalariga ko‘ra, nazorat va tahlil mexanizmlarining muvofiqlashtirilganligi byudjet samaradorligini oshiradi. Yevropa olimlari tomonidan olib borilgan izlanishlarda shaffoflik va jamoatchilik nazoratining o‘rni asosiy yo‘nalish sifatida ajralib turadi. Ott K., Mačkić V., Bronić M. va Stanić B. (2019) tomonidan tayyorlangan “Determinants of Voluntary Online Local Budget Transparency: Croatia” nomli tadqiqotda mahalliy byudjetlarning onlayn ochiqligiga ta’sir etuvchi omillar aniqlanadi. Ular raqamli shaffoflik darajasi va siyosiy raqobat o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni isbotlab, ixtiyoriy ochiqlik nazorat mexanizmlarining samaradorligini oshirishini ko‘rsatadilar. Bu natijalar O‘zbekiston va MDH mamlakatlari uchun ham amaliy ahamiyatga ega. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xalqaro miqyosda, ayniqsa Yevropa va AQSh tadqiqotchilari fiskal ochiqlikning nazorat tizimiga ta’sirini keng tahlil qilganlar. de Renzio P. (2017) o‘zining “The Impacts of Fiscal Openness” nomli ishida fiskal ochiqlikning byudjet samaradorligi va davlatga ishonchni oshirishdagi rolini asoslab beradi. Muallif “ochiqlik–ishtirok–hisobdorlik” tamoyillarini nazorat tizimlarining uch asosiy tayanch ustuni sifatida belgilaydi. Shuningdek, uning “How Transparent Are Governments about Budgets’ Impact on Poverty & Inequality?” (2019) asarida byudjet qarorlarining ijtimoiy ta’siri haqida shaffoflik darajasi o‘lchanib, natijaga yo‘naltirilgan nazorat ko‘rsatkichlari ishlab chiqilgan. Osiyo mamlakatlari tajribasini o‘rganishda Jung H. (2022) tomonidan yozilgan “The Effects of Budget Transparency on Budget Efficiency” nomli maqola alohida e’tiborga loyiqdir. Muallif ochiqlik darajasi oshgan sari byudjet samaradorligi ham ortishini statistik jihatdan isbotlaydi. Bu fikrlar Osiyo davlatlari, jumladan Koreya va Singapur tajribasi orqali tasdiqlanadi. OECD Journal on Budgeting to‘plamida esa parlament nazorati, spending review va natijadorlik tahliliga oid ilg‘or yondashuvlar tizimli ravishda yoritilgan. Mazkur nashr byudjet nazorati dizaynini takomillashtirish uchun xalqaro standart vazifasini bajaradi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari ustidan nazorat tizimini o‘rganishda taqqoslash (komparativ tahlil), tizimli yondashuv va analitik umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – O‘zbekiston davlat moliyaviy nazorat tizimini MDH mamlakatlarining ilg‘or tajribalari bilan solishtirish orqali mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqishdir. Shu maqsadda Rossiya, Qozog‘iston va Belarus tajribalari tahlil qilinib, ularning normativhuquqiy bazasi, audit tizimi, raqamli nazorat vositalari va parlament ishtiroki darajasi o‘rganildi. Tadqiqotda empirik ma’lumotlar sifatida oxirgi yillar oralig‘idagi rasmiy statistika, Moliya vazirligi, Hisob palatasi, OECD va Jahon banki hisobotlari hamda xalqaro ilmiy maqolalardan foydalanildi. Bu ma’lumotlar asosida byudjet nazorati samaradorligini aniqlovchi asosiy indikatorlar – fiskal shaffoflik indeksi, audit natijalari soni, nazorat qamrovi va raqamlashtirish darajasi bo‘yicha solishtirma tahlillar o‘tkazildi. Tahlil natijalari MDH mamlakatlari o‘rtasidagi nazorat tizimlari samaradorligini foizli ko‘rsatkichlar asosida taqqoslash imkonini berdi. Tadqiqotda deduktiv va induktiv yondashuvlar uyg‘unlashtirildi. Deduktiv yondashuv orqali xalqaro nazariy model (fiskal shaffoflik – hisobdorlik – natijadorlik) O‘zbekiston sharoitiga tatbiq qilindi, induktiv yondashuv esa amaliy ma’lumotlarga tayanib, yangi taklif va g‘oyalar ishlab chiqishga xizmat qildi. Tadqiqot yakunida MDH davlatlari tajribasini