O'ZBEKISTONDA INVESTITSIYA MUHITINI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI

639 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O’ZBEKISTONDA INVESTITSIYA MUHITINI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI Jurayeva Munisa Rahmatovna Saidov Behruz Bekzod o’g’li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Iqtisodiyot yo’nalishi talabalari E-mail; jurayevamunis[email protected]om E-mail; [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17573322 Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida investitsiya muhitini rivojlantirishning hozirgi holati, mavjud muammolari hamda ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy asosda tahlil qilingan. Unda mamlakat iqtisodiyotiga investitsiyalar oqimini kengaytirish, investitsion jozibadorlikni oshirish, xorijiy sarmoyadorlar uchun barqaror va qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish masalalari yoritilgan. Shuningdek, investitsion faoliyatni cheklovchi asosiy omillar — huquqiy-me’yoriy bazaning takomillashmaganligi, infratuzilma tizimining yetarli darajada rivojlanmaganligi, byurokratik to‘siqlar, shaffoflikning past darajasi va moliyaviy xavflar tahlil etilgan. Abstract: This article analyzes the current state of the investment climate in the Republic of Uzbekistan, identifies the main problems hindering its development, and proposes practical solutions for their elimination. The study highlights issues related to increasing the inflow of foreign and domestic investments, improving investment attractiveness, and creating a stable and favorable business environment for investors. It also examines the main factors constraining investment activity, such as insufficient development of the legal framework, infrastructural weaknesses, bureaucratic barriers, lack of transparency, and financial risks. Аннотатция: В данной статье рассматривается современное состояние инвестиционного климата в Республике Узбекистан, выявляются основные проблемы, сдерживающие его развитие, и предлагаются пути их решения. В исследовании освещены вопросы привлечения иностранных и внутренних инвестиций, повышения инвестиционной привлекательности и создания стабильной деловой среды для инвесторов. Также анализируются факторы, ограничивающие инвестиционную активность — несовершенство правовой базы, недостаточное развитие инфраструктуры, бюрократические барьеры, низкий уровень прозрачности и финансовые риски. Kalit so‘zlar: Investitsiya muhit, To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar, Investorlar, Investitsiya siyosati, Byurokratik to‘siqlar, Hududiy tengsizlik, Moliyaviy instrumentlar, Kadrlar siyosati, Ishonch va barqarorlik Key words: Foreign direct investment, Investors, Investment policy, Bureaucratic obstacles, Regional inequality, Financial instruments, Human resources policy, Trust and stability Ключевые слова: Инвестиционная среда, Прямые иностранные инвестиции, Инвесторы, Инвестиционная политика, Бюрократические препятствия, Региональное неравенство, Финансовые инструменты, Кадровая политика, Доверие и стабильность Kirish: So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida investitsiya siyosatini erkinlashtirish, biznes yuritish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish hamda xorijiy kapitalni jalb etish yo‘nalishida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, iqtisodiyotni liberallashtirish, soliq yukini kamaytirish, litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillarini soddalashtirish, shuningdek, investorlarga huquqiy kafolatlar berish borasida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Biroq, mazkur sohada hali ham bir qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ular investitsiya muhitining to‘liq shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Birinchi navbatda, huquqiy va tartib-taomillar sohasidagi murakkabliklar alohida e’tiborga loyiq. Xalqaro ekspertlar fikriga ko‘ra, O‘zbekistonda investitsiya faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik tizimi bir qator islohotlardan o‘tgan bo‘lsa-da, ayrim normativ hujjatlarning o‘zaro uyg‘un emasligi, ruxsat va litsenziya olish jarayonlarining byurokratikligi investorlar uchun qo‘shimcha vaqt va xarajat talab qiladi. Ayniqsa, mahalliy darajadagi idoralarning muvofiqlashtirilmagan faoliyati investorlarning ishonchini pasaytiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ikkinchidan, shaffoflikning yetishmasligi va davlat korxonalarining iqtisodiyotdagi ulushi yuqoriligi ham raqobat muhitini cheklovchi omil hisoblanadi. Davlat ishtirokidagi yirik korxonalar bozorda ustun mavqega 640 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ega bo‘lib, xususiy sektorning kirib kelishini qiyinlashtiradi. Bu holat, o‘z navbatida, adolatli raqobat tamoyillarining to‘liq ishlamasligiga va xorijiy investorlar uchun risklarning ortishiga olib keladi. Uchinchidan, infratuzilma va logistika cheklovlari ham investitsion jozibadorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayrim hududlarda ishlab chiqarish uchun zarur energetika, transport va kommunikatsiya tarmoqlarining rivojlanmaganligi, logistika xarajatlarining yuqoriligi va infratuzilmaning notekis taqsimlanishi yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirishda muhim to‘siq bo‘lmoqda. Shu sababli, investitsiyalar asosan yirik shaharlarga va rivojlangan hududlarga to‘planib, iqtisodiy o‘sishning hududlar bo‘yicha notekis taqsimlanishiga sabab bo‘lmoqda. Bundan tashqari, malakali kadrlar yetishmasligi va mehnat bozorining moslashuvchan emasligi ham investitsion muhitga salbiy ta’sir etadi. So‘nggi yillarda kasbiy ta’lim tizimi takomillashtirilayotgan bo‘lsa-da, ishlab chiqarish tarmoqlari uchun zarur texnik mutaxassislar, muhandis va menejerlar soni yetarli emas. Bu esa investitsiya loyihalarining amalga oshirilishida malaka va mehnat unumdorligi jihatidan muammolarni keltirib chiqaradi. Yana moliyaviy bozorlarning rivojlanmaganligi ham jiddiy masalalardan biridir. Hozirda O‘zbekistonda kapital bozorlari, qimmatli qog‘ozlar savdosi va uzoq muddatli moliyaviy instrumentlar yetarli darajada rivojlanmagan. Natijada, investorlar ko‘pincha tijorat banklarining kreditlariga tayanishga majbur bo‘lmoqda. Bu esa moliyalashtirish manbalarining cheklanganligini, kredit foiz stavkalarining yuqoriligini va investitsion xavflarning oshishini anglatadi. Shuningdek, ekologik xavflar va tashqi iqtisodiy omillarga nisbatan sezgirlik ham investitsiya muhitiga ta’sir etuvchi omillar sirasiga kiradi. Iqlim o‘zgarishi, suv resurslari tanqisligi, energiya ta’minoti va tabiiy ofatlar kabi ekologik omillar iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga tahdid soladi. Shu bilan birga, global bozor kon’yunkturasidagi o‘zgarishlar va siyosiy omillar ham xorijiy sarmoyadorlarning uzoq muddatli rejalari uchun noaniqlik tug‘diradi. Yana bir muhim jihat — bu siyosiy va huquqiy ishonchlilik masalasidir. Investorlarga huquqiy kafolatlar berilgan bo‘lishiga qaramay, amaliyotda ayrim shartnomalarning bajarilmasligi yoki o‘zgaruvchan normativ-huquqiy baza investorlar orasida xavotir uyg‘otadi. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakatning xalqaro investitsion reytinglaridagi o‘rniga ham ta’sir ko‘rsatadi. Umuman olganda, O‘zbekistonda investitsiya muhitini rivojlantirish yo‘lida salmoqli natijalarga erishilgan bo‘lsa-da, yuqorida ko‘rsatilgan tizimli muammolar hali to‘liq bartaraf etilgani yo‘q. Ularning hal etilishi uchun huquqiy bazani yanada soddalashtirish, xususiy sektor ulushini kengaytirish, moliyaviy instrumentlar xilma-xilligini oshirish hamda kadrlar tayyorlash tizimini bozor talablariga moslashtirish zarur. Shu yo‘sinda mamlakat investitsion muhitining barqarorligi va jozibadorligi yanada ortadi. Investitsiya jarayonlarida