DIALOG VA MONOLOGLARNING PRAGMATIK FUNKSIYALARI

Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 132 Annotasiya: Ushbu maqolada pragmalingvistika — tilshunoslikning nutqiy faoliyat va kommunikatsiya jarayonidagi til vositalarining maqsadga yo‘naltirilganligini o‘rganadigan soha ekanligi haqida so’z yuritiladi. Til vositalarining faqat semantik ma’nosi emas, balki ular orqali berilayotgan kommunikativ niyat ham tahlil qilinadi. O’tkir Hoshimov ijodidagi pragmatik jihatlar tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: pragmalingvistika, tilshunoslik, kommunikatsiya, semantika, ekspressiv vositalar, kommunikativ kontekst. Аннотация: В данной статье рассматривается прагмалингвистика — раздел языкознания, изучающий целевое назначение языковых средств в процессе речевой деятельности и коммуникации. Анализируется не только семантическое значение языковых средств, но и передаваемая с их помощью коммуникативной интуиции. Анализируются прагматические аспекты в творчестве Уткира Хошимова. Ключевые слова: прагмалингвистика, лингвистика, коммуникация, семантика, средства выражения, коммуникативный контекст . Pragmatikaning asosiy vazifalaridan biri – nutqiy jarayonda so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi muloqotni o‘rganishdir. O‘tkir Hoshimov asarlarida muallif kitobxon bilan bevosita muloqot qilgandek bo‘ladi. Bu jarayonda yozuvchi: qahramonlar ruhiy kechinmalarini ichki monolog orqali o‘quvchiga yetkazadi; dialogik uslubdan keng foydalanib, voqealarni tabiiy va hayotiy ifodalaydi; DIALOG VA MONOLOGLARNING PRAGMATIK FUNKSIYALARI Xaydarova Feruza Murodqosimovna assistent, Jizzax politexnika instituti, Jizzax shahri Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 133 o‘quvchini voqeaga sherik qilib, unga o‘z fikrini baholash imkonini beradi. Masalan, “Dunyoning ishlari” romanida onaning o‘limi sahnasi yozuvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hissiy aloqani mustahkamlaydi. Bu yerda pragmatik maqsad – insoniy tuyg‘ularni uyg‘otish, axloqiy saboq berish. Tilshunoslikda pragmatika matn va nutqning kommunikativ maqsadga yo‘naltirilganligi, muallifning nutqiy niyatini ifodalashdagi til vositalarini o‘rganadi. Pragmatik tahlil asar matnidagi subyekt-nutq munosabatlari, kontekst, adresat va nutqiy aktlarning o‘zaro aloqasini ochib beradi. O‘tkir Hoshimov asarlari tahlilida, ayniqsa, quyidagi jihatlar ko‘zga tashlanadi: Yozuvchi o‘z nutqiy strategiyasida oddiy xalq tili va og‘zaki nutq unsurlarini keng qo‘llaydi. Matnda keltirilgan dialoglar va monologlar orqali personajlarning xarakteri, ichki kechinmalari tabiiy va ishonarli tarzda aks ettiriladi. Pragmatik yondashuv yozuvchi ijodida maqsadga yo‘naltirilgan kommunikatsiyani o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Pragmalingvistika — tilshunoslikning nutqiy faoliyat va kommunikatsiya jarayonidagi til vositalarining maqsadga yo‘naltirilganligini o‘rganadigan sohasi. Til vositalarining faqat semantik ma’nosi emas, balki ular orqali berilayotgan kommunikativ niyat ham tahlil qilinadi. Pragmalingvistika nazariyasida asosiy e’tibor quyidagi jihatlarga qaratiladi: 1. Nutqiy aktlar nazariyasi – til birliklarining xabar berish, so‘rash, buyruq berish, maslahat berish kabi amaliy vazifalari. 2. Kommunikativ kontekst – nutqiy vaziyat, muloqot ishtirokchilari va ularning ijtimoiy-psixologik holati. 3. Tilning ekspressiv vositalari – nutqda emotsional, baholovchi, obrazli ma’nolarning yuzaga chiqishi. O‘tkir Hoshimov asarlarida tilning pragmatik imkoniyatlari dialoglar, monologlar, qahramonlarning ichki kechinmalari va muallif nutqi orqali namoyon Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 134 bo‘ladi. Yozuvchi qahramonlarning ijtimoiy mavqeyi, yoshi, madaniyati va xarakteriga mos til vositalarini qo‘llaydi. Misollar:  Qahramonlar orasidagi muloqotlarda xalqona iboralar, maqol va matallar ishlatilishi o‘zbek xalqining muloqot madaniyatini ko‘rsatadi.  