BANKLARINING KREDIT XIZMATLARI AMALIYOTINI BAHOLASH

632 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 BANKLARINING KREDIT XIZMATLARI AMALIYOTINI BAHOLASH Jo‘rayeva Zarifa Bahodir qizi Termiz davlat universiteti Moliya kafedrasi tayanch doktronanti [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17571142 Annotatsiya: Banklarning kredit xizmatlari zamonaviy moliya bozorining eng asosiy va ajralmas qismlaridan biri bo‘lib, butun iqtisodiy hayotda markaziy o‘rin egallaydi. Kreditlashtirish taraqqiyoti, mexanizmlarining takomillashuvi va zamonaviy yondashuvlarning bank amaliyotida keng joriy qilinishi natijasida banklar bugungi iqtisodiy muhitda faol ishtirok etmoqda. Bank krediti — bu bank tomonidan mijozlarga ma’lum muddatga, foiz evaziga ajratiladigan pul mablag‘i bo‘lib, iqtisodiy hayot subyektlari faoliyatining samarali moliyaviy instrumenti sifatida xizmat qiladi. Tijorat banklarining kredit portfeli, uning tarkibi va sifati, kredit xizmatlaridan samarali foydalanish yo‘llari va bank tizimidagi kredit siyosatining asosiy tamoyillari muntazam o‘rganilib kelmoqda. Kalit soʻzlar: Banklar, kredit, tendensiyalar, pul mablag‘, iqtisodiyot, moliya, ishlab chiqarish, mijozlar, mexanizmlar, risklar,Rossiya va AQSH banklari KIRISH Bugungi kunda banklarda faoliyat yuritayotgan ko'plab amaliyotchilar tijorat banklari uchun yangi kredit xizmatlarini ishlab chiqish, ularni amalga oshirish va mijozlarga taqdim etish zarurati bilan duch kelishmoqda. Bu erda rag'batlantiruvchi omil miqdoriy va sifat samaradorlikka erishish maqsadi, ya'ni kredit xizmatlarini ko'rsatishdan yalpi daromad va foydani ko'paytirish va kredit xizmatlarini ko'rsatishning o'ziga xos (nisbiy) ko'rsatkichlarini (ROA, kredit portfelining rentabelligi, portfel yo'qotish nisbati va boshqalar) yaxshilashdir. Amaliy nuqtai nazardan, bank faoliyati xususan, kredit xizmatlari samaradorligi muammosi hozirgi kunda ikki yo‘nalishda va ikki pozitsiyada ko‘rib chiqilib, muammolar hal qilinib borilmoqda. Birinchidan, banklarning nazorat organi sifatidagi faoliyati, mahalliy bank tizimini mustahkamlash va rivojlantirishga qaratilgan. Darhaqiqat, tijorat banklari faoliyati samaradorligini oshirish, shu jumladan iqtisodiyot va aholini kreditlashda banklar roli va ta’sirchanligini oshirishga qaratilgan banklar uchun o'ziga xos tashqi muassasa bo'lgan davlatning vakili sifatida faoliyat yuritadi. Ushbu muammoni hal qilishda banklarining past joriy samaradorligi muammosini uchta asosiy sabab bilan bog'laydi: banklarning kapitallashuvining pastligi, ularning rentabelligini ta'minlash va iqtisodiyotning o'sib borayotgan ehtiyojlarini qondirish uchun etarli emas; bank muassasalari faoliyatining yetarli darajada shaffof emasligi, ular faoliyatining xalqaro standartlar, shu jumladan UFRS (IAS/GAAP) talablariga mos kelmasligi; banklarda korporativ boshqaruv sifatining pastligi ayni muammolardandir. Aslida, yuqoridagi sabablarning oxirgisi banklar uchun ichki va shuning uchun asosiy hisoblanadi, chunki bu ichki qarama-qarshiliklarni hal qilish bank biznesining "shaffofligi" ni bartaraf etish va uni foydali qilish va natijada banklarga qo'shimcha kapital jalb qilish imkonini beradi. O’zbekiston tijorat banklari 2001 yildan beri bank sektori samaradorligini oshirish yo'li sifatida banklarda korporativ boshqaruv sifatini yaxshilashga faol e'tibor qaratib kelmoqda. Adabiyotlar sharhi. Mavzuga oid bir qator olimlarning tadqiqot ishlari bilan yaqindan tanishib chiqildi. Ularda olimlarning masofaviy bank xizmatlariga odi fikr mulohazalari tahlil qilindi. G. Beloglazova xulosasiga ko’ra, tijorat banklarining kredit siyosati iqtisodiyotning rivojlanishida muhim omil ekanligini, kredit xizmatlari aholi, kichik va o’rta biznes, shuningdek, qishloq xo’jaligi kabi sohalarni moliyalashtirish orqali iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi 1 .G. Beloglazovaning ushbu xulosasi tijorat banklarining ijtimoiy yo’naltirilgan kredit xizmatlari, xususan, yoshlar, ayollar va qishloq xo’jaligi xodimlari uchun imtiyozli kreditlarning ahamiyati O’zbekistonda tijorat banklarining kredit xizmatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. 