KIBERJINOYATLARGA QARSHI KURASHISHDA INSON HUQUQLARINI TA'MINLASH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Toshkent davlat agrar universitetining “Huquqshunoslik” kafedrasi mudiri, Yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori, dotsent Jalolov Sherzod Rustamovich KIBERJINOYATLARGA QARSHI KURASHISHDA INSON HUQUQLARINI TA’MINLASH Annotatsiya: Ushbu maqolada kiberjinoyatlar tushunchasi, ularning zamonaviy jamiyat hayotiga ta’siri, huquqiy nuqtayi nazaridan kelib chiqib kiberjinoyatlarga qarshi kurashish mexanizmlari va bu jarayonda inson huquqlarini ta’minlash masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida axborot xavfsizligini ta’minlash, kiberjinoyatlarni oldini olish hamda inson huquqlarini himoya qilish sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar yoritilgan. Kalit so‘zlar: kiberjinoyat, axborot xavfsizligi, inson huquqlari, jinoyat huquqi, internet, huquqiy tartibga solish,ma'lumotlarni himoya qilish,huquqiy texnologiya. Аннотация: В данной статье рассмотрено понятие киберпреступлений, их влияние на современное общество, а также механизмы борьбы с киберпреступностью с точки зрения уголовного права. Особое внимание уделено вопросам обеспечения прав человека в процессе противодействия киберпреступлениям. Кроме того, освещены реформы, проводимые в Республике Узбекистан в сфере обеспечения информационной безопасности, предотвращения киберпреступлений и защиты прав человека. Ключевые слова: киберпреступление, информационная безопасность, права человека, уголовное право, интернет, правовое регулирование, защита данных, правовые технологии. Annotation: This article analyzes the concept of cybercrimes, their impact on modern society, and the mechanisms for combating cybercrime from a legal perspective. Special attention is paid to ensuring human rights in the process of countering cybercrime. In addition, the article highlights the reforms carried out in the Republic of Uzbekistan in the field of information security, prevention of cybercrimes, and protection of human rights. Keywords: cybercrime, information security, human rights, criminal law, internet, legal regulation, data protection, legal technology. KIRISH Ma’lumki bugungi globallashuv davrini axborotlashish yoki ma’lumotlar almashinuvisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi insoniyat hayotini tubdan o‘zgartirdi. Internet va raqamli tizimlar inson faoliyatining barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Shu bilan birga, bu jarayon kiberjinoyatlar deb ataluvchi yangi turdagi xavflarni yuzaga keltirdi.Kiberjinoyatlar — bu kompyuter texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan, axborot, moliyaviy tizim yoki shaxsiy ma’lumotlarga zarar yetkazuvchi harakatlardir. Ularning xususiyati shundaki, bunday jinoyatlar ko‘pincha chegaralardan oshib o‘tadi va ularni aniqlash hamda tergov qilish murakkab jarayon hisoblanadi.Shu sababli, kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda jinoyat huquqi vositalarining roli beqiyosdir. Biroq bu kurash jarayonida inson huquqlarining ta’minlanishi ham muhim JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ahamiyatga ega. Har qanday jazo yoki tergov choralari insonning sha’ni, qadr-qimmati va shaxsiy hayot daxlsizligi tamoyillariga zid bo‘lmasligi kerak. Yuridik sohalarda kiberxavfsizlik va uning huquqiy va me’yoriy asoslari maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish va huquqiy jarayonlar va ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash uchun juda muhimdir. Huquqiy sektorda kiberxavfsizlikning ahamiyati o‘rganiladi va ushbu sohada kiberxavfsizlik amaliyotini tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy baza tartibga solinadi. Texnologiyaning rivojlanishi va raqamli platformalarga bo‘lgan ishonchning ortib borishi huquqiy landshaftni sezilarli darajada o'zgartirdi. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida “kiberjinoyat” atamasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, axborot xavfsizligiga tahdid soluvchi bir qator jinoyat turlari mavjud. Kiberjinoyat — bu axborot texnologiyalari, kompyuter tarmoqlari yoki internet orqali sodir etiladigan, qonun bilan taqiqlangan harakatlardir.Ya’ni, jinoyatchi kompyuter, smartfon, tarmoq yoki dasturiy vositalardan foydalanib, boshqalarning ma’lumotlariga zarar yetkazadi, ularni o‘g‘irlaydi yoki noqonuniy foyda oladi. Kiberjinoyatlarning asosiy belgisi — ularning kompyuter tarmog‘i orqali sodir etilishi va axborot muhitiga zarar yetkazishidir. Bu jinoyatlar ko‘pincha quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Kompyuter tizimlariga noqonuniy kirish; 2.Viruslar yoki zararli dasturlar tarqatish; 3.Shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash; 4.Onlayn firibgarlik; 5.Kiberterrorizm. Mazkur jinoyatlar iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy sohalarga jiddiy zarar keltiradi. Shu sababli jinoyat huquqi kiberjinoyatlar bilan kurashishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. Kiberjinoyatlarning inson huquqlariga ta’siri: 1. Shaxsiy hayot daxlsizligining buzilish. Jinoyatchilar ruxsatsiz tarzda shaxsning telefon, elektron pochta yoki ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlarini qo‘lga kiritadi. Bu holat O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 27moddasida mustahkamlangan “shaxsiy hayot daxlsizligi” huquqini buzadi. 2. Sha’n va qadr-qimmatga tajovuz Kiberbulling – internet orqali haqorat, tahdid yoki tuhmat qilish shaklida namoyon bo‘ladi. Bu esa insonning sha’nini kamsitish, psixologik bosim o‘tkazish kabi salbiy oqibatlarga olib keladi. 3. So‘z va fikr erkinligining cheklanishi Ayrim holatlarda odamlar internetda fikr bildirgani uchun shantaj yoki tazyiqqa uchraydi. Bu esa insonning fikr bildirish erkinligi huquqini buzadi. 4. Mol-mulk huquqining buzilishi JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kiberfiribgarlar yoki onlayn o‘g‘rilar orqali shaxslarning mol-mulki noqonuniy o‘zlashtiriladi. Bunday holatlar fuqarolarning mulk huquqini toptaydi. 5. Axborot xavfsizligining buzilishi Axborot tizimlariga noqonuniy kirish orqali davlat sirlarini oshkor qilish, jamiyat ishonchiga putur yetkazish holatlari ham kiberjinoyatlar tarkibiga kiradi.Shu tariqa, kiberjinoyatlar insonning eng asosiy huquqlarini — hayot, erkinlik, sha’n, mulk va shaxsiy daxlsizlik huquqlarini buzadi. O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi kurashish tizimi davlat, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va maxsus xizmatlarning hamkorligiga asoslanadi. Bu borada Prokuratura organlari, Ichki ishlar vazirligi, Milliy xavfsizlik xizmati va Axborot texnologiyalari vazirligi muhim rol o‘ynaydi.Kiberjinoyatlarni aniqlashda zamonaviy texnik vositalardan foydalanish bilan bir qatorda, jinoyat huquqining qonuniylik, adolat va insonparvarlik tamoyillariga qat’iy rioya etilishi shart.Prokuratura organlari kiberjinoyatlar bo‘yicha ishlarni nazorat qilgan holda, tergov jarayonida inson huquqlarining buzilmasligini ta’minlaydi. Har bir gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining huquqlari — himoyachi yollash, sudga murojaat qilish, shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish — kafolatlanadi. Konstitutsiyaning 13-moddasida “Inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati oliy qadriyat” deb belgilangan. Shu bois, kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda qo‘llaniladigan har qanday choralar inson huquqlarini buzmasligi zarur.Masalan, tergov jarayonida shaxsning shaxsiy yozishmalari, telefon suhbatlari yoki internetdagi faoliyatini tekshirish zarur bo‘lganda, bu faqat sud qarori bilan amalga oshirilishi kerak. Aks holda, bu insonning shaxsiy hayot daxlsizligi huquqini buzadi.Shuningdek, xalqaro darajada BMTning 1948-yildagi Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va Yevropa inson huquqlari konvensiyasi asosida axborot sohasidagi shaxs erkinliklari himoya qilinadi. Hozirgi davrda kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda bir qator muammolar mavjud: a)kiberjinoyatlarning tezkor o‘sishi va ularning yangi shakllari paydo bo‘lishi; b)tergov organlarida yetarli malakali kadrlarning kamligi; c)xalqaro hamkorlik mexanizmlarining to‘liq shakllanmaganligi; d)inson huquqlari buzilishi xavfi, ya’ni shaxsiy ma’lumotlarning noqonuniy tekshirilishi yoki oshkor qilinishi. Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar asrida inson faoliyatining deyarli barcha sohasi internet bilan chambarchas bog‘langan. Shu bilan birga, axborot texnologiyalarining tez sur’atlarda rivojlanishi bilan bir qatorda kiberjinoyatlar ham keng tarqalmoqda. Kiberjinoyatlar — bu kompyuter, internet yoki boshqa raqamli vositalardan foydalanib sodir etiladigan jinoyatlardir. Bunday jinoyatlar insonning shaxsiy hayotiga aralashish, mol-mulkiga zarar yetkazish, sha’ni va qadr-qimmatini toptash kabi inson huquqlariga tahdid soladi. Shu sababli, inson huquqlarini to‘liq ta’minlash uchun kiberjinoyatlarga qarshi kurashish masalasi bugungi kunda dolzarb hisoblanadi.Avvalo, kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun mustahkam huquqiy asoslar yaratilishi lozim. O‘zbekiston Respublikasida “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi, “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunlar, shuningdek Jinoyat kodeksining tegishli moddalarida axborot sohasidagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlik belgilangan. Shu bilan birga, xalqaro miqyosda qabul qilingan Budapesht konvensiyasi kabi hujjatlar kiberjinoyatlarga qarshi kurashishning umumiy standartlarini belgilaydi. Mamlakatlar o‘rtasidagi huquqiy hamkorlik, tajriba almashinuvi va qo‘shma tergovlar kiberjinoyatlarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.Shuningdek, axborot xavfsizligini ta’minlash ham inson huquqlarini himoya qilishning muhim yo‘nalishidir. Har bir davlat va tashkilot o‘z axborot JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL tizimlarida himoya mexanizmlarini yaratishi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishga alohida e’tibor berishi lozim. Foydalanuvchilar kuchli parollar, shifrlash tizimlari, ikki bosqichli autentifikatsiya kabi zamonaviy vositalardan foydalanishlari zarur. Chunki shaxsiy ma’lumotlarning tarqalishi insonning shaxsiy hayot daxlsizligi huquqini buzadi.Kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda aholining raqamli savodxonligini oshirish ham katta ahamiyatga ega. Internet foydalanuvchilari onlayn tahdidlar, firibgarlik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish yo‘llari haqida yetarli bilimga ega bo‘lishlari kerak. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida axborot xavfsizligi darslarini kiritish, aholiga mo‘ljallangan o‘quv kampaniyalari o‘tkazish bu borada samarali natijalar beradi.Bundan tashqari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini kuchaytirish zarur. Kiberjinoyatlar bilan shug‘ullanadigan maxsus bo‘limlar tashkil etish, tergovchilar va prokurorlarni zamonaviy texnologiyalar bo‘yicha tayyorlash muhimdir. Chunki kiberjinoyatlar ko‘pincha murakkab texnik usullar bilan amalga oshiriladi, ularni aniqlash uchun yuqori malakali mutaxassislar zarur.Kiberjinoyatlarga qarshi kurashda xalqaro hamkorlik ham muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy jinoyatlar chegarani bilmaydi, shuning uchun davlatlar o‘rtasida tezkor ma’lumot almashish, qo‘shma operatsiyalar o‘tkazish va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish zarur. INTERPOL, BMT va Yevropa Ittifoqi kabi tashkilotlar bu yo‘nalishda faoliyat yuritmoqda.Eng muhimi, kiberjinoyatlarga qarshi kurashish jarayonida insonning sha’ni, qadr-qimmati va erkinligini saqlash muhimdir. Ya’ni, internetda jinoyatchilikka qarshi chora ko‘rish so‘z erkinligi va shaxsiy hayotga aralashish o‘rtasida muvozanatni ta’minlagan holda olib borilishi kerak. Jabrlanuvchilarga huquqiy, psixologik va texnik yordam ko‘rsatish ham inson huquqlarini ta’minlashning muhim shartlaridan biridir. Hozirgi kunda kiberxavfsizlik tahdidlari ham rivojlanib ularga quyidagilarni kiritishimiz mumkin. Fishing hujumlari barcha o'lchamdagi korxonalar va ayniqsa kichik