Muallifning kinoyali uslubi kitobxonda ma’lum bir emotsional ta’sir uyg‘otadi.  Dialoglardagi qisqa, lo‘nda gaplar voqealarning dinamikasini oshiradi, dramatik vaziyatni kuchaytiradi. Pragmalingvistikaning ilmiy ahamiyati. Tilshunoslikda pragmatik tahlil quyidagi vazifalarni bajaradi: nutqiy birliklarning ijtimoiy va psixologik omillar bilan bog‘liqligini o‘rganadi; yozuvchi uslubining kommunikativ maqsad va strategiyalarini ochib beradi; badiiy matnda o‘quvchiga ta’sir etish mexanizmlarini tahlil qiladi. O‘tkir Hoshimov asarlarining pragmatik jihatdan tadqiqi, yozuvchining; O‘quvchi bilan bevosita muloqotga kirishish uslubi; Matndagi personajlarning psixologik va ijtimoiy qiyofasini ochishda tilning ta’sirchan va maqsadga yo‘naltirilgan imkoniyatlaridan foydalanishi; Hayotiy haqiqatni sodda, xalqona tilda yetkazish orqali o‘quvchining hissiy va tafakkuriy javobini uyg‘otishi — bularning barchasi O‘tkir Hoshimov asarlarining pragmatik jihatdan o‘rganilishi uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Yozuvchi har bir jumla va nutq birligiga o‘ziga xos maqsad, ta’sir kuchi va muloqotchanlik xususiyati yuklaydi. Bu esa uning asarlarini nafaqat badiiy, balki kommunikativ samaradorlik nuqtai nazaridan ham chuqur tahlil qilishni talab etadi. O‘tkir Hoshimov asarlarida dialoglar voqealarni harakatga keltirish bilan birga, qahramonlarning xarakterini ochishda ham muhim rol o‘ynaydi. Dialoglarning pragmatik vazifalari quyidagilarda ko‘rinadi: 1. Haqiqiy hayotiylikni yaratish – xalqona iboralar, so‘zlashuv nutqi unsurlari keng qo‘llanadi. Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 135 2. Ijtimoiy qatlamni ko‘rsatish – qahramonlarning tili orqali ularning jamiyatdagi o‘rni, dunyoqarashi ochiladi. 3. Konfliktni chuqurlashtirish – dialoglar dramatik vaziyatlarni kuchaytiradi. Monologlar esa qahramonning ichki kechinmalari, falsafiy qarashlarini ifodalaydi. Bunda pragmatik maqsad – o‘quvchini qahramon ruhiy holatiga yaqinlashtirishdir. O‘tkir Hoshimov personajlari tilida suhbat ohangi, xalqona iboralar va oddiy so‘zlashuv unsurlari ko‘p uchraydi. Masalan: 1. Muallif xalqona qochirimlar orqali voqealarning kulgili yoki keskin dramatik jihatlarini yoritadi. 2. Dialoglarning tabiiyligi orqali personajlar o‘rtasidagi psixologik ziddiyatlar va jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar aks ettiriladi. 3. Personajlarning nutqiy portreti muallifning qahramonlarga bo‘lgan munosabatini ham bilvosita ifodalaydi. 4. Shuningdek, yozuvchining til tanlashdagi erkinligi pragmatik jihatdan turli qatlamdagi o‘quvchi auditoriyasiga murojaat qilish imkonini yaratadi. O‘tkir Hoshimov asarlari tilida dialog va monologlar muhim badiiy vosita sifatida katta o‘rin egallaydi. Ular orqali qahramonlarning xarakteri, ijtimoiy mavqeyi, hissiy holati va dunyoqarashi ochib beriladi. Pragmalingvistika nuqtayi nazaridan yozuvchining dialog va monologlardan foydalanish uslubi kitobxon bilan bevosita muloqot yaratadi, matnning emotsional ta’sirchanligini kuchaytiradi. 1. Dialoglarning kommunikativ vazifalari Hoshimov asarlaridagi dialoglar nafaqat voqealarni rivojlantiradi, balki qahramonlarning shaxsiyati va milliy ruhini ifodalashda ham muhimdir. Dialoglarda: 1. Qahramon xarakterini ochish – dialog orqali har bir personajning tili, so‘zlash uslubi, kayfiyati yoritiladi; Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 136 2. Vaziyatni dramatizatsiya qilish – qisqa, keskin, lo‘nda gaplar voqea dinamikasini kuchaytiradi; 3. O‘quvchini matnga jalb etish – dialoglarning tabiiyligi kitobxonni voqea ichiga tortadi. Misol: Qahramonlar orasidagi qisqa va samimiy muloqotlar, xalqona iboralarning ko‘pligi matnga tabiiylik beradi: — Bo‘ldi, onamning ro‘molini olib chiqib ber! — Onam ro‘molini? Bu gapdan nimani tushunay? Bu kabi dialoglarda milliy oilaviy qadriyatlar va munosabatlar til orqali ifodalanadi. 