DAVLAT SOLIQ QOʻMITASI , VAZIFALARI, FUNKSIYALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xodjimamedov Akmaljon Ashurovich, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Moliya kafedrasi v.b. dotsenti Mahammadov Ilhom Umidjon oʻgʻli, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] DAVLAT SOLIQ QOʻMITASI , VAZIFALARI, FUNKSIYALARI Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasining Davlat soliq qo‘mitasining (DSQ) iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi o‘rni, vazifalari, funksiyalari hamda rivojlanish istiqbollari bo‘yicha chuqur tahlilni taqdim etadi. Maqolada soliq boshqaruvining nazariy asoslari, amaliy faoliyatidagi muammolar, raqamlashtirish jarayoni, xalqaro tajriba va islohotlar jihatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, qo‘mitaning samaradorligini oshirish uchun takliflar va tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Davlat soliq qo‘mitasi, soliq siyosati, soliq ma’murchiligi, fiskal boshqaruv, raqamlashtirish, soliqqa tortish, soliq intizomi. Abstract: This article presents an in-depth analysis of the role, tasks, functions and development prospects of the State Tax Committee of the Republic of Uzbekistan (STC) in economic and social life. The article examines the theoretical foundations of tax administration, problems in its practical activities, the process of digitization, international experience and aspects of reforms. It also provides suggestions and recommendations for improving the efficiency of the committee. Keywords: State Tax Committee, tax policy, tax administration, fiscal management, digitization, taxation, tax discipline. Аннотация: В статье представлен глубокий анализ роли, задач, функций и перспектив развития Государственного налогового комитета Республики Узбекистан (ГНК) в экономической и общественной жизни. В статье рассматриваются теоретические основы налогового администрирования, проблемы его практической деятельности, процесс цифровизации, международный опыт и аспекты реформ. Также даются предложения и рекомендации по повышению эффективности деятельности комитета. Ключевые слова: Государственный налоговый комитет, налоговая политика, налоговое администрирование, фискальный менеджмент, цифровизация, налогообложение, налоговая дисциплина. Kirish Bugungi globallashuv, raqamli iqtisodiyot va tez sur’atlarda o‘zgarayotgan moliyaviy tizim sharoitida davlatlarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda soliq siyosatining roli beqiyosdir. Soliqlar nafaqat davlat byudjetining asosiy manbai, balki ijtimoiy tenglik, iqtisodiy o‘sish va barqaror taraqqiyotning ham kafolatidir. Shu boisdan ham soliq tizimini samarali tashkil etish, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL uni adolatli, shaffof va zamonaviy tamoyillar asosida boshqarish davlat siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida bu jarayonning markazida turgan asosiy organ — Davlat soliq qo‘mitasi (DSQ) bo‘lib, u mamlakat fiskal siyosatini amalga oshirish, soliqlarni undirish, soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro munosabatlarni tartibga solish va iqtisodiy faoliyat ustidan nazoratni yuritishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar bosqichida bo‘lgan hozirgi davrda soliq tizimining isloh qilinishi, uning raqamlashtirilishi, ma’muriy jarayonlarning soddalashtirilishi va shaffoflikning oshirilishi iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Davlat soliq qo‘mitasi bu islohotlarning markazida turib, soliqqa tortish tizimida samaradorlikni oshirish, tadbirkorlik subyektlari uchun qulay sharoit yaratish hamda soliq intizomini mustahkamlash borasida tizimli islohotlarni amalga oshirmoqda. Asosiy qism Davlat soliq qo‘mitasi (DSQ) – bu mamlakat moliyaviy siyosatining markaziy bo‘g‘ini bo‘lib, davlat byudjetining daromad qismini shakllantirishda, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda va fiskal siyosatni amalga oshirishda bevosita hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Qo‘mita soliqlarni undirish, soliq to‘lovchilarni hisobga olish, ularning moliyaviy faoliyatini monitoring qilish, shuningdek, soliq qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qilish orqali iqtisodiy tartibotni saqlaydi. Iqtisodiy