byurokratik to‘siqlarning saqlanib qolishi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining bir qator qaror va farmonlari bilan tadbirkorlik muhitini yaxshilash choralari belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda ayrim idoralar o‘rtasidagi muvofiqlashtirish yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Natijada investorlar uchun ruxsatnomalar olish, yer ajratish yoki loyiha hujjatlarini tasdiqlash jarayonida vaqt talabi va ortiqcha hujjatchilik saqlanib qolmoqda. Iqtisodiyot fanlari doktori A. Abdurahmonovning fikricha, “tadbirkorlik faoliyatiga davlat aralashuvi darajasi pasaygan bo‘lsa-da, ayrim mahalliy hokimliklar va idoralarda markazlashmagan byurokratik to‘siqlar saqlanib qolmoqda, bu esa investorlarning tashabbuskorligini cheklaydi i ”. Hududlar bo‘yicha investitsion tengsizlik. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda hududiy investitsiya dasturlari ishlab chiqilayotganiga qaramay, sarmoya oqimi asosan Toshkent shahri va iqtisodiy rivojlangan markaziy viloyatlarga to‘planmoqda. Uzoq hududlarda ishlab chiqarish uchun zarur infratuzilma, energetika tarmoqlari va transport logistikasi yetarli darajada rivojlanmagan. Bu borada iqtisodchi B. Islomov ta’kidlaydi: “Hududlar o‘rtasidagi investitsion faollik tafovuti O‘zbekiston iqtisodiyotining muvozanatli rivojlanishiga salbiy ta’sir etmoqda. Xorijiy investorlar asosan tayyor infratuzilma mavjud joylarni tanlayapti ii ” Mahalliy investorlarga nisbatan cheklovlar. Investitsiya siyosati asosan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy sarmoyalarni jalb etishga qaratilgan bo‘lib, bu ba’zan mahalliy investorlarning imkoniyatlarini cheklaydi. Kredit resurslariga kirishdagi qiyinchiliklar, kafolat mexanizmlarining cheklanganligi hamda soliq imtiyozlarining notekis taqsimlanishi mahalliy tadbirkorlik tashabbuslarini sustlashtiradi. Bu haqda iqtisodchi Z. Qodirov quyidagicha yozadi: “Ichki investorlar uchun moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyati past, bu esa ularning ishlab chiqarish hajmini kengaytirishiga to‘sqinlik qilmoqda iii ”. Investitsiya muhitining axborot shaffofligi va statistika 641 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 tizimidagi kamchiliklar. Investitsiya jarayonlarida ma’lumotlarning ochiqligi va ishonchliligi ham muhim omil hisoblanadi. Afsuski, ayrim tarmoqlarda investitsiya oqimlari, loyiha natijalari va ularning samaradorligi bo‘yicha ma’lumotlar to‘liq shakllantirilmagan. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti olimasi M. Tojiboyeva shunday yozadi: “Investitsion faoliyatning monitoring tizimi to‘liq shakllanmaganligi sababli ayrim loyihalarning iqtisodiy natijalarini baholash murakkab. Bu holat investitsiya siyosatining samaradorligini aniqlashni qiyinlashtiradi”. Kadrlar siyosatidagi tizimli kamchiliklar. Investitsiya muhitining barqarorligi ko‘p jihatdan inson resurslari bilan belgilanadi. Biroq ishlab chiqarishning texnologik yangilanishi jarayonida malakali muhandislar, texnik mutaxassislar va menejerlar yetishmayapti. Moliyaviy instrumentlarning yetarlicha rivojlanmaganligi. Mamlakatda kapital bozori hali to‘liq shakllanmagan. Fond birjasi faoliyati cheklangan, qimmatli qog‘ozlar bozorida likvidlik past, uzoq muddatli moliyaviy resurslarni jalb qilish mexanizmlari sust. “Moliyaviy bozor infratuzilmasining sustligi investitsiyalar oqimini to‘liq yo‘naltirishga imkon bermayapti. Bank tizimi asosiy moliyalashtiruvchi bo‘lib qolmoqda, bu esa iqtisodiy faollikni tor doirada ushlab turadi”. Siyosiy barqarorlik va ishonch muammosi. Investorlarda mamlakat siyosiy va iqtisodiy muhitining barqarorligi bo‘yicha ishonch bo‘lishi muhim. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bu borada sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, ba’zi sohalarda qonunlar tez-tez o‘zgarib turishi va hujjatlarning ijrosi to‘liq ta’minlanmasligi xavf sifatida baholanmoqda. Huquqshunos D. Rustamov bu borada shunday yozadi: “Investitsion shartnomalar ijrosini ta’minlash mexanizmlari mukammal ishlamayapti, bu esa investorlar uchun huquqiy kafolatlar tizimini mustahkamlash zaruratini keltirib chiqarmoqda” Quyida keltirilgan jadvalda mamlakatimizda ushbu muammolar bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar majmui keltirilgan. Yo‘nalish Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar Kutilayotgan natijalar Mavjud muammolar Iqtisodiyotni liberallashtirish Bozor mexanizmlarini keng joriy etish, davlat aralashuvini kamaytirish Investitsiya uchun ochiq iqtisodiy muhit yaratiladi Ayrim sohalarda islohotlarning sekinligi Davlat boshqaruvini isloh qilish Tashkiliy tuzilmalarning optimallashtirilishi, raqamlashtirish Boshqaruv samaradorligi oshadi Muvofiqlashtirish yetarli emas Soliq va bojxona tizimi Soliq yukini kamaytirish, tartiblarni soddalashtirish Tadbirkorlar uchun qulay sharoit yaratiladi Ayrim hududlarda qo‘llanishdagi murakkablik Infratuzilma rivojlantirish Hududlarda zarur infratuzilma barpo etish Investitsion loyihalarning amalga oshish tezlashadi Mablag‘ taqchilligi Byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish Ruxsat va litsenziya jarayonlarini qisqartirish Investorlarning davlat siyosatiga ishonchi ortadi Mahalliy darajada sust nazorat Huquqiy kafolatlar Insofli investorlar zararini davlat tomonidan qoplash Investitsion xavf kamayadi Sud amaliyotida yagona yondashuv yetishmasligi Quyidagi jadvalda O‘zbekistonda investitsiya muhitini rivojlantirishdagi asosiy muammolari yoritilgan. № Muammo Ta’siri (investitsiyaga salbiy ta’siri) 1 Byurokratik to‘siqlar Investorlar ruxsatnomalarni olishda vaqt va xarajatlarni ko‘p sarflaydi, tashabbuskorlik kamayadi 2 Hududlar bo‘yicha investitsion tengsizlik Sarmoya asosan markaziy viloyatlarga to‘planadi, mintaqalar rivojlanishi sust bo‘ladi 3 Mahalliy investorlar imkoniyatlarining cheklanishi Ichki investitsiyalar faolligi pasayadi, iqtisodiy diversifikatsiya sekinlashadi 4 Investitsiya muhitining axborot shaffofligi yetishmasligi Investorlar qaror qabul qilishda to‘liq ma’lumotga ega bo‘lmaydi, loyihalar samaradorligi baholanishi qiyinlashadi 5 Kadrlar siyosatidagi kamchiliklar Malakali ishchi kuchi yetishmasligi loyihalar samaradorligini kamaytiradi 6 Moliyaviy instrumentlar rivojlanmaganligi Kapital bozorining sustligi, uzoq muddatli moliyalashtirish imkoniyati cheklangan 7 Siyosiy barqarorlik va ishonch muammosi Investorlar huquqiy kafolatlar yetarli emas deb hisoblab, sarmoyani cheklaydi 642 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Xulosa: O‘zbekistonning investitsiya muhitini rivojlantirish borasida so‘nggi yillarda sezilarli islohotlar amalga oshirildi. Davlat boshqaruvi soddalashtirildi, soliq va bojxona tartiblari takomillashtirildi, investorlar uchun imtiyozlar joriy qilindi va infratuzilma loyihalari amalga oshirildi. Shu bilan birga, yuqorida tahlil qilinganidek, amaliyotda bir qator muammolar saqlanib qolmoqda. Byurokratik to‘siqlar, hududlar o‘rtasidagi investitsion tengsizlik, mahalliy investorlar imkoniyatlarining cheklanishi, ma’lumotlarning yetarli darajada shaffof bo‘lmasligi, malakali kadrlar tanqisligi, moliyaviy instrumentlarning rivojlanmaganligi va siyosiy barqarorlikka bo‘lgan ishonch masalalari investorlar uchun jozibadorlikni kamaytiradi. Bu muammolar investitsion jarayonlarning samaradorligini pasaytiradi va iqtisodiy rivojlanishni sekinlashtiradi. i (Abdurahmonov A. Investitsiyalarni jalb etishning ijtimoiy-iqtisodiy omillari, Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2019, 132-bet). ii (Islomov B. Investitsiyalar iqtisodiy o‘sish omili sifatida, Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020, 87-bet). iii (Qodirov Z. O‘zbekistonda investitsiya faoliyatini rivojlantirish masalalari, Toshkent moliya instituti, 2021, 