JADIDLAR ASARLARIDA IFODALANGAN MA'RIFATPARVARLIK MAFKURASINING ZAMONAVIY IJTIMOIY HAYOT BILAN UYG'UNLIK DARAJASI

418 JADIDLAR ASARLARIDA IFODALANGAN MA’RIFATPARVARLIK MAFKURASINING ZAMONAVIY IJTIMOIY HAYOT BILAN UYG‘UNLIK DARAJASI Hamrayev Bobomurod Shodavlatovich Termiz davlat pedagogika instituti Falsafa, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi kafedrasi о‘qituvchisi E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17574405 Annotatsiya: Mazkur maqolada jadid ma’rifatparvarlarining asarlarida ilgari surilgan ma’rifatli jamiyat mafkurasining bugungi davr bilan hamohangligi tahlil qilinadi. XX asr boshida jadidlar xalqni savodli qilish, ilm-fan va zamonaviy bilimlarni kengaytirish orqali jamiyatni taraqqiyot sari yetaklashni maqsad qilganlar. Kalit so‘zlar: Jadidlar, ma’rifatparvarlik, ma’rifatli jamiyat, ta'lim islohotlari, milliy qadriyatlar, zamonaviy taraqqiyot, axloqiy tarbiya, jadidchilik harakati, intellektual rivojlanish, jamiyat modernizatsiyasi. Kirish qism Jadidchilik harakati o‘tgan asrning boshlarida Markaziy Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda shakllangan va milliy uyg‘onish davrining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida ma’rifat va taraqqiyot g‘oyalarini ilgari surgan. Ushbu harakatning namoyandalari ma’rifatparvarlikni eng muhim vazifa sifatida ko‘rib, jamiyatning savodli, ilg‘or va zamonaviy bo‘lishini orzu qilganlar. Bugungi kunda O‘zbekistonda jamiyatni rivojlantirish va ma’naviy yuksaltirish yo‘lida amalga oshirilayotgan islohotlar, ta’lim tizimining modernizatsiyasi va milliy qadriyatlarni targ‘ib qilish kabi masalalarda jadid ma’rifatparvarlarining g‘oyalari bilan hamohanglik mavjud. Ushbu maqolada jadid ma’rifatparvarlarining asarlarida ilgari surilgan ma’rifatli jamiyat mafkurasining bugungi davr bilan qanchalik mos kelishi tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili Jadidchilik harakatining yetakchilari — Abdurauf Fitrat, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy va boshqalar o‘z asarlarida ma’rifatli jamiyat qurish g‘oyalarini targ‘ib etishgan. Fitratning “Oila” va “Milliy uyg‘onish” asarlari ma’rifatparvarlikning markaziy tamoyillarini ochib beradi [1]. Avloniyning “Turkiy Guliston yoki axloq” asari esa ma’rifiy ta’limning asosiy maqsadlarini belgilab, axloqiy yetuk shaxsni tarbiyalash haqida so‘z yuritadi [2]. Munavvar qori Abdurashidxonov o‘z maqolalari va darsliklarida xalqni savodxonlikka chorlash, zamonaviy bilimlarni egallash zarurligini ta’kidlagan [3]. Ushbu asarlarni o‘rganish 419 natijasida ko‘rinib turibdiki, jadidlar jamiyatni o‘zgartirish va rivojlantirishning asosiy yo‘li sifatida ma’rifat va ta’limni ko‘rganlar. Bugungi kunda ham milliy ta’lim tizimi, inson huquqlari va axloqiy tarbiya borasida O‘zbekistonning davlat siyosatida jadidlarning ma’rifatparvarlik g‘oyalari aks etayotganini ko‘rish mumkin. Zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar, shuningdek, yosh avlodni axloqiy jihatdan yetuk va intellektual shaxslar sifatida tarbiyalash bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar qadimiy jadidchilik g‘oyalari bilan uzviy bog‘liqligini namoyon qiladi [8]. Asosiy qism Jadidlarning bosh maqsadi ma’rifatli jamiyatni shakllantirish edi. Ular zamonaviy ilm-fan va texnologiyalardan foydalanish orqali jamiyatni taraqqiyot sari olib borishni ta’kidlaganlar. Jadidlar savodxonlikni oshirish, ilm-fanni kengaytirish va axloqiy tarbiyani kuchaytirishga qaratilgan islohotlar zarurligini urg‘ulaganlar. Bu g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, rivojlangan ta’lim tizimi va zamonaviy texnologiyalarga asoslangan jamiyat qurishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda [6]. Bugungi O‘zbekistonda ma’rifatli jamiyatni qurish maqsadida olib borilayotgan islohotlar, jumladan, ta’lim tizimining yangilanishi va modernizatsiyasi, innovatsion loyihalarning rivojlantirilishi, yoshlarning intellektual va ma’naviy rivojlanishini ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan davlat dasturlari jadidlar ilgari surgan ma’rifatparvarlik mafkurasi bilan mos tushadi. Milliy va zamonaviy ta’limning uyg‘unligi, yosh avlodni xalqaro miqyosda raqobatbardosh qilib tarbiyalash va ularning ilmiy salohiyatini oshirish hozirgi kunning dolzarb masalalaridandir [4]. Jadidlar ma’rifatparvarlikni milliy qadriyatlar bilan bog‘lagan holda, jamiyatni modernizatsiya qilishni maqsad qilganlar. Bugungi kunda ham O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar, ayniqsa, ta’lim va madaniyat sohalarida milliy qadriyatlar va zamonaviy taraqqiyot bir-birini to‘ldiradi. Milliy an’analarga hurmat va zamonaviylikka intilish orqali yuksalish jadidlarning eng muhim g‘oyalaridan biri bo‘lgan, bugun