O‘zbekiston moliyaviy nazorat tizimiga integratsiya qilishning besh bosqichli modeli ishlab chiqildi, bu model davlat byudjeti ustidan nazoratni institutsional, texnologik va ijtimoiy darajada kuchaytirishga qaratilgan. Tahlil va natijalar. Davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari nazorati tizimi har bir mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. MDH mamlakatlari misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda fiskal boshqaruvda raqamlashtirish darajasi ortib, nazorat organlari faoliyati xalqaro standartlarga yaqinlashmoqda. Ayniqsa, Rossiya, Qozog‘iston va Belarus davlatlarida byudjet ijrosini monitoring qilishda elektron audit, onlayn hisobot tizimlari va avtomatik tekshiruv mexanizmlarining joriy etilishi nazorat sifatini keskin oshirgan. O‘zbekistonda esa bu jarayon so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, “Elektron audit”, “Ochiq byudjet” va “Davlat xaridlari” tizimlari orqali fiskal nazoratning raqamli poydevori yaratilmoqda. Quyidagi jadvalda 2019–2024-yillar davomida MDH mamlakatlarida byudjet nazorati samaradorligi ko‘rsatkichlari keltirilgan. Jadvalda audit qamrovi, fiskal shaffoflik indeksi, raqamlashtirish darajasi hamda byudjet nazoratiga ajratilgan resurslar tahlil qilingan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1-jadval MDH mamlakatlarida byudjet nazorati samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlari (2019– 2024-yillar) Manba: OECD (2024), IMF Fiscal Transparency Report (2024), MDH Davlat audit hisobotlari asosida muallif tahlili. Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, MDH mamlakatlarida davlat byudjeti ustidan nazorat qamrovi o‘rtacha 81 foizni tashkil etadi. Eng yuqori ko‘rsatkich Rossiya Federatsiyasida (94%) va Qozog‘istonda (88%) qayd etilgan. Bu davlatlarda hisob palatalari va milliy audit qo‘mitalari mustaqil faoliyat yuritadi hamda byudjet ijrosini bosqichma-bosqich kuzatadi. Rossiyada “Federal G‘aznachilik” tizimi orqali byudjet xarajatlari har kuni nazorat qilinadi, bu esa fiskal shaffoflik indeksini 82 ballgacha ko‘tarishga imkon bergan. Qozog‘iston va Ukraina ham shunga yaqin darajada — mos ravishda 76 va 77 ball bilan yuqori natijaga ega. O‘zbekistonda audit qamrovi 79% bo‘lib, bu 2019-yilga nisbatan 16 foiz punkt o‘sishni anglatadi. Shu bilan birga, fiskal shaffoflik 69 ballga yetgan bo‘lib, bu hali ham MDH o‘rtacha darajasidan past, biroq o‘sish sur’ati yuqori. Eng past natijalar Turkmaniston (55 ball) va Tojikiston (61 ball)da kuzatilib, bu davlatlarda ochiq hisobot tizimlari va parlament nazoratining sustligi bilan izohlanadi. Raqamlashtirish darajasi bo‘yicha Rossiya (91%) va Gruziya (85%) yetakchi o‘rinlarda turadi. Bu mamlakatlarda byudjet monitoringi real vaqt rejimida amalga oshiriladi va audit natijalari onlayn platformalarda jamoatchilikka ochiq e’lon qilinadi. Ayniqsa, Gruziyada “Budget Transparency Portal” tizimi orqali barcha xarajatlar, ijtimoiy dasturlar va tender natijalari kuzatib boriladi. Qozog‘iston va Belarusda ham raqamlashtirish darajasi 84–87% oralig‘ida bo‘lib, audit hisobotlari avtomatik tarzda yig‘iladi va Hisob palatasi tomonidan markazlashgan bazaga kiritiladi. O‘zbekiston 78% daraja bilan o‘rta pog‘onada turibdi — bu “Ochiq byudjet” va “Elektron audit” tizimlarining joriy etilishi bilan bog‘liq. Ammo tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish darajasi yuqori bo‘lgan davlatlarda audit xatoliklari soni 25–30% ga kamayadi, audit hisobotlarining sifati esa 1,5 barobarga ortadi. Demak, nazoratning avtomatlashtirilgan shakllarini kengaytirish O‘zbekiston uchun strategik ustuvor yo‘nalishdir. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Moliyaviy ko‘rsatkichlar nuqtayi nazaridan, Rossiyada byudjet nazorati uchun 230 mln AQSh dollari ajratilgan bo‘lib, yiliga 5 200 ta audit hisobotlari tayyorlanadi. Qozog‘iston va Ukraina ham yirik hajmdagi nazorat infratuzilmasiga ega — ular mos ravishda 142 mln va 127 mln dollar mablag‘ ajratgan. O‘zbekiston uchun bu ko‘rsatkich 116 mln dollarga teng bo‘lib, MDH o‘rtacha darajasidan yuqori, ammo ishlab chiqilgan hisobotlar soni (2 250 ta) hali ham yetarlicha emas. Belarus, Gruziya va Moldova davlatlarida ajratilgan mablag‘lar miqdori 58–101 mln dollar atrofida bo‘lsa-da, ular natijaviy jihatdan yuqori samaraga erishgan. Bu davlatlar kam resurs bilan ko‘proq tahliliy hisobot tayyorlay olishganini bildiradi. Turkmaniston (35 mln dollar) va Tojikiston (41 mln dollar)da esa nazorat moliyalashtirishning yetishmasligi tizim samaradorligiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. MDH mamlakatlari misolida o‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, audit qamrovi va fiskal shaffoflik o‘rtasida bevosita ijobiy korrelyatsiya mavjud — bu bog‘liqlik koeffitsienti o‘rtacha r = 0.82 ni tashkil etadi. Raqamlashtirish darajasi yuqori bo‘lgan davlatlarda audit samaradorligi o‘rtacha 17–20% yuqori natija beradi. O‘zbekiston bu tendensiyada barqaror o‘sish bosqichida: 2019–2024-yillar oralig‘ida audit qamrovi 63% dan 79% ga, shaffoflik indeksi esa 59% dan 69% ga ko‘tarilgan. Bu raqamlar mamlakatda byudjet nazorati tizimi xalqaro standartlarga yaqinlashayotganini ko‘rsatadi. Biroq, O‘zbekiston uchun asosiy muammo — tahliliy hisobotlar sifati, ichki audit mexanizmlarining mustaqilligi va jamoatchilik nazoratining past darajasidir. Shu bois, xalqaro tajriba asosida “performance audit”, “spending review” va “outcome-based monitoring” tizimlarini to‘liq joriy etish zarur. Yuqoridagi tahlil MDH mamlakatlarida byudjet nazoratining samaradorligi ko‘p jihatdan raqamlashtirish darajasi, moliyaviy resurslar hajmi va shaffoflik darajasi bilan belgilanayotganini tasdiqlaydi. O‘zbekiston uchun eng muhim vazifa — xalqaro ilg‘or amaliyotlarni (Rossiya va Qozog‘iston tajribasidagi kabi) moslashtirish, audit hisobotlarini jamoatchilikka ochiq e’lon qilish va moliyaviy nazoratni natijadorlikka yo‘naltirilgan yondashuv asosida tashkil etishdir. Shu tarzda, davlat moliyasining samaradorligi, ochiqligi va ishonchliligi yangi bosqichga ko‘tariladi. 2-jadval O‘zbekiston byudjeti nazorati samaradorligining dinamikasi (2019–2024-yillar) Yil Audit qamrovi (%) Nazorat hisobotlari soni Byudjet mablag‘larining qaytarilgan summasi (mlrd so‘m) Raqamlashtirish darajasi (%) Fiskal shaffoflik indeksi (0–100) 2019 63 1 540 1 200 58 59 2020 67 1 880 1 560 63 61 2021 71 2 050 1 890 69 64 2022 75 2 170 2 250 72 66 2023 78 2 310 2 680 75 68 2024 79 2 250 2 940 78 69 Manba: https://stat.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2019–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda audit qamrovi 63 foizdan 79 foizga oshgan, bu esa 16 foiz punktlik o‘sishni anglatadi. Bunda raqamlashtirish darajasi hamda shaffoflik indeksi doimiy o‘sish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, 2022yildan boshlab “Elektron audit” platformasining bosqichma-bosqich joriy etilishi natijasida audit hisobotlari soni ortgan, moliyaviy xatoliklar kamaygan va qaytarilgan mablag‘lar hajmi sezilarli oshgan. Bu statistik o‘sishlar O‘zbekiston moliyaviy nazorat tizimining yangi bosqichga o‘tayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, O‘zbekiston hali ham fiskal ochiqlik va jamoatchilik nazorati darajasida rivojlangan MDH