O`ZBEKISTONDA MILLIY VALYUTA –SO`MNI JORIY ETISH TARIXI VA AHAMIYATI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 174 O`ZBEKISTONDA MILLIY VALYUTA –SO`MNI JORIY ETISH TARIXI VA AHAMIYATI Turageldiyeva Aqmarjan Azatbek qizi Millat umidi universiteti Amaliy buxgalteriya hisobi va moliya fakulteti Annotatsiya: Ushbu ilmiy –publitsistik maqola O`zbekiston Respublikasining iqtisodiy mustaqilligining asosiy ramzlaridan biri bo`lgan milliy valyuta – so`mning muomalaga kiritilgani, tarixiy jarayoni va mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyatini tahlil qilishga bag`ishlangan. Maqolada sovet rubli zonasidan chiqishning murakkab bosqichlari, xususan 1993 – yildagi “so`m-kupon”ning o`tish sifatidagi ro`lini ko`rib chiqadi. Asosiy diqqat 1994yil 1-iyulda so`mning to`liq muomilaga kiritilishi mamlakatimizda katta tarixiy voqeaga aylandi va ko`plab sohalarda aytarlikday o`zgarish bo`lishi barchamizni bee`tibor qoldirmadi. Atab aytganda, inflyatsiyani nazorat qilish va xalqaro savdosotiqdagi o`rnini egalladi. Maqola O`zbekistonning xalqaro iqtisodiy miqyosdagi roli va barqarorlikka ta`siri atab o`tiladi. Kalit so`zlar : Milliy valyuta, o`zbek so`mi, yuqori inflyatsiya, valyuta islohoti, pul birligi, tarixiy bosqichlar, mustaqillik, iqtisodiy barqarorlik, pul muomilasi, Markaziy bank, pul kredit siyosati. Abstract: This scientific and journalistic article is dedicated to the analysis of the introduction, historical process, and significance of the national currency—the "so'm," which is one of the main symbols of the economic independence of the Republic of Uzbekistan—in the country's economy. The article examines the complex stages of exiting the Soviet ruble zone, in particular the role of the "so'm-kupon" of 1993 as a transitional currency. The main focus is on the full introduction of the so'm on July 1, 1994, which became a major historical event in our country and brought about significant changes in many sectors, which did not leave anyone indifferent. In particular, it took on the role of controlling inflation and in international trade. The article also touches upon Uzbekistan's role in the international economic sphere and its impact on stability. Аннотация. Эта научно-публицистическая статья посвящена анализу введения в обращение национальной валюты - сума, являющегося одним из основных символов экономической независимости Республики Узбекистан, ее исторического процесса и значения в экономике страны.В статье рассматриваются сложные этапы выхода из зоны советского рубля, в частности, роль «сум-купона» 1993 года в качестве переходного средства. Основное внимание уделяется тому, что введение сума в полное обращение 1 июля 1994 года стало большим историческим событием в нашей стране, и значительные изменения во многих сферах не оставили равнодушными никого из нас. В частности, он занял свое место в контроле над инфляцией и международной торговле. В статье отмечается роль Узбекистана в международном экономическом масштабе и его влияние на стабильность. Kirish Har bir mustaqil davlatning o`zligi, iqtisodiy suvereniteti va siyosiy erkinligi milliy ramzlarida, ayniqsa milliy valyutasida mujassam bo`ladi. O`zbekiston uchun 1994-yil 1-iyul sanasi xuddi INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 175 shu ma`noda