biznes uchun eng xavfli, zararli va keng tarqalgan tahdiddir. Fishing hujumi tajovuzkor tomonidan o'zini ishonchli kontakt sifatida ko'rsatib, qurbonni havolani bosishga yoki zararli faylni yuklab olishga yoki parollar yoki hisob ma'lumotlari kabi nozik ma'lumotlarni taqdim etishga undaydi. So'nggi yillarda fishing urinishlari ancha murakkablashdi, tajovuzkorlar o'zlarining haqiqiy biznes aloqalarini taqlid qilishda ishonchliroq bo'lishdi. Zararli dasturiy ta'minot - bu troyanlar va viruslarni o'z ichiga olgan keng ko'lamli kiber xavfxatarlarni qamrab olgan korxonalar uchun xavf tug'diradigan yana bir tahdid. Zararli dastur - bu xakerlar tomonidan tarmoqlarga kirish, tizimlar yoki tizimlardagi ma'lumotlarga zarar etkazish yoki ularni o'g'irlash maqsadida yaratilgan zararli kodlar. Odatda zararli dasturlar zararli veb-saytlarni yuklab olish, zararlangan tizimlar yoki gadjetlarga ulanish yoki spam elektron pochta orqali ko'payadi. Bugungi kunda axborot texnologiyalari va internet inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Har bir soha — ta’lim, tibbiyot, savdo, davlat boshqaruvi, hatto shaxsiy muloqot ham raqamli tizimlar orqali amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, bu jarayon kiberjinoyatlarning ko‘payishiga, ya’ni internet va axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan huquqbuzarliklar sonining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Kiberjinoyatlar inson huquqlariga, xususan, shaxsiy hayot daxlsizligi, axborot erkinligi, mulk huquqi va xavfsizlik huquqlari tajovuzlarga qarshi kurash olib boriladi Birinchidan, huquqiy asoslarni takomillashtirish zarur. Davlatlar kiberjinoyatlarning yangi turlariga mos ravishda o‘z qonunlarini muntazam yangilab borishlari lozim. O‘zbekiston Respublikasida Jinoyat kodeksida axborot xavfsizligi bilan bog‘liq moddalar mavjud bo‘lsa-da, ularni xalqaro standartlarga mos ravishda boyitish muhim. Xususan, Budapesht konvensiyasi kabi xalqaro hujjatlar kiberjinoyatlarga qarshi kurashda mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishga yordam beradi.Ikkinchidan, axborot xavfsizligini mustahkamlash inson huquqlarini ta’minlashning eng asosiy shartlaridan biridir. Davlat organlari, tashkilotlar va fuqarolar o‘z ma’lumotlarini himoya qilish uchun zamonaviy texnik vositalardan foydalanishlari kerak. Masalan, ma’lumotlarni shifrlash, ishonchli parollar yaratish, ikki bosqichli autentifikatsiya tizimlaridan foydalanish kiberhujumlarning oldini olishda samarali vosita bo‘la oladi.Uchinchidan, kiberjinoyatlarga qarshi kurashishning muhim yo‘nalishlaridan biri bu — raqamli savodxonlikni oshirishdir. Fuqarolar, ayniqsa yoshlar internetdan foydalanishda JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL xavfsizlik qoidalariga amal qilish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, yolg‘on ma’lumotlar va kiberfiribgarliklarni aniqlash bo‘yicha yetarli bilimga ega bo‘lishlari zarur. Shu maqsadda ta’lim tizimiga axborot xavfsizligi fanini kiritish, o‘quv kurslari va ommaviy targ‘ibot ishlari olib borish muhimdir.To‘rtinchidan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini kuchaytirish kerak. Kiberjinoyatlar texnik jihatdan murakkab bo‘lgani uchun, tergovchilar va mutaxassislar zamonaviy texnologiyalarni chuqur o‘zlashtirgan bo‘lishlari lozim. Shu sababli prokuratura, ichki ishlar va maxsus xizmatlarda kiberjinoyatlarga qarshi kurashuvchi maxsus bo‘linmalarni tashkil etish, ularni texnik jihozlar bilan ta’minlash zarur.Beshinchidan, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish kiberjinoyatlarga qarshi samarali kurashning muhim omilidir. Chunki kiberjinoyatlar ko‘pincha davlat chegaralarini tan olmaydi. Shu bois mamlakatlar o‘rtasida tezkor ma’lumot almashish, qo‘shma tergovlar o‘tkazish va xalqaro tashkilotlar — BMT, INTERPOL, Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish lozim.Oltinchidan, inson huquqlarini himoya qilishda axloqiy va ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytirish ham zarur. Internetda so‘z erkinligi, fikr bildirish