1 Лаврушин О.И. Кредитная экспансия и управление кредитом. Учебное пособие. – М.: Кнорус, 2013. – 264 с. 633 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Xususan, uning ijtimoiy dasturlar va imtiyozli kreditlarga oid tavsiyalari “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” va qishloq xo’jaligini qo’llab-quvvatlash dasturlariga mos keladi. J. Shumpeterning fikriga ko’ra, tijorat bank kreditlari innovatsiyalar va iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida ekanligi, tijorat banklar tadbirkorlarning yangi loyihalarini moliyalashtirish uchun zarur mablag’larni taqdim etgan holda, yangi mahsulotlar, texnologiyalar va bozorlarni yaratishga ko’mak beradi. Bank krediti yangi tarkiblarni yaratish imkonini beruvchi "kredit yaratuvchisi" (creator of credit) rolini o’ynaydi 2 . J. Shumpeterning fikridan ko’rinadiki, tijorat banklari shunchaki vositachi bo’lib qolibgina emas balki, banklar iqtisodiy rivojlanishning muhim drayveri hisoblanadi, chunki ular kredit berish orqali innovatsiyalar va tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtiradi, bu esa o’z navbatida mamlakat iqtisodiy o’sish va tarkibiy o’zgarishlarga olib keladi. G.S.Panovaning fikriga ko’ra, banklarning kreditlar berish imkoniyatini oshirish uchun, birinchi navbatda, ularning depozit bazasini yetarliligini ta’minlash lozim. Bunda tijorat banklari depozit bazasining yetarliligini ta’minlash uchun transaktsion depozitlarning brutto depozitlar hajmidagi salmog’ining 30 foizdan oshishiga yo’l qo’ymaslik, depozitlarning kredit operatsiyalariga yo’naltirilgan qismiga nisbatan, Germaniya bank amaliyoti tajribalariga tayangan holda, limitlar joriy qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Germaniyada muddatli depozitlarning 60 foizi, transaktsion depozitlarning 10 foizi kredit operatsiyalariga yo’naltiriladi 3 . Rossiya kredit tizimi shakllanish bosqichida, garchi so’nggi yillarda uning rivojlanishi va qarz oluvchilar uchun shart-sharoitlarni yaxshilash davlatning ustuvor yo’nalishlaridan biriga aylangan. Shu bilan birga, AQSh yuqori samarali, ishonchli va innovatsion kredit tizimiga ega bo’lgan dunyodagi eng rivojlangan davlatlardan biri hisoblanadi. Tahlil va natijalar. Rossiya va AQShda kreditlarni tartibga solishning qonunchilik asoslari moliyaviy tizimning ishlashi va uni tartibga solish tartibini belgilovchi qonunlar, me’yoriy hujjatlar va qoidalar majmuini ishlab chiqilgan. Ular asosan quyidagilarni o’z ichiga oladi: 1. Bank faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQShda banklar va boshqa moliya tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar mavjud. Ular moliya muassasalarining kapitali va likvidligiga qo’yiladigan talablarni, xavflarni baholash qoidalarini, moliyaviy xavflarni boshqarish standartlarini va boshqalarni belgilaydi; 2. Kredit faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQShda kredit va zayomlar berishni tartibga soluvchi, qarz oluvchilarning kredit qobiliyatini baholash tartibini, foiz stavkalari miqdoriga qo’yiladigan talablarni, kreditlarni to’lash qoidalarini va boshqalarni belgilovchi qonunlar mavjud; 3. Markaziy banklar faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQSh Markaziy banklari valyuta chiqarish, foiz stavkalarini belgilash, moliyaviy tizim likvidligini ta’minlash va pul massasi siyosatini tartibga solish huquqiga ega; 4. Depozitlarni sug’urtalash tizimini tartibga solish. Rossiya va AQShda jismoniy shaxslarning banklardagi depozitlarini ular bankrot bo’lgan taqdirda himoya qiladigan depozitlarni sug’urtalash tizimlari mavjud. 5. Qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solish. Rossiya va AQShda qimmatli qog’ozlarni chiqarish, ular bilan savdo qilish va ular haqidagi ma’lumotlarni oshkor qilishni tartibga soluvchi qonunlar amal qiladigan rivojlangan qimmatli qog’ozlar bozorlari mavjud. 2 Костерина, Т.М. Банковское дело. – Учебник для СПО. – Люберцы: Юрайт, 2015. – 332 c 3 Белоглазова, Г. Н. Банковское дело. Организация деятельности коммерческого банка : учебник и практикум для академического бакалавриата / Г. Н. Белоглазова, Л. П. Кроливецкая ; под редакцией Г. Н. Белоглазовой, Л. П. Кроливецкой. — 3-е изд., перераб. и доп. — Москва : Издательство Юрайт, 2016. — 545 с. 4 Шумпетер Ж.А. Теория экономического развития: Исследование предпринимательской прибыли, капитала, кредита, процента и цикла конъюнктуры. Пер. с нем. Изд. 3, – Москва : Прогресс, 1982. — 455 с. . 634 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 6. To’lov tizimini tartibga solish. Rossiya va Amerika to’lov tizimlari naqd pulsiz to’lovlarni amalga oshirish qoidalari, to’lov ma’lumotlarini qayta ishlash va saqlash talablari va boshqalarni belgilovchi qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Rossiya va AQShda kredit berish jarayonlari o’z farqlari va o’xshashliklariga ega. Kraudfanding, onlaynkreditlash va boshqa muqobil moliyalashtirish shakllari faol rivojlanmoqda va shular jumlasidandir. Rossiyada banklar qarz oluvchilarning kredit qobiliyatini baholash uchun kredit reytinglaridan foydalaniladi. AQShda ijtimoiy reyting (u ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlarni o’z ichiga olishi mumkin) ham kredit qobiliyatini baholashda hisobga olinishi mumkin. AQShda kredit berish jarayoni odatda Rossiyaga qaraganda uzoqroq muddatda davom etadi va kredit qobiliyatini tekshirish, ba’zida uzoq muzokaralar va murakkab jarayonlarni o’z ichiga olishi mumkin. Rossiyada kredit berish jarayoni kamroq vaqtni olishi mumkin, ammo ko’plab hujjatlarni majburiy taqdim etish talab etiladi. Rossiya Federatsiyasida O’zbekiston kabi ikki pag’onali bank tizimi amal qiladi. Birinchi pog’ona Markaziy bank bo’lib, ikkinchi pag’nada tijorat banklari, ularning filiallari, vakolatxonalari, ichki tarkibiy bo’linmalari, nobank kredit tashkilotlari, bank infratuzilmasi muassasalari, shuningdek, boshqa muhim elementlardan tarkib topgan. Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki butun tizimning asosiy bo’g’ini hisoblanadi 4 . AQShda bank tizimining asosi Federal zaxira tizimi (FZT) hisoblanadi. Bugungi kunda FZT quyidagi asosiy tarkibiy bo’linmalarni o’z ichiga oladi. Bular: Boshqaruvchilar kengashi, Ochiq bozorlar bo’yicha federal qo’mita, Federal maslahat kengashi, FZTning mintaqaviy vakillari bo’lgan 12 ta federal zaxira banki va tizimning boshqa kredit tashkilotlari – ishtirokchilari hisoblanadi. Ushbu tizimlar o’rtasidagi asosiy farq ularning rivojlanish darajasi va hajmi hisoblanadi. 