DEVIANT XULQLI BOLALARNI TARBIYALASHDA OILA–OTA-ONA–MAHALLA HAMKORLIGI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 342 DEVIANT XULQLI BOLALARNI TARBIYALASHDA OILA–OTA-ONA–MAHALLA HAMKORLIGI G'ayrat Maxmudov Shahrisabz davlat pedagogika instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi o'qituvchisi. Fazilat Negmatova Karimovna Shahrisabz davlat pedagogika institutining, pedagogika fakulteti 2-bosqich 2-24 guruh talabasi. fazilatneg[email protected] (+998972000408) Abduqahhorova Sabina Shahrisabz davlat pedagogika institutining, pedagogika fakulteti 2-bosqich 2-24 guruh talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17574833 Annotatsiya. Mazkur maqolada deviant xulqli bolalarning tarbiyasida oila, ota-ona va mahalla institutlari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning mazmuni, ahamiyati va yo‘nalishlari tahlil qilingan. Jamiyatdagi axloqiy qadriyatlar, oilaviy muhit, mahalla nazorati hamda ta’lim tizimi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni mustahkamlash zarurligi yoritilgan. Maqolada deviant xulq sabablari, uni oldini olish mexanizmlari hamda ijtimoiy muhitning bola shaxsiga ta’siri bo‘yicha ilmiy qarashlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: deviant xulq, oila, ota-ona, mahalla, ijtimoiy nazorat, hamkorlik, shaxs, tarbiya, profilaktika. FAMILY-PARENT-NEW PLACE COOPERATION IN THE EDUCATION OF CHILDREN WITH DEVIANT BEHAVIOR Annotation. This article analyzes the content, importance and directions of cooperation between the family, parents and local institutions in the education of children with deviant behavior. The need to strengthen the integral connection between moral values in society, the family environment, local control and the education system is highlighted. The article presents scientific views on the causes of deviant behavior, mechanisms for its prevention and the impact of the social environment on the child's personality. Keywords: deviant behavior, family, parents, local community, social control, cooperation, personality, upbringing, prevention. ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ СЕМЬИ, РОДИТЕЛЕЙ И НОВОГО МЕСТА В ВОСПИТАНИИ ДЕТЕЙ С ДЕВИАНТНЫМ ПОВЕДЕНИЕМ Аннотация. В статье анализируются содержание, значение и направления взаимодействия семьи, родителей и местных учреждений в воспитании детей с девиантным поведением. Подчеркивается необходимость укрепления неразрывной связи между моральными ценностями в обществе, семейной средой, местным контролем и системой образования. В статье представлены научные взгляды на причины девиантного поведения, механизмы его профилактики и влияние социальной среды на личность ребенка. Ключевые слова: девиантное поведение, семья, родители, местное сообщество, социальный контроль, сотрудничество, личность, воспитание, профилактика. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 343 Kirish Hozirgi kunda yosh avlod tarbiyasida dolzarb muammolardan biri — bu deviant xulqli bolalar masalasidir. Jamiyatda me’yorlardan og‘ish, zo‘ravonlik, darsdan qochish, tajovuzkorlik yoki ijtimoiy qoidalarni buzish holatlari tobora ko‘paymoqda. Bunday holatlar nafaqat bola, balki oila, ta’lim muassasasi va butun mahalla hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Muayyan jamiyatda qabul qilingan me’yorlarga to’g’ri kelmaydigan xatti harakatlar odatda ilmiy adabiyotlarda deviant deb ataladi. Bu xatti-harakatlar faylasuflar, sotsiologlar, psixologlar va o’qituvchilar orasida doimo qiziqish uyg’otgan. Zamonaviy sharoitda “og’ish” va “deviant xattiharakatlar” hodisalari nostandart, ko’p qirrali va turli darajadagi va murakkablikdagi og’ishlar ko’lami bilan tavsiflanadi. Deviant xulqli bolalarni tarbiyalashda oila, ota-ona va mahalla o‘rtasidagi uzviy hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Oila — tarbiyaning birlamchi maskani, mahalla — ijtimoiy nazorat va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash tizimi, ota-ona esa bolaning shaxsiy mas’uliyatini his qiluvchi asosiy tarbiyachidir. 