nazariyalar nuqtai nazaridan, soliq siyosati davlatning qayta taqsimlovchi funktsiyasi sifatida ijtimoiy adolatni, iqtisodiy o‘sishni va tadbirkorlik muhitini muvozanatli tarzda rivojlantirishni maqsad qiladi. Shu jihatdan DSQ faoliyati nafaqat ma’muriy nazorat organi, balki iqtisodiy barqarorlikning kafolati sifatida qaraladi. DSQning vazifalari keng ko‘lamni qamrab oladi: soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida undirish, soliq to‘lovchilarni ro‘yxatga olish va ularga xizmat ko‘rsatish, soliq qonunchiligi normalarining bajarilishini nazorat qilish, soliq ma’murchiligi tizimini raqamlashtirish va soddalashtirish. Ushbu vazifalar fiskal siyosatning uch asosiy maqsadi – byudjetni to‘ldirish, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy tenglikni saqlash bilan bevosita bog‘liqdir. Masalan, soliq to‘lovchilar bilan ishlashda “xizmat ko‘rsatish konsepsiyasi” joriy etilgani, DSQning faqat nazorat organi emas, balki ishonchli hamkor sifatidagi rolini mustahkamladi. Bu esa tadbirkorlik muhitini yengillashtirib, soliqlarni ixtiyoriy to‘lash darajasini oshiradi. Davlat soliq qo‘mitasining funksiyalari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda shakllangan: 1. Fiskal funksiya – davlat byudjeti daromadlarini to‘plash orqali iqtisodiy jarayonlarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash. 2. Nazorat funksiyasi – soliq qonunchiligiga rioya etilishini tekshirish, noqonuniy iqtisodiy faoliyatni aniqlash va oldini olish. 3. Tartibga solish funksiyasi – iqtisodiy faoliyatga soliq mexanizmlari orqali ta’sir ko‘rsatish, ya’ni soliq imtiyozlari, stavkalari yoki preferensiyalar orqali sektorlararo muvozanatni shakllantirish. 4. Axborot funksiyasi – soliq to‘lovchilarni ma’lumotlar bilan ta’minlash, ularning raqamli shaffoflik darajasini oshirish. Har bir funksiyaning samaradorligi davlatning iqtisodiy siyosatidagi ustuvor yo‘nalishlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan, 2020-yillardan boshlab soliq ma’murchiligi jarayonlarida raqamli platformalarning keng joriy etilishi (my.soliq.uz tizimi, onlayn-kassa mashinalari, elektron hisob-fakturalar) nafaqat ma’muriy xarajatlarni kamaytirdi, balki soliqqa tortish bazasini kengaytirish imkonini berdi. So‘nggi yillarda DSQ faoliyatida innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish strategiyasi ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoldi. Raqamli soliq tizimi – bu soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro munosabatni avtomatlashtirish, ma’lumotlar bazasini yagona tizimga birlashtirish va soliq nazoratini optimallashtirishni nazarda tutadi. “Soliq-servis”, “E-transport”, “E-hisobot” kabi platformalar orqali DSQ faoliyati yanada ochiq, tezkor va samarali tus oldi. Raqamlashtirish natijasida inson omilining kamayishi korrupsiya xavfini kamaytiradi, soliq to‘lovchilar uchun qulaylik yaratadi, byurokratik to‘siqlarni yo‘qotadi va iqtisodiy jarayonlarning JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL shaffofligini oshiradi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimlari orqali soliq ma’lumotlarining aniqligi oshmoqda, bu esa DSQning nazorat funksiyasini yangi sifat bosqichiga olib chiqmoqda. Soliq ma’murchiligi – bu soliqlarni yig‘ish va boshqarish jarayonining amaliy mexanizmi. Uning samaradorligi nafaqat soliq to‘lovchilarni qamrab olish darajasiga, balki ularning ishonch darajasiga ham bog‘liq. Shu ma’noda, DSQ so‘nggi yillarda “ijtimoiy sheriklik” modelini ishlab chiqmoqda, ya’ni soliq organlari bilan tadbirkorlar o‘rtasida konstruktiv muloqot mexanizmini shakllantirish. Bu jarayonda “risklarni boshqarish tizimi” (RBT) muhim ahamiyat kasb etadi. U orqali DSQ potensial soliq xatarlari yuqori bo‘lgan subyektlarni avtomatik ravishda aniqlaydi va tekshiruvlarni faqat asosli hollarda amalga oshiradi. Natijada nazorat tizimi maqsadli, adolatli va iqtisodiy jihatdan samarali bo‘ladi. Jahon amaliyotida soliq organlari faoliyati turli modellar asosida shakllangan. Masalan, AQShda Ichki daromadlar xizmati (IRS), Buyuk Britaniyada HMRC, Yaponiyada Milliy soliq agentligi o‘z faoliyatini yuqori darajadagi raqamlashtirish va tahliliy modellar asosida yuritadi. O‘zbekiston DSQ bu tajribalarni o‘rganib, o‘z milliy tizimiga