94-bet) Quyida keltirilgan jadvalda mamlakatimizda ushbu muammolar bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar majmui keltirilgan. Yo‘nalish Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar Kutilayotgan natijalar Mavjud muammolar Iqtisodiyotni liberallashtirish Bozor mexanizmlarini keng joriy etish, davlat aralashuvini kamaytirish Investitsiya uchun ochiq iqtisodiy muhit yaratiladi Ayrim sohalarda islohotlarning sekinligi Davlat boshqaruvini isloh qilish Tashkiliy tuzilmalarning optimallashtirilishi, raqamlashtirish Boshqaruv samaradorligi oshadi Muvofiqlashtirish yetarli emas Soliq va bojxona tizimi Soliq yukini kamaytirish, tartiblarni soddalashtirish Tadbirkorlar uchun qulay sharoit yaratiladi Ayrim hududlarda qo‘llanishdagi murakkablik Infratuzilma rivojlantirish Hududlarda zarur infratuzilma barpo etish Investitsion loyihalarning amalga oshish tezlashadi Mablag‘ taqchilligi Byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish Ruxsat va litsenziya jarayonlarini qisqartirish Investorlarning davlat siyosatiga ishonchi ortadi Mahalliy darajada sust nazorat Huquqiy kafolatlar Insofli investorlar zararini davlat tomonidan qoplash Investitsion xavf kamayadi Sud amaliyotida yagona yondashuv yetishmasligi 643 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Quyidagi jadvalda O‘zbekistonda investitsiya muhitini rivojlantirishdagi asosiy muammolari yoritilgan. № Muammo Ta’siri (investitsiyaga salbiy ta’siri) 1 Byurokratik to‘siqlar Investorlar ruxsatnomalarni olishda vaqt va xarajatlarni ko‘p sarflaydi, tashabbuskorlik kamayadi 2 Hududlar bo‘yicha investitsion tengsizlik Sarmoya asosan markaziy viloyatlarga to‘planadi, mintaqalar rivojlanishi sust bo‘ladi 3 Mahalliy investorlar imkoniyatlarining cheklanishi Ichki investitsiyalar faolligi pasayadi, iqtisodiy diversifikatsiya sekinlashadi 4 Investitsiya muhitining axborot shaffofligi yetishmasligi Investorlar qaror qabul qilishda to‘liq ma’lumotga ega bo‘lmaydi, loyihalar samaradorligi baholanishi qiyinlashadi 5 Kadrlar siyosatidagi kamchiliklar Malakali ishchi kuchi yetishmasligi loyihalar samaradorligini kamaytiradi 6 Moliyaviy instrumentlar rivojlanmaganligi Kapital bozorining sustligi, uzoq muddatli moliyalashtirish imkoniyati cheklangan 7 Siyosiy barqarorlik va ishonch muammosi Investorlar huquqiy kafolatlar yetarli emas deb hisoblab, sarmoyani cheklaydi Xulosa: O‘zbekistonning investitsiya muhitini rivojlantirish borasida so‘nggi yillarda sezilarli islohotlar amalga oshirildi. Davlat boshqaruvi soddalashtirildi, soliq va bojxona tartiblari takomillashtirildi, investorlar uchun imtiyozlar joriy qilindi va infratuzilma loyihalari amalga oshirildi. Shu bilan birga, yuqorida tahlil qilinganidek, amaliyotda bir qator muammolar saqlanib qolmoqda. Byurokratik to‘siqlar, hududlar o‘rtasidagi investitsion tengsizlik, mahalliy investorlar imkoniyatlarining cheklanishi, ma’lumotlarning yetarli darajada shaffof bo‘lmasligi, malakali kadrlar tanqisligi, moliyaviy instrumentlarning rivojlanmaganligi va siyosiy barqarorlikka bo‘lgan ishonch masalalari investorlar uchun jozibadorlikni kamaytiradi. Bu muammolar investitsion jarayonlarning samaradorligini pasaytiradi va iqtisodiy rivojlanishni sekinlashtiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Sodiqov A. Moliyaviy tizim va investitsion jarayonlar, Toshkent: “Fan”, 2018, 203-bet. 644 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 2. Tojiboyeva M. Investitsion muhitni shakllantirishda davlatning o‘rni, Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2022, 156-bet. 3. Rustamov D. O‘zbekiston Respublikasida investitsiya huquqi asoslari, Toshkent: “Adolat”, 2021, 175-bet. 4. Kun.uz 5. https://lex.uz/mact/-3845273?ONDATE=30.04.2021%2000 6. https://invexi.org/press/accelerating-private-sector-and-green-transformation-inuzbekistan-challenges-and-opportunities/?utm_source=chatgpt.com.