नाशिक जिल्ह्यातील महादेव कोळी यांच्या उपजीविकेच्या मार्गात झालेल्या बदलांचा समाजशास्त्रीय अभ्यास
Abstract
प्रस्तावना: आजच्या नवउदारीकरण आणि जागतिकीकरणाने भारलेल्या आणि तथाकथित अमृत काळात आदिवासींची स्थिती मात्र जैसे थे असल्याचे दिसते. महादेव कोळी आणि भारतातील बहुतेक आदिवासी समुदाय यांचा सध्यकालीन सर्वात महत्वाचा प्रश्न म्हणजे त्यांच्या अत्यंत अस्थिर असलेल्या उपजीविका होय. आदिवासींच्या पारंपरिक उपजीविका ज्या नैसर्गिक-सामाजिक घटकांवर अवलंबून होत्या त्यात झालेल्या, होणाऱ्या अनेक बदलांनी त्या अस्थिर, अशाश्वत बनल्या आहेत. हक्काचे सोशिक श्रमिक म्हणून त्यांना वापरून घेणारी प्रचलित बाजार व्यवस्था या प्रश्नाची बिल्कुल दखल घेतांना दिसत नाही. त्यांना कितीही मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला तरी ते सुधारणार नाहीत अशी नकारात्मक भूमिका बऱ्याच वेळा घेतली जाते. शासनाने त्यांना अनेक योजना, कायदे व सवलती दिल्या आहेत परंतु त्या त्यांच्यापर्यंत पोहचतात का? त्याचा उपभोग घेतात का? या संदर्भात काय अडचणी आहेत? यांचा शोध घेणे हा ही संशोधकाच्या प्रस्तुत संशोधनाचा एक हेतू आहे. आदिवासी महादेव कोळ्यांची अतिशय हलाखीची आर्थिक स्थिती, उत्पन्न कमी, उपजीविकेचे अत्यल्प साधने त्यामुळे दारिद्र्याचे वाढते प्रमाण, खालच्या दर्जाचे राहणीमान यांचीही कारणमीमांसा करणे आवश्यक आहे. नाशिक जिल्ह्यातील काही भागात आदिवासींना घरापर्यंत जाण्यासाठी रस्ते नाहीत, त्यांना उपजीविकेसाठी सतत स्थलांतर करत रहावे लागते. अस्थिर, अशाश्वत असलेल्या उपजीविकेचे परिणाम महादेव कोळी आणि त्यांना समांतर असलेल्या आदिवासींच्या संपूर्ण जीवनावर नकारात्मक पद्धतीने होत आहेत. आरोग्य, आहार, शिक्षण, कौटुंबिक स्वास्थ्य, स्त्रिया-बालके यांचे उन्नतीचे प्रश्न हे सगळेच प्रभावित होत आहे. त्यांच्या अस्थिर, अशाश्वत असलेल्या उपजीविकेचे प्रश्न शोधणे, त्यांची मांडणी करणे व त्यातून बाहेर येण्याचे मार्ग, प्रयत्न यांचा आढावा घेणे या प्रमुख हेतूने प्रस्तुत अभ्यास-अध्ययन आकाराला आले आहे. आदिवासी महादेव कोळ्यांच्या अशाश्वत असलेल्या उपजीविका प्रश्नांचे कारणसंदर्भ, आयाम शोधणे हा या अभ्यासाचा मुख्य भाग असला तरी चिकित्सात्मक दृष्टीने यातून बाहेर पडण्याचे, पर्यायी बदल घडवणारे मार्ग शोधणे समाजशास्त्राचा अभ्यासक म्हणून महत्वाचे वाटते.
Full text
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 172 , , Email: dattatrayg[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-170837 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 8(I) Pp. 172-177 August 2025 Submitted: 16 July. 2025 Revised: 31 July. 2025 Accepted: 15 Aug 2025 Published: 30 Aug. 2025 : . . - , , . . . , ? ? ? . , , , . , . , . , , , , - . , , , - . , , . : , . (): . , . : , . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17233477 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . , , , , , How to cite this article: . ( 2025). . