IQTISODIYOTNI LIBERALLASHTIRISH SHAROITIDA XOʻJALIK YURITUVCHI SUB'EKTLARNING MOLIYASINING AHAMIYATI VA FUNKSIYALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Meliyev Azimjon Murodillo o’g’li Samarqand iqtisodiyot va servis instituti assistenti Azimjonov Javohir Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi IQTISODIYOTNI LIBERALLASHTIRISH SHAROITIDA XOʻJALIK YURITUVCHI SUB’EKTLARNING MOLIYASINING AHAMIYATI VA FUNKSIYALARI Annotatsiya:Ushbu maqolada xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyasining iqtisodiy faoliyatdagi roli va ahamiyati, shuningdek, moliyaviy boshqaruv funksiyalari yoritilgan. Xoʻjalik sub'ektlarining moliyasi ularning moliyaviy barqarorligini ta'minlash, resurslardan samarali foydalanish, daromad olish, va xatarlarni boshqarish kabi muhim funksiyalarni bajaradi. Moliyaviy rejalashtirish, nazorat, investitsion imkoniyatlarni kengaytirish, va mablagʻ aylanishini ta’minlash orqali sub'ektlar oʻz faoliyatini rivojlantirishi mumkin. Ushbu mavzu bo'yicha amalga oshirilgan tadqiqotlar asosida xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyaviy funksiyalarining iqtisodiyotdagi ahamiyati va ulardan samarali foydalanishning korxona rivojlanishidagi roli ochib berilgan. Kalit so’zlar: Xoʻjalik yurituvchi sub'ektlar, aktivlar, moliya, korxona, daromad,foyda,iqtisodiyot Аннотация:В данной статье раскрыта роль и значение финансов хозяйствующих субъектов в экономической деятельности, а также функции финансового управления. Финансы хозяйствующих субъектов выполняют важные функции, такие как обеспечение их финансовой устойчивости, эффективное использование ресурсов, получение доходов и управление рисками. Посредством финансового планирования, контроля, расширения инвестиционных возможностей и обеспечения оборота средств субъекты могут развивать свою деятельность. На основе проведённых исследований раскрыто значение финансовых функций хозяйствующих субъектов в экономике и их роль в развитии предприятия при эффективном использовании. Ключевые слова: хозяйствующие субъекты, активы, финансы, предприятие, доход, прибыль, экономика. Abstract: This article highlights the role and significance of the finances of business entities in economic activity, as well as the functions of financial management. The finances of business entities perform important functions such as ensuring financial stability, efficient use of resources, generating income, and managing risks. Through financial planning, control, expansion of investment opportunities, and ensuring the circulation of funds, entities can develop their operations. Based on the conducted research, the importance of the financial functions of business entities in the economy and their role in enterprise development through effective utilization have been revealed. Keywords: business entities, assets, finance, enterprise, income, profit, economy. Kirish JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Iqtisodiyotni liberallashtirish – bu davlatning iqtisodiyotdagi bevosita aralashuvini kamaytirish, bozor mexanizmlarini rivojlantirish va tadbirkorlik faoliyatini erkinlashtirish jarayonidir.Xoʻjalik yurituvchi sub'ektlar – bu iqtisodiy faoliyat olib boradigan korxona, tashkilot yoki firmani ifodalaydi. Ular oʻz moliyaviy manbalari, daromadlari va xarajatlari yordamida faoliyat olib boradi. Ushbu sub'ektlarning moliyasi esa ularning iqtisodiy faolligini ta’minlash, qaror qabul qilishda qoʻllash, rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.Xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyasining ahamiyati. Liberallashtirilgan iqtisodiy muhitda har bir korxona moliyaviy jihatdan mustaqil faoliyat yuritadi. U o‘z daromadini shakllantiradi, xarajatlarini rejalashtiradi va foyda olish uchun resurslardan samarali foydalanishga intiladi. Shu bilan birga, ular moliyaviy xavf-xatarlarni o‘z