tarixiy ahamiyatga ega: o`sha kuni milliy valyutamiz-O`zbek so`mi dunyo iqtisodiy xaritasidan o`z munosib joyini oldi. Albatta, bu jarayon qandaydir xujjatga imzo chekish bilan amalga oshirilgan islohot emas edi. Bu Sovet Ittifoqi parchalangandan so`ng yuzaga kelgan murakkab iqtisodiy muhitda, rubl zonasidan chiqish va mamlakat ichidagi pul muomalasini tartibga solish joiz edidir. So`mning muomilaga kiritilishi, bir tomondan, yuqori inflaytsiya va pul taqchilligi bilan kurashish vositasi bo`lsa, ikkinchi tomondan, Markaziy bankka mustaqil pul-kredit siyosatini yuritish imkonini berdi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi O`zbekiston so`mining paydo bo`lishi tarixini, ya`ni 1993-yildagi so`m-kuponidan tortib to to`laqonli milliy valyutaning kiritilishigacha bo`lgan bosqichlarni atroflicha o`rganishdan iborat. Milliy valyutamizni shunchaki iqtisodiy vosita emas, balki buyuk bir millatning suvereniteti ramzi sifatida ko`rishga intilamiz. Asosiy Milliy valyutaning dunyoga kelishi, har doim ham bayramona tadbir emas, koʻpincha murakkab siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlarning natijasi boʻladi. Oʻzbekiston uchun ham bu jarayon, ayniqsa, SSSR tarqatib yuborilganidan soʻnggi notinch davrga toʻgʻri kelgani bilan eʼtiborlidir.  1991-yili mustaqillikni qoʻlga kiritganimizda, respublika oʻzining pul tizimiga ega emas edi. Mamlakat hududida hali ham umumiy boʻlgan rubl, yaʼni sovet pul birligi muomalada edi. Ammo, sobiq ittifoq hududidagi har bir yangi davlat oʻz valyutasini joriy etishi bilan, rubl zonasi tobora tartibsiz va beqaror holga kelib, giperinflyatsiya xavfi ostida qoldi. Bu holat, birinchi Prezident Islom Karimov taʼbiri bilan aytganda, mamlakat iqtisodiy xavfsizligiga jiddiy tahdid soldi. Tashqaridan kirib kelayotgan qadrsizlangan pullar ichki bozorni buzib, xalq turmush darajasini keskin tushirib yuborishi mumkin edi. Shu bois, Markaziy bank va hukumat oldida oʻta muhim vazifa turardi: zudlik bilan himoya chorasini koʻrish. Natijada, 1993-yil 15-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan muomalaga "soʻm-kuponi" deb nomlangan vaqtinchalik pul belgisi kiritildi. Bu, aslida, rublning qadrsizlanishidan oʻzimizni iqtisodiy qalqon bilan himoyalash edi. Soʻmkuponi mamlakatning pul muomalasini toʻliq nazoratga olish uchun zarur boʻlgan vaqtni yutish imkonini berdi. Garchi uning muomaladagi davri qisqa boʻlsada, bu bosqich milliy valyuta islohotiga tayyorgarlik koʻrish uchun nihoyatda fundamental ahamiyat kasb etdi. Vaqtinchalik chora sifatida kiritilgan kuponlar oʻz oʻrnini mustahkam valyutaga boʻshatishi kerak edi. Hukumat va mutaxassislar guruhi bir yarim yil mobaynida valyuta islohotini puxta tayyorlab, 1994-yil 1-iyulda uzoq kutilgan voqea yuz berdi: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan milliy valyuta – Oʻzbek soʻmi muomalaga kiritildi.  Bu Farmon nafaqat soʻmning rasman joriy etilishini eʼlon qildi, balki uning yagona qonuniy toʻlov vositasi sifatidagi maqomini ham qonuniy jihatdan mustahkamladi. Soʻmning muomalaga kiritilishi milliy iqtisodiyotni boshqarish pultini toʻliq Oʻzbekistonning oʻz qoʻliga olishini anglatar edi. Bu shuni bildirdiki, endilikda mamlakatning pul-kredit siyosati, valyuta kursi va inflyatsiya darajasi faqatgina Toshkentda qabul qilinadigan qarorlarga bogʻliq boʻladi, boshqa markaziy mamlakatlarning siyosati taʼsiridan deyarli ozod boʻladi. Soʻm nafaqat iqtisodiy, balki madaniy ramz hamdir. 