huquqi bilan bir qatorda, boshqalarning sha’ni, qadr-qimmati va shaxsiy hayotini hurmat qilish madaniyatini rivojlantirish lozim. Har bir foydalanuvchi o‘z onlayn faoliyati uchun mas’ul ekanligini anglab yetishi kerak. XULOSA VA TAKLIFLAR: Xulosa qilib aytganda, kiberjinoyatlar zamonaviy jamiyat xavfsizligiga jiddiy tahdid soluvchi omillardan biridir. Ularga qarshi kurashish faqat texnik vositalar emas, balki mukammal huquqiy mexanizmlar orqali amalga oshiriladi.Jinoyat huquqi bu sohada asosiy vosita sifatida ishlaydi, lekin inson huquqlarini ta’minlash bu jarayonning ajralmas qismidir. Har qanday tergov, hibsga olish yoki kuzatuv choralari insonning sha’ni va erkinligini poymol qilmasligi kerak.Shu maqsadda, O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi kurash tizimi yanada takomillashtirilib, inson huquqlarini himoya qilish mexanizmlari mustahkamlanmoqda. 1. “Raqamli pasport” tizimini joriy etish Har bir fuqaro uchun maxsus raqamli himoya pasporti ishlab chiqiladi.Bu pasport internetdagi harakatlarni xavfsiz va qonuniy amalga oshirishga imkon beradi.U foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlarini maxfiy saqlaydi va ularni faqat roziligi bilan ishlatishga ruxsat beradi.Natijada — soxta akkauntlar, yolg‘on ma’lumotlar va onlayn firibgarliklar kamayadi. 2. “Kiber-etika” fanini ta’lim tizimiga kiritish Maktab va universitetlarda “Kiber-etika” degan yangi fan joriy etiladi.U yoshlarni internetda axloqiy, madaniyatli va mas’uliyatli bo‘lishga o‘rgatadi.Fan orqali shaxsiy hayotni hurmat qilish, boshqalarning fikriga tahdid solmaslik va inson huquqlariga rioya etish o‘rgatiladi.Bu — kiberjinoyatlarning ildizini oldini olishga qaratilgan eng samarali ta’limiy chora. 3. “Sun’iy intellektli kiber-prokuror” tizimini yaratish Maxsus AI asosidagi kiber-prokuror tizimi ishlab chiqiladi.U internetda sodir etilayotgan jinoyatlarni avtomatik aniqlaydi — masalan, tuhmat, tahdid, yolg‘on ma’lumot, firibgarlik holatlarini.Sun’iy intellekt dalillarni to‘playdi va prokuratura tizimiga yuboradi.Bu inson huquqlarining buzilishini real vaqt rejimida aniqlash imkonini beradi. 4. “Kiber-sug‘urta” tizimini joriy etish JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Fuqarolar va tashkilotlar uchun maxsus kiberjinoyatdan sug‘urta tizimi yaratiladi.Agar kimningdir shaxsiy ma’lumoti o‘g‘irlansa yoki tarmoqdagi hisobiga zarar yetkazilsa, sug‘urta kompaniyasi bu yo‘qotishni qoplaydi.Bu fuqarolarda axborot xavfsizligiga jiddiy e’tibor shakllantiradi. 5. “Kiberjinoyatchilarni reabilitatsiya qilish dasturi” Ayrim kiberjinoyatchilarni jazolash o‘rniga, ularni ijtimoiy foydali ishlarga yo‘naltirish mumkin.Masalan, ular yoshlar uchun axborot xavfsizligi treninglarini o‘tkazadi yoki himoya tizimlari ustida ishlaydi.Bu orqali jinoyatchi o‘z bilimini jamiyat manfaatiga ishlatadi, qayta tarbiyalanadi 6. “Kiberhujumlar profilaktikasi markazlari”ni tashkil etish Bunday markazlar kiberxavfsizlikni oldindan bashorat qilish bilan shug‘ullanadi.Ular turli tizimlarda g‘ayritabiiy faoliyatni aniqlab, foydalanuvchilarni yoki tashkilotlarni hujumdan oldin ogohlantiradi.Bu tizim “real vaqt”da ishlaydi va katta axborot bazalarini tahlil qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — 2023-yilgi tahriri. 2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. — 1994-yil 22-sentabr. 3. “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonun. — 2003-yil 11-dekabr. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kiberxavfsizlikni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni, 2022-yil 15-aprel. 5. BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, 1948-yil. 6. Sh. Xolmurodov. Kiberjinoyatlar va ularni oldini olish muammolari. — Toshkent, 2021. 7. M. To‘xtayev. Axborot xavfsizligi va jinoyat huquqi. — Toshkent, 2022. AXBOROT MANBALARI: 1.https://parliament.gov.uz/news/yoshlar-huquqlari-imkoniyatlar-va-himoyaqilishmexanizmlari 2.https://lex.uz/docs/-6445145 3.www.stat.uz.- O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo’mitasi rasmiy web sayti. 4.www.presidend.uz