zimmasiga oladi — bu bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyilidir. Iqtisodiy liberallashtirish sharoitida xo‘jalik sub’ektlarining asosiy roli quyidagilardan iborat: Bozor talabiga mos mahsulot ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish; Innovatsiyalarni joriy etish va raqobatbardoshlikni oshirish; Ish o‘rinlari yaratish va aholining daromadlarini ko‘paytirish; Soliq tushumlari orqali davlat byudjetini to‘ldirish; Eksportni rivojlantirish orqali tashqi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash. Xoʻjalik sub'ektlari moliyasi iqtisodiyotda muhim oʻrin tutadi va quyidagi jihatlar bilan ahamiyatli hisoblanadi: 1. Resurslarni taqsimlash – Korxonalar moliya yordamida o'z aktivlari va resurslarini samarali boshqaradi. Moliya bilan boshqarish korxona aktivlari samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. 2. Barqarorlikni ta'minlash – Korxona moliyaviy ahvoli barqaror boʻlishi ularning uzluksiz faoliyat yuritishiga imkon beradi. Shu bilan birga, moliyaviy barqarorlik kredit olish va investitsiyalar jalb qilish imkoniyatlarini oshiradi. 3. Investitsion imkoniyatlarni kengaytirish – Korxonalar moliya bilan oʻz faoliyatini kengaytirish va yangi texnologiyalarni joriy etish imkoniyatiga ega boʻladi. Bu o‘z navbatida iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni oshirishga yordam beradi. 4. Ishlab chiqarish jarayonini ta’minlash – Korxonalarda moliya ishlatilishining yana bir ahamiyati ishlab chiqarish jarayonini toʻliq va uzluksiz ta’minlash hisoblanadi. Bunda mablag‘lardan to‘g‘ri foydalanish, resurslarning doimiy aylanishini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. 5. Moliya monitoringi va hisoboti – Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy hisobot va monitoring olib borish orqali o‘z faoliyatlarining samaradorligini baholash, kamchiliklarni aniqlash va kelajakdagi strategiyalarini belgilash imkoniyatiga ega boʻladi. Xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyaviy funksiyalari Korxona moliyasi o‘ziga xos funksiyalarga ega bo‘lib, ular quyidagilar: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1. Moliyaviy rejalashtirish – Bu korxonaning kelajakdagi moliyaviy oqimlarini oldindan rejalashtirishni ifodalaydi. Moliyaviy rejalashtirish orqali korxonalar mablag‘larini maqsadga muvofiq va samarali taqsimlashga erishadi. 2. Moliyaviy resurslarni shakllantirish – Korxonalar faoliyatni olib borish uchun zarur bo‘lgan mablag‘ manbalarini jalb etish yoki o‘z resurslari hisobiga shakllantirish bilan shug‘ullanadi. Bu kapital va aylanma mablag‘larni shakllantirishni o‘z ichiga oladi. 3. Moliyaviy nazorat – Xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyasi moliyaviy nazoratni amalga oshirish orqali faoliyat natijalarini baholash va belgilangan moliyaviy rejalar asosida resurslardan toʻg‘ri foydalanishni ta’minlaydi. 4. Daromad va foyda olish – Korxonalar moliya yordamida o‘z faoliyatidan daromad olish va foyda ko‘rishga harakat qiladi. Daromad olish korxona uchun asosiy moliyaviy maqsadlardan biri hisoblanadi. 5. Risklarni boshqarish – Moliya yordamida korxona faoliyatidagi potentsial xatarlarni oldindan baholash va ularni minimallashtirish choralari ko‘riladi. Risklarni boshqarish korxona barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. 