moslashtirish yo‘lidan bormoqda. Ayniqsa, elektron soliq hisobotlarini joriy etish, soliq to‘lovchilar uchun “onlayn shaxsiy kabinet” yaratish – xalqaro standartlarga mos yondashuvdir. DSQ faoliyatida muhim yutuqlarga qaramay, hali ham ayrim tizimiy muammolar mavjud. Bular qatoriga soliq bazasining to‘liq qamrab olinmaganligi, ayrim soyalashgan iqtisodiy faoliyat turlari, hujjatlashtirishdagi kamchiliklar, shuningdek, soliq madaniyatining yetarlicha rivojlanmaganligi kiradi. Shu boisdan ham DSQ oldida turuvchi asosiy vazifalardan biri – soliq ma’rifatini kengaytirish, aholi va tadbirkorlar o‘rtasida soliq madaniyatini yuksaltirishdan iborat. Kelajakda DSQning faoliyati “raqamli iqtisodiyot” tamoyillariga to‘liq moslashgan, sun’iy intellekt va big data texnologiyalaridan foydalanadigan, xalqaro axborot almashinuvi tizimlari bilan integratsiyalashgan darajaga chiqishi kutilmoqda. Davlat soliq qo‘mitasi mamlakatning fiskal barqarorligini ta’minlovchi, iqtisodiy siyosatni amalga oshiruvchi va ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlovchi asosiy institutlardan biridir. Uning samarali faoliyati — bu davlatning iqtisodiy suvereniteti, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishning muhim kafolatidir. Shu sababli, DSQ faoliyatini yanada takomillashtirish, innovatsion texnologiyalarni keng qo‘llash, soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ishonchli hamkorlikni kuchaytirish O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining strategik ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. Xulosa Davlat soliq qo‘mitasi mamlakatning fiskal barqarorligini ta’minlovchi, iqtisodiy siyosatni amalga oshiruvchi va ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlovchi asosiy institutlardan biridir. Uning samarali faoliyati — bu davlatning iqtisodiy suvereniteti, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishning muhim kafolatidir. Shu sababli, DSQ faoliyatini yanada takomillashtirish, innovatsion texnologiyalarni keng qo‘llash, soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ishonchli hamkorlikni kuchaytirish O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining strategik ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi yangi tahriri. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi nashriyoti. 2. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. (2020). O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (yangi tahrir). Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2019). “Davlat soliq qo‘mitasi faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4512-son qarori. Toshkent. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. (2020). “Soliq ma’murchiligini yanada soddalashtirish va soliq to‘lovchilar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4699-son qarori. Toshkent. 5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi. (2024). Rasmiy hisobot va statistik ma’lumotlar to‘plami. Toshkent: DSQ axborot markazi. 6. Karimov, A. (2022). Soliq tizimi va uni boshqarishning zamonaviy mexanizmlari. Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsiyalar nashriyoti. 7. Qodirov, S. (2021). “Davlat soliq qo‘mitasi faoliyatining institutsional islohotlari”. O‘zbekiston moliya jurnali, 3(45), 25–37. 8. Saidov, U. (2020). “Soliq siyosati va uning iqtisodiy barqarorlikka ta’siri”. Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi axborotnomasi, 12(6), 14–29. 9. World Bank. (2023). Uzbekistan: Tax Administration Reform and Digitalization Report. Washington, DC: World Bank Group. 10. OECD. (2022). Tax Administration Comparative Information Series (CIS). Paris: OECD Publishing. 11. Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy veb-sayti — https://soliq.uz 12. IMF. (2023). Revenue Administration: Developing an Effective Tax Administration. Washington, DC: International Monetary Fund. 13. Jalilov, M. (2021). Soliq siyosati va davlat byudjeti o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 14. Rahimova, G. (2023). “Soliq ma’murchiligi tizimini raqamlashtirishda xalqaro tajriba”. Innovatsion iqtisodiyot jurnali, 2(9), 40–52. 15. Tashkent State University of Economics. (2022). Economic Reforms and Fiscal Policy of Uzbekistan: Academic Review. Tashkent: TSUE Press. 1.