1994-yildagi birinchi kupyuralar (1 soʻmdan 100 soʻmgacha) tezda muomalaga kiritilganiga qaramay, ularning sifati va himoya darajasi oʻsha davr talablariga mos edi. Keyinchalik, milliy valyutaning tashqi koʻrinishi mamlakat tarixi va madaniyatini aks ettirish yoʻnalishida muntazam yangilanib bordi. Kupyuralarga Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi, Alisher Navoiy teatri kabi buyuk meʼmoriy yodgorliklar va madaniyat durdonalari tushirilib, soʻmning xalqimizga yaqinligi taʼminlandi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 176 Ayniqsa, 2018-yildan keyin kiritilgan yangi seriyali banknotlar nafaqat yuqori himoya darajasiga, balki "Buyuk Ipak yoʻli" kabi yirik tarixiy gʻoyalarni aks ettiruvchi yorqin dizayniga ham ega boʻldi. Bu jarayon soʻmning shunchaki toʻlov vositasi emas, balki milliy oʻzlikni targʻib qiluvchi vosita ekanligini isbotladi. meʼmoriy yodgorliklar va madaniyat durdonalari tushirilib, soʻmning xalqimizga yaqinligi taʼminlandi. 2017-yil 5-sentabr kuni O‘zbekistonda muhim o‘zgarish bo‘ldi. Shu kuni so‘mning qiymati erkinlashtirildi, ya’ni dollarga nisbatan kurs endi bozor orqali belgilanadigan bo‘ldi. Oldin Markaziy bank narxni o‘zi belgilardi, shuning uchun rasmiy kurs bilan qora bozor kursi orasida katta farq bor edi. Bu islohotdan keyin odamlar va korxonalar valyutani bemalol almashtira boshladi. So‘mning haqiqiy qiymati tiklandi va chet el investorlari uchun ham qulay sharoit yaratildi. Shu sababli 2017-yil 5-sentabr O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun muhim sana hisoblanadi. Xulosa Oʻzbek soʻmi haqidagi ushbu tahlilimizni yakunlar ekanmiz, shuni angladikki, soʻmning joriy etilishi va uning chorak asrdan oshiqroq davom etgan murakkab evolyutsiyasi — bu faqatgina iqtisodiy diagramma va raqamlar hikoyasi emas. Bu, avvalo, yangi mustaqillikka erishgan xalqning oʻz iqtisodiy taqdirini oʻz qoʻliga olish uchun kurashgan buyuk irodasi haqidagi qissadir.  1993-yildagi soʻm-kuponining kiritilishidan tortib, 1994-yil 1-iyulda soʻmning toʻliq joriy etilishigacha boʻlgan davr – bu sinovlardan oʻtish davri edi. Lekin bu yoʻlning eng yorqin va eng jasoratli qismi 2017-yil 5-sentabrda, valyuta siyosati erkin bozor hukmiga topshirilgan kunda boshlandi. Oʻsha kuni biz qoʻrquvdan voz kechib, valyuta kursini sunʼiy ushlab turishdek eski tizim bilan vidolashdik. Bu qadam, nafaqat iqtisodiyotni shaffoflashtirdi, balki butun dunyoga Oʻzbekistonning ochiq, bozor tamoyillariga sodiq davlat ekanligini isbotladi.  Bugun soʻm nafaqat savdo vositasi, balki Milliy qadr-qimmatimizning koʻzgusidir. Maqolamning ohirini birinchi prezidentimiz Islom Karimovning ajoyib gapi bilan yakunlamoqchiman “ Milliy valyuta – milliy iftixor, davlat mustaqilligining ramzi, suveren davlatga xos belgidir”. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.”Bank tizimi, pul muomilasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to`g`risida” – Islom Karimov. 2.” Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz” – Islam Karimov. 3. www.stat.uz – O`zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo`mitasining rasmiy sayti. 4. “Bank axborotnomasi”gazetasi