6. Mablagʻlar aylanishini ta’minlash – Korxonalar o‘zlaridagi mablagʻlarning aylanma jarayonlarini samarali boshqarish orqali mablag‘larning uzluksiz harakatini ta’minlaydi. MUHOKAMA VA NATIJALAR Iqtisodiyotni liberallashtirish sharoitida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyasi nafaqat ularning o‘z faoliyatini barqaror olib borishiga, balki butun iqtisodiyotning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Liberallashtirilgan bozor iqtisodiy muhitida korxonalar mustaqil qarorlar qabul qiladi, moliyaviy resurslarini samarali taqsimlaydi va investitsion imkoniyatlarni kengaytiradi. Shu jarayonda moliya bir tomondan risklarni boshqarish vositasi sifatida, boshqa tomondan esa daromad va foyda oshirishning asosiy mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. Moliyaviy boshqaruv funksiyalari, xususan, moliyaviy rejalashtirish, byudjet nazorati, mablag‘lar aylanishini ta’minlash va investitsion faoliyatni moliyalashtirish, sub’ektlarga bozor talablariga moslashish va raqobatbardosh bo‘lish imkonini beradi. Shu bilan birga, sub’ektlar tomonidan amalga oshiriladigan moliyaviy tahlil va monitoring, ularning naqd pul oqimlarini optimallashtirishga, xarajatlarni qisqartirishga va foydani oshirishga xizmat qiladi. Liberallashtirilgan sharoitda korxonalarning moliyaviy mustaqilligi ularni bozor xatarlarini o‘z zimmasiga olishga majbur qiladi. Shu sababli moliya ularning risklarni baholash, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va strategik rivojlanish rejalarini ishlab chiqishda hal qiluvchi vosita bo‘ladi. Natijada, moliyaviy boshqaruvning samarali tizimi sub’ektning iqtisodiy barqarorligini oshirib, umumiy iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. 1. Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyasi ularning faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi va bozor sharoitlariga moslashishda asosiy vosita hisoblanadi. 2. Moliyaviy boshqaruv funksiyalari — rejalashtirish, nazorat, investitsion faoliyat va mablag‘ aylanishi — sub’ektlarning samarali ishlashiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. 3. Liberallashtirilgan iqtisodiy muhitda moliya sub’ektlarga xatarlarni boshqarish, daromad va foyda olish imkonini beradi. 4. Sub’ektlarning moliyaviy mustaqilligi va samarali boshqaruvi ularning raqobatbardoshligini oshiradi va iqtisodiyotning umumiy rivojlanishiga ijobiy hissa qo‘shadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xulosa Iqtisodiyotni liberallashtirish sharoitida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyasi ularning barqaror faoliyati va iqtisodiy rivojlanishidagi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Moliyaviy boshqaruv funksiyalari — rejalashtirish, nazorat, mablag‘lar aylanishini ta’minlash va investitsion faoliyatni moliyalashtirish — sub’ektlarning samaradorligini oshirish va bozor xatarlarini boshqarish imkonini beradi. Sub’ektlarning moliyaviy mustaqilligi ularni raqobatbardosh va innovatsion faoliyatga yo‘naltiradi, natijada iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga hissa qo‘shadi. Shu bois, moliya va moliyaviy boshqaruvning samarali tizimi nafaqat korxonaning, balki butun milliy iqtisodiyotning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. S. S. Gulyamov, D. T. Abdukarimov, R. S. Qudratov – Moliya (Oʻquv qoʻllanma). Toshkent: Oliy taʼlim, 2019. Ushbu qoʻllanma xoʻjalik yurituvchi sub'ektlarning moliyasi, uning asosiy tushunchalari, funksiyalari va ahamiyati haqida batafsil maʼlumot beradi. 2. V. A. Gulyamov, A. G. Gulyamova – Korxonalar moliyasi. Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2021. Ushbu manbada korxona moliyasini boshqaris1h, rejalashtirish va moliyaviy nazorat usullari yoritilgan. 3. A. M. Raxmatov – Moliya va moliyaviy boshqaruv. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. Kitobda korxonalarning moliyaviy funksiyalari, rejalashtirish va moliyaviy monitoring haqida qimmatli ma'lumotlar berilgan. 4. R. K. Qosimov – Korxonalar moliyaviy faoliyati asoslari. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti, 2018. Bu asarda xoʻjalik yurituvchi sub'ektlar moliyasining ahamiyati va uning iqtisodiy faoliyatdagi roli yoritilgan. 5. M. M. Abdulxakimov – Moliya nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Iqtisodiyot, 2017. Bu kitobda moliyaviy menejment asoslari, moliyaviy nazorat va moliyaviy rejalashtirish haqida to‘liq tushuncha berilgan.