1. Deviant xulq tushunchasining mohiyati “Deviant” atamasi lotincha deviatio so‘zidan olingan bo‘lib, “chetlashish” yoki “og‘ish” ma’nosini anglatadi. Deviant xulq — bu jamiyatda qabul qilingan axloqiy va huquqiy me’yorlardan og‘ish, buzish holatidir. Bunday bolalar odatda o‘zini nazorat qila olmaslik, tajovuzkorlik, muloqotdagi muammolar, ota-onaning e’tiborsizligi yoki ijtimoiy adolatsizlik natijasida shakllanadi. Psixologik tadqiqotlar (Z. Freyd, E. Erikson, J. Piajе) deviant xulqning sababi shaxs ichki ziddiyatlarida, yetarli mehr va ijtimoiy e’tibor yo‘qligida ekanini ta’kidlaydi. O‘zbek psixologlari ham bu jarayonni milliy qadriyatlar bilan bog‘lab tahlil qiladilar. Ularning fikricha, sog‘lom ma’naviy muhit, mehrli oila va mahalla nazorati bolada axloqiy me’yorlarni shakllantiradi. 2. Oilaning roli va mas’uliyati Oila — bola hayotining birinchi maktabidir. Har bir bola o‘z ota-onasining xulqi, nutqi, munosabati va qadriyatlarini o‘zlashtiradi. Shu bois ota-onaning shaxsiy namunasida tarbiya — deviant xulqning oldini olishning asosiy omilidir. Oilaning asosiy vazifalari: 1. Bolada mehr-muhabbat, mas’uliyat va itoatni shakllantirish; 2. Muloqot madaniyatini o‘rgatish; 3. Bolaning individual qiziqishlarini rivojlantirish; 4. Oilaviy nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish. Ota-onalar orasidagi janjal, befarqlik, e’tiborsizlik, haddan tashqari jazolash yoki nazoratsizlik bolaning ruhiyatida beqarorlik keltirib chiqaradi. Bu holat esa bolani salbiy muhitga, ya’ni deviant xulqqa yo‘naltiradi. Shu sababli ota-onalarga psixologik madad, tarbiya bo‘yicha maslahatlar, mahalla orqali ota-onalar maktabi tashkil etish zarurdir. 3. Mahalla institutining o‘rni Mahalla — xalqimizning qadimiy ijtimoiy nazorat tizimi bo‘lib, unda har bir bola, oila va yoshning taqdiri e’tiborsiz qolmaydi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 344 Bugungi kunda mahalla fuqarolar yig‘inlari, profilaktika inspektorlari, diniy ulamolar, psixolog va pedagoglar birgalikda yoshlar bilan ishlashni yo‘lga qo‘yganlar. Mahalla faoliyatining asosiy yo‘nalishlari:  deviant xulqli bolalarni erta aniqlash va ularning oilasi bilan ishlash;  yoshlar uchun sport, madaniyat va to‘garaklarni yo‘lga qo‘yish;  ma’naviy-ma’rifiy suhbatlar, uchrashuvlar o‘tkazish;  “Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari” kabi dasturlar orqali ijtimoiy yordam ko‘rsatish. Mahalla bilan oila hamkorligi natijasida bola o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his etadi, o‘z xatti-harakatlariga nisbatan javobgarlikni o‘rganadi. 4. Oila–ota-ona–mahalla hamkorligining amaliy mexanizmlari Deviant xulqni kamaytirish uchun oila, ota-ona va mahalla o‘rtasida quyidagi uzviy tizim shakllantiriladi: 1. Profilaktika uchligi: “Maktab – oila – mahalla” tizimi orqali muntazam monitoring olib borish. 2. Ota-onalar klublari: bolalar xulqi, internet xavfsizligi, axloqiy qadriyatlar mavzusida treninglar o‘tkazish. 3. Psixologik xizmatlar: maktab va mahalla psixologlari orqali o‘smirlarning ruhiy holatini tahlil qilish. 4. Mahalla yig‘inlari: yoshlar bilan “ochiq muloqotlar”, “toza muhit” aksiyalari o‘tkazish. 5. Ommaviy axborot vositalari: ijobiy namunalarni targ‘ib etish, salbiy xatti-harakatlarga qarshi ijtimoiy roliklar tayyorlash. Ushbu hamkorlik tizimi nafaqat deviant xulqli bolalarni ijtimoiylashtiradi, balki sog‘lom muhit yaratish orqali kelajak avlod tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Oilaning ta’lim salohiyatining eng muhim xususiyatlaridan biri uning rivojlanish qobiliyatidir, bu o‘z-o‘zini tashkil etuvchi tizim sifatida oilaning sifatli o‘zgarishining sharti bo‘lishi mumkin. Oilani o‘z-o‘zini tashkil etuvchi va o‘z-o‘zini rivojlantiruvchi tizim sifatida ko‘rib chiqsak, biz