2. Monologlarning psixologik va pragmatik roli. Monologlar orqali qahramonning ichki dunyosi, ruhiy iztiroblari va fikrlari yoritiladi. Hoshimov asarlarida monologlar ko‘pincha: qahramonning o‘z-o‘ziga murojaatlari tarzida; muallifning falsafiy fikrlari sifatida; qahramon ruhiyatidagi keskin burilishlarni ko‘rsatish maqsadida qo‘llanadi. Monologlar o‘quvchini qahramonning ichki kechinmalariga yaqinlashtirib, kitobxon bilan qahramon o‘rtasida hissiy aloqani kuchaytiradi. 3. Nutqiy uslublar va pragmatik niyat. Hoshimov qahramonlari nutqida suhbatdoshga ta’sir etish maqsadi kuchli: savol-javob shaklidagi dialoglar qahramonlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib beradi; baholovchi va emotsional so‘zlar o‘quvchida muayyan hissiy ta’sir uyg‘otadi; kinoyali, istehzoli ohanglar voqealarga realistik ruh bag‘ishlaydi. Masalan, “Dunyoning ishlari” romanida qahramonlar o‘rtasidagi dialoglar orqali xalqning ijtimoiy hayoti va turmush tarzi tabiiy aks ettiriladi. 4. Kommunikativ strategiyalar. Dialog va monologlarda yozuvchining kommunikativ strategiyasi uch asosiy yo‘nalishda ko‘rinadi: 1. Tabiiylik strategiyasi – xalqona iboralar, maqol va matallar orqali real hayotga yaqin muloqot yaratish; Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 137 2. Emotsional ta’sir strategiyasi – o‘quvchini ruhiy jihatdan hayajonlantiruvchi monologlar; 3. Axloqiy va falsafiy xulosa strategiyasi – qahramon nutqi orqali muallifning ma’naviy qarashlarini yetkazish. 5. Dialog va monologlarda milliy ruh O’tkir Hoshimov asarlaridagi qahramonlar nutqida o‘zbek xalqining qadriyatlari va mentaliteti yaqqol ko‘rinadi:  Keksalar nutqida hikmatli gaplar, nasihatlar ko‘p uchraydi;  Yoshlar nutqi sodda va samimiy;  Ota-ona va farzandlar suhbatlarida hurmat, ehtirom va muhabbat kabi tushunchalar ustuvor. O‘tkir Hoshimov ijodida muallif nutqi badiiy asarning g‘oyaviy yo‘nalishi va estetik ta’sirchanligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. U nafaqat voqealarni tasvirlash bilan chegaralanib qoladi, balki pragmatik funksiyalarni ham bajaradi: kitobxon bilan bevosita muloqot qiladi, hissiy ta’sir ko‘rsatadi, falsafiy qarashlarni yetkazadi. Xulosa: Dialog va monologlar O’tkir Hoshimov asarlarida nafaqat badiiy voqealarni rivojlantiruvchi vosita, balki pragmatik ma’no va maqsadni yetkazuvchi muhim til unsuri sifatida xizmat qiladi. Yozuvchi ulardan foydalanib, o‘quvchini matnga tortadi, qahramonlarni hayotiy va ishonarli qilib tasvirlaydi. Ularning ichki dunyosi, ruhiy holati, munosabatlari va qarashlari aynan dialog va monologlar orqali chuqur ochiladi. Shu bilan birga, bu til vositalari orqali yozuvchi milliy mentalitet, jamiyatdagi muammolar, axloqiy qadriyatlar kabi dolzarb masalalarni ham yoritadi. Demak, dialog va monologlar O‘tkir Hoshimov ijodining badiiy-estetik va semantik yukini belgilovchi asosiy unsurlardan biridir. Muallif nutqi O‘tkir Hoshimov asarlarida nafaqat badiiy tasvirning asosiy unsuri, balki pragmatik maqsadni amalga oshiruvchi kuchli vositadir. Yozuvchi o‘z nutqi orqali kitobxonda Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 138 chuqur hissiy kechinmalar uyg‘otadi, uni hayotiy xulosalarga undaydi va milliy qadriyatlarni targ‘ib qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Мирзиёев Ш. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдевори // Халқ сўзи. – Тошкент, 2017 йил, 4 август. 2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг 2017-йил 22декабрдаги Олий Мажлисга мурожаатномаси // Халқ сўз. – Тошкент, 2017 йил 23 декабрь. 3. Abdullayeva D. Matn strukturasi va lingvistik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2010. 4. Abdullayev T. O‘zbek matnlarida kommunikativ tahlil. – Toshkent: Fan, 2011. 5. Abdullayeva M. Lingvopoetika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. 6. Антонов А.Н. «Лингвистическая прагматика». – Москва: Наука, 2015. 7. Hoshimov O. Ikki eshik orasi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2014. – 432 b. 8. Hoshimov O. Tushda kechgan umrlar. – Toshkent: Sharq, 2015.