1-jadval FZT va MB bo’yicha o’rtasidagi asosiy farq ularning rivojlanish darajasi va hajmi, 2024 yil holatiga 5 . Rossiya SShA AQSh/Rossiya multiplikatori Kredit tashkilotlari soni 810 6419 7,9 Banklar soni 753 (93%) 5570 (87%) 7,4 Nobank kredit tashkilotlari soni (NKT) 57 (7%) 849 (13%) 14,9 Banklar aktivlari hajmi, trln $ 1,2 15,7 13,1 Bank depozitlari hajmi, mln $ 331 11958 36,1 YaIM, trln $ 2,1 16,7 8,0 Aholi, mln kishi 144 319 2,2 1 mln kishiga to’g’ri keladigan banklar soni 5,6 20,1 3,6 YaIMga nisbatan banklar aktivlari 0,57 0,94 1,6 1-jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, 2024 yilda Rossiya va AQShda ro’yxatdan o’tgan kredit tashkilotlari soni mos ravishda 810 va 6419 tani tashkil etadi. Ikkala mamlakat ham banklar sonini qisqartirish siyosatini olib bormoqda, biroq turli usullardan foydalanmoqda. AQShda rentabellikni oshirish, yirikroq tashkilotlarning kichikroq tashkilotlarni qo’shib olishi va birlashishi uchun kamroq banklar birlashadi. Bankrotlik favqulodda chora bo’lib, tashkilotlar faqatgina favqulodda holatlarda bankrot bo’ladi. Rossiyada esa, kredit tashkilotlarining bankrotlik jarayoni faol olib borilmoqda. Hozirda Rossiyada 30 ga yaqin, AQShda esa 100 4 Нагорнова О., Рубцов Н.М. Сравнительный анализ банковских систем в РФ и США//Научная идея №3(3)–2017,С. 21-27 5 Аналитический сайт ЛФ РАНХиГС. Режим доступа: https://goo-gl.ru/HW1O7 635 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ga yaqin kredit tashkilotlari o’z faoliyatini to’xtatdi. Rossiya va AQShda 1 million aholiga to’g’ri keladigan banklar sonida sezilarli farq mavjud. Rossiya uchun bu ko’rsatkich 6 ta bank, AQShda esa 20 tagacha yetadi. Foiz hisobida ikkala mamlakatdagi banklar soni o’rtasidagi farq uncha katta emas mos ravishda 3,9 foiz va 1,8 foizni tashkil etgan. Bu Rossiyada bank sohasi shakllanish bosqichida, AQShda esa bu jarayon uzoq tarixga ega ekanligidan dalolat beradi. Shuni ta’kidlash joizki, sobiq ittifoq davrida xususiy mulk deyarli mavjud emas edi va bank sohasi rejali iqtisodiyotga xizmat qilardi. Xulosa va tavsiyalar Xulosa qilib aytish mumkinki, tijorat banklarining kredit xizmatlari zamonaviy iqtisodiy hayotning eng muhim segmenti sifatida respublikamiz va xalqaro moliya bozorida barqaror rivojlanmoqda. Kredit asboblari va xizmatlarining kengayishi, sifatli boshqarilishi, innovatsion mahsulotlarning joriy qilinishi, texnologik taraqqiyot hamda risklarni boshqarish sohasidagi ilg‘or yondashuvlar yordamida bank tizimining ishonchli va samarali faoliyat yuritishi uchun mustahkam asos yaratildi. Tijorat banklarining kredit xizmatlari yuqori malaka va zamonaviy texnologiyalarga tayangan holda xaridorlarning ehtiyojini to‘liq qondirib, iqtisodiy taraqqiyot va barqarorlik uchun poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida bozor infratuzilmasining kengayishi, iqtisodiyoti barqaror va intensiv rivojlanishi, moliyaviy barqarorlik va milliy farovonlik garovidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Лаврушин О.И. Кредитная экспансия и управление кредитом. Учебное пособие. – М.: Кнорус, 2013. – 264 с 2. Костерина, Т.М. Банковское дело. – Учебник для СПО. – Люберцы: Юрайт, 2015. – 332 c 3. Белоглазова, Г. Н. Банковское дело. Организация деятельности коммерческого банка : учебник и практикум для академического бакалавриата / Г. Н. Белоглазова, Л. П. Кроливецкая ; под редакцией Г. Н. Белоглазовой, Л. П. Кроливецкой. — 3-е изд., перераб. и доп. — Москва : Издательство Юрайт, 2016. — 545 с. 4. Шумпетер Ж.А. Теория экономического развития: Исследование предпринимательской прибыли, капитала, кредита, процента и цикла конъюнктуры. Пер. с нем. Изд. 3, – Москва : Прогресс, 1982. — 455 с. 5. Литвинов Е.О. Кредитное бремя населения России: вопросы теории и методологии. Монография. – Волгоград, 2012. – С. 14. 6. 1 Адибеков М. Г. Кредитные операции: классификация, порядок привлечения и учет/ М. Г. Адибеков. М.: Юрайт , 2014 7. Нагорнова О., Рубцов Н.М. Сравнительный анализ банковских систем в РФ и США//Научная идея №3(3)–2017, 8. Аналитический сайт ЛФ РАНХиГС. Режим доступа: https://goo-gl.ru/HW1O7.