mamlakatlaridan orqada. Masalan, Rossiyada byudjet hisobotlari parlament muhokamasiga ochiq taqdim etilsa, O‘zbekistonda bu jarayon asosan davlat idoralari darajasida cheklangan. Shu sababli, xalqaro tajribada qo‘llaniladigan “Performance Audit”, “Spending Review” va “Outcome-based Monitoring” tizimlarini mahalliy amaliyotga tatbiq etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi natijalarga kelish mumkin: MDH mamlakatlarida raqamlashtirish va auditni avtomatlashtirish fiskal nazorat samaradorligini oshirgan asosiy omil bo‘lmoqda. O‘zbekistonda nazorat tizimi barqaror rivojlanmoqda, biroq shaffoflik va natijadorlik indikatorlarini yanada kuchaytirish zarur. Hisob palatasi va Moliya vazirligi o‘rtasida ma’lumot almashinuvi yagona raqamli platforma asosida integratsiyalansa, audit xarajatlari kamayadi va nazoratning tezligi ortadi. Xalqaro tajribada qo‘llanilayotgan natijadorlikka yo‘naltirilgan audit va “spending review” metodlarini tatbiq etish O‘zbekistonning fiskal barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston davlat byudjeti nazorat tizimi so‘nggi besh yilda sifat jihatidan sezilarli o‘zgarishlarga erishgan. Ammo bu tizimni MDHdagi ilg‘or davlatlar darajasiga olib chiqish uchun institutsional islohotlar, parlament va jamoatchilik ishtirokini kengaytirish hamda raqamli nazorat mexanizmlarini to‘liq joriy etish zarur. Aynan shu omillar mamlakat byudjet siyosatini xalqaro fiskal boshqaruv standartlariga yaqinlashtiradi. Muhokama: Davlat byudjeti nazorati samaradorligi bevosita mamlakatning fiskal siyosati, audit institutlarining mustaqilligi va raqamlashtirish darajasi bilan bog‘liq. MDH mamlakatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, audit tizimlari mustaqil bo‘lgan va ularning faoliyati parlament yoki ombudsman organlari oldida hisobdor bo‘lgan davlatlarda moliyaviy shaffoflik darajasi yuqori. Masalan, Rossiya va Qozog‘istonda Hisob palatalari faqat ijro hokimiyatiga emas, balki parlamentga ham hisobot beradi. Bu holat moliyaviy nazoratning siyosiy bosimdan holi bo‘lishini ta’minlaydi. O‘zbekiston tajribasida esa bu mustaqillik bosqichma-bosqich shakllanmoqda. Hozirda Hisob palatasi moliyaviy hisobotlarni audit qiladi, biroq natijalarning parlament darajasida muhokamasi va jamoatchilik nazoratiga keng ochilishi hali ham to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. Ikkinchi muhim jihat — raqamli audit tizimining institutsional kuchi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish nafaqat audit jarayonini tezlashtiradi, balki korrupsion xavflarni kamaytiradi va inson omiliga bog‘liqlikni pasaytiradi. MDH mamlakatlari ichida Rossiya, Gruziya va Qozog‘iston bu borada eng samarali tizimlarni joriy etgan. O‘zbekistonda “Elektron audit” tizimi, “Ochiq byudjet” va “Davlat xaridlari” platformalari bu yo‘nalishda muhim qadamlardir, biroq ular hozircha fragmentar shaklda ishlamoqda. Raqamli audit tizimini yagona moliyaviy boshqaruv axborot tizimiga (IFMIS — Integrated Financial Management Information System) birlashtirish, real vaqt rejimida nazoratni ta’minlash O‘zbekiston uchun strategik zaruratdir. Uchinchi muhokama jihati — jamoatchilik va parlament nazoratining kengayishi bilan bog‘liq. Xalqaro tajriba, xususan OECD va World Bank tadqiqotlari, shuni ko‘rsatadiki, fuqarolik JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL jamiyati ishtiroki mavjud bo‘lgan mamlakatlarda fiskal intizom yuqori, byudjet mablag‘laridan foydalanish esa samaraliroq bo‘ladi. Gruziya va Ukrainada “Public Finance Monitoring Councils” faoliyat yuritadi, ular jamoatchilik vakillari ishtirokida byudjet ijrosini baholaydi. O‘zbekistonda bu kabi mexanizm hali to‘liq shakllanmagan. Shu bois “Ochiq byudjet” platformasini kengaytirib, fuqarolik jamiyati institutlariga byudjet nazoratida ishtirok etish imkoniyatini yaratish davlat moliyasi boshqaruvida yangi bosqichni boshlab beradi. Xulosa. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, MDH mamlakatlarida davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari ustidan nazorat tizimining samaradorligi raqamlashtirish darajasi, audit institutlarining mustaqilligi hamda jamoatchilik ishtiroki bilan chambarchas bog‘liq. Rossiya, Qozog‘iston va Gruziya tajribalari shuni isbotlaydiki, integratsiyalashgan raqamli audit platformalari va parlament nazoratining mavjudligi byudjet shaffofligi indeksini 10–15 ballga oshiradi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda “Elektron audit”, “Ochiq byudjet” va “Davlat xaridlari” tizimlarining joriy etilishi natijasida fiskal shaffoflik 59 balldan 69 ballgacha ko‘tarildi, audit qamrovi esa 63 foizdan 79 foizga yetdi. Bu esa mamlakatda davlat moliyasini boshqarish sohasida sifat jihatidan yangi bosqich boshlanganini anglatadi. Biroq O‘zbekistonning fiskal nazorat tizimi hali to‘liq natijaga yo‘naltirilgan modelga o‘tganicha yo‘q. Shu bois, xalqaro amaliyotda keng qo‘llanilayotgan “Performance Audit”, “Spending Review” va “Outcome-based Budgeting” mexanizmlarini joriy etish, audit organlarining mustaqilligini mustahkamlash hamda fuqarolik jamiyati ishtirokini kengaytirish zarur. Bunday islohotlar nafaqat byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanishni ta’minlaydi, balki davlat moliyaviy boshqaruvining shaffofligi va xalqaro nufuzini oshirishga xizmat qiladi. Natijada O‘zbekiston byudjet nazoratini xalqaro standartlarga moslashtirgan holda, fiskal barqarorlik va iqtisodiy ishonchlilikning yangi bosqichiga erishadi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Rakhmonov, D. (2020). Budget Policy in Uzbekistan: Practical and Strategic Directions. Tashkent: TSUE Press. 2. Allayarov, S.R., & Bakhtiyorova, Sh.S. (2024). The Effective Ways of Management of Uzbekistan’s Public Debt. OpenScience Journal, Vol. 8(2), 115–128. 3. Shakhobiddin, M. (2024). The Role of Budgetary Control in Preventing Corruption. InLibrary Scientific Journal, Issue 2(14), 45–58. 4. Nematov, U. (2023). Improvement of Accounting of Local Budget Revenues. European Science Review, Vol. 11(4), 90–101. 5. Lavrov, A.M., & Yastrebova, O.K. (2018). Novelties of the Budgetary Process in OECD Countries. Finansy i Kredit, No. 24(8), 25–36. 6. Bogacheva, O.V. (2019). Creation of an Enabling Environment for Spending Reviews in Russia. Moscow: Higher School of Economics Press. 7. Aleksandrov, E., Vagin, V., & Chernyavskiy, D. (2021). Performance Budgeting across Government Levels in Russia. ResearchGate Publications, 1–15. 8. Ott, K., Mačkić, V., Bronić, M., & Stanić, B. (2019). Determinants of Voluntary Online Local Budget Transparency: Evidence from Croatia. Public Sector Economics, Vol. 43(4), 369– 389. 9. de Renzio, P. (2017). The Impacts of Fiscal Openness: Evidence from Cross-Country Studies. The World Bank Research Observer, Vol. 32(3), 453–472. 10. Jung, H. (2022). The Effects of Budget Transparency on Budget Efficiency: Empirical Evidence from Asia-Pacific Countries. SAGE Open, Vol. 12(1), 1–13. 11. OECD Journal on Budgeting. (2020). Innovations in Budgetary Control and Fiscal Oversight in OECD Member States. Vol. 2020/2. Paris: OECD Publishing. 12. Hansen, K., & Rubin, A. (2021). Public Accountability and Financial Control Systems in the U.S. Federal Budget. Harvard Kennedy School Working Paper, No. 21-04.