esa bu prinsip O‘zbekiston davlat siyosatining markazida turadi [5]. O‘zbekistonda jadidchilar mafkurasining bugungi davr bilan hamohangligi milliy taraqqiyotning ma’naviy va intellektual tamoyillariga mos kelishi orqali namoyon bo‘ladi. Jadidchilik harakati XX asr boshida ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onishni targ‘ib qilib, xalqni ilm, ma’rifat va madaniyat orqali rivojlanishga undagan. Bugungi kunda O‘zbekistonning modernizatsiya va islohotlar yo‘lida olib 420 borayotgan siyosati jadidlarning ma’rifat va taraqqiyot haqidagi g‘oyalari bilan uzviy bog‘liqdir [7]. Birinchidan ta’lim tizimidagi islohotlar: Jadidchilar ta’limni jamiyatni o‘zgartirishning eng muhim vositasi sifatida ko‘rganlar. Ular zamonaviy ilm-fanni o‘rganish, xalqni savodli qilish va yosh avlodga ilg‘or bilimlarni berishni asosiy maqsad sifatida belgilagan. Bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga moslash ishlari jadidlarning ta’lim sohasidagi qarashlari bilan mos keladi. Innovatsion ta’lim dasturlari, xalqaro oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik va texnologik yangiliklarni o‘quv jarayoniga joriy qilish bugungi kundagi islohotlarning jadid g‘oyalari bilan uyg‘unligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan ma’naviy va axloqiy qadriyatlarning mustahkamlanishi: Jadidchilar milliy qadriyatlarni rivojlantirish va ularni zamonaviylik bilan uyg‘unlashtirish tarafdori bo‘lganlar. Ular xalqni axloqiy jihatdan tarbiyalash va ma’naviy yuksalishga erishishni asosiy maqsadlaridan biri qilib qo‘yganlar. Bugungi kunda O‘zbekistonda yoshlar o‘rtasida ma’naviy qadriyatlarni mustahkamlash, milliy o‘zlikni anglash va axloqiy tarbiyani kuchaytirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Uchinchidan jamiyatning modernizatsiyasi va milliy uyg‘onish: Jadidchilik harakati zamonaviy jamiyatni shakllantirishni milliy uyg‘onish bilan bog‘lagan. Ular milliy uyg‘onish uchun xalqning zamonaviy bilimlarni egallashi va jahondagi rivojlangan davlatlar bilan raqobatbardosh bo‘lishini ta’kidlaganlar. Bugungi kunda O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish yo‘lida olib borayotgan keng ko‘lamli islohotlari, jumladan, raqamli iqtisodiyot, innovatsion texnologiyalar va ilmiy yutuqlarni joriy qilishda bu prinsiplar o‘z aksini topmoqda. To’rtinchidan madaniyat va ma’rifatning integratsiyasi: Jadidlar milliy madaniyatni saqlab qolish va uni zamonaviy g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirishni juda muhim deb bilganlar. Bugungi kunda ham O‘zbekiston milliy madaniyatni targ‘ib qilish va xalqaro maydonda o‘z o‘rnini mustahkamlash uchun tadbirlar o‘tkazmoqda. Milliy festivallar, san’at asarlari va xalqning boy tarixiy merosini targ‘ib qilish orqali madaniyat va ma’rifatning integratsiyasi davom etmoqda. Xulosa Jadid ma’rifatparvarlarining asarlarida ilgari surilgan ma’rifatli jamiyat mafkurasi bugungi O‘zbekiston jamiyatining rivojlanish strategiyalari bilan uyg‘un keladi. Milliy va zamonaviy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish, yosh avlodning ma’naviy 421 va intellektual rivojlanishini ta’minlash hamda ta’lim tizimini modernizatsiya qilishda jadidlarning g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ma’rifatli jamiyatga erishish yo‘lida davlat siyosatining hamohangligi va milliy an’analarga sodiqlik bugungi kun taraqqiyotining muhim jihatlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Jadidchilik mafkurasi O‘zbekiston jamiyatining bugungi kun rivojlanish yo‘nalishlari bilan chuqur uyg‘unlikda ekanini ko‘rish mumkin. Ta’lim, ma’naviyat, milliy qadriyatlar va zamonaviy taraqqiyotning birgalikda rivojlanishi jadidlarning maqsadlariga hamohang keladi. Shu sababli, bugungi kunda ham jadidchilik harakati g‘oyalari milliy rivojlanish jarayonida o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati: 1. Islomov, S. (2020). “Zamonaviy jamiyatda ma'naviy-axloqiy qadriyatlarning o‘rni”. Toshkent: Adolat nashriyoti. 2. Saidov, A. (2010). “Milliy qadriyatlar va zamonaviy taraqqiyot”. Toshkent: Ma’rifat nashriyoti. 3. Munavvarqori, A. (2011). “Milliy uyg‘onish”. Toshkent: Adabiyot nashriyoti. 4. Vohidov, I. (2001). “Jadidchilik harakati va uning ijtimoiy-siyosiy o‘rni”. Toshkent: Fan nashriyoti. 5. Qodiriy, A. (1994). “Jadidchilikning rivojlanish bosqichlari”. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. 6. Olimov, B. (2018). “Jadidlar va milliy uyg‘onish”. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 7. Karimov, I. (1997). “Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch”. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti. 8. Abdug‘afforov, H. (2006). “Jadid ma’rifatparvarlarining ta’lim-tarbiyaviy g‘oyalari”. Toshkent: O‘zbekistan nashriyoti.