oilaning ta’lim salohiyatining asosiy xarakteristikasi sifatida oilaning ijtimoiy pedagogik o‘z-o‘zini tashkil etishning haqiqiy va potensial imkoniyatlari, oilaning o‘z-o‘zini rivojlantirish va barcha a’zolarining o‘z-o‘zini anglash muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlashimiz lozim. Oila ta’lim muassasasining birinchi va asosiy hamkori bo‘lib, ota-onalar bilan hamkorlik bu yakuniy natija-bolaning shaxsiyati uchun ajratilgan masu’liyatdir. Ota-onalar uchun hamkorlik bolalar bilan munosabatlarni o‘zgartirish imkoniyatidir, chunki maktabda muvaffaqiyatli o‘qitilgan hamkorlik modeli oilada ildiz olish imkoniga ega. Shundan kelib chiqadiki, ijtimoiy sheriklik asosida o‘zaro hamkorlik nafaqat uning subyektlariga, balki umuman jamiyatga ham foydali bo‘ladi. Bu esa bolalar va ota-ona munosabatlarini yaxshilashga, oilaning psixologik iqlimiga yordam beradi va oilaning ta’lim salohiyatini oshirishga yordam beradi. O‘zaro hamkorlikni amalga oshirishning hatto an’anaviy shakli ham o‘qituvchilar va ota onalar o‘rtasidagi munosabatlarning yangi darajasini ifodalaydi, chunki ular o‘zaro hamkorlikni boshlash va qo‘llab-quvvatlashda, ongli pozitsiyaning namoyon bo‘lishida oilaning ustun faoliyati bilan tavsiflanadi. Bunda vakolatga asoslangan yondashuv ota-onalarning o‘z g‘oyalari bilan faolligini namoyon etishga, o‘qituvchilarning faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga, ta’lim ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 345 jarayonida ma’suliyatni his qilishga yordam beradi. Bundan tashqari, vakolatli yondashuv oilaning ta’lim salohiyatini rivojlantirish darajasiga qarab, ota-onalar bilan o‘zaro ta’sir o‘tkazish shakllarini tanlashda farqlash va shaxsiylashtirish tamoyillarini amalga oshirishni o‘z ichiga oladi. Xulosa Deviant xulqli bolalarni tarbiyalash masalasi — bu faqat oila yoki maktabning vazifasi emas, balki butun jamiyatning burchidir. Oila mehrli, mahalla faol, ota-ona mas’ul bo‘lgan joyda bola xulqi ham barqaror bo‘ladi. Shu sababli oilaviy tarbiya, mahalla nazorati va ta’lim tizimi o‘rtasida uzviy aloqani kuchaytirish, bolalarga mehr va e’tibor berish, sog‘lom muloqot va ijtimoiy faollikni rag‘batlantirish zarur. Deviant xulqli bolalarni tarbiyalashda oila-ota-ona-mahalla hamkorligidagi metodlar va deviant xulqli bolalarni tarbiyalash metodikasi hamda deviant xulqli bolalarni aniqlash va tarbiyalashga oid mashg'ulot ishlanmasi ishlab chiqildi. Deviant xulqqa moyil o'smirlar bilan ishlashda oedagogda kuchli bilim va sabr bo'lishi lozim. O'smirlik davridagi o'quvchilarni yakka tartibda tarbiyalashda yangucha yondashuvi chuqur tahlil etish va ulardan tatbiqiy tizim ishlab chiqildi. Ularda axloqiy tarbiya to'g'risidagi tushunchalarni shakllantirish metodikasiga, uning shakl shakl, usul, vositalariga ega bo'lindi. Deviant xulqli bolalarni jamiyatga moslashtirishda:  oila – mehr va mas’uliyat makoni;  ota-ona – tarbiya yetakchisi;  mahalla – ijtimoiy tayanch bo‘lishi lozim. Bu uchlikning hamkorligi barqaror, sog‘lom, ma’naviy yetuk avlodni shakllantirishda muhim kafolatdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimova V.M. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti, 2018. 2. Ochildiyev A., Rasulova D. Shaxs psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Noshir, 2020. 3. G‘oziev E. Oila psixologiyasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. 4. Xo‘jayev S. Mahalla va yoshlar tarbiyasi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. 5. Abdullaeva M. Deviant xulq psixologiyasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–5270-son qarori. – 2022 yil 16 sentabr. 7. Erikson E. Identity and the Life Cycle. – New York: Norton, 1980. 8. Freyd Z. Psixoanaliz asoslari. – Moskva: Eksmo, 2015. 9. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023. 10. Vygotskiy L.S. Psixologiya razvitia rebenka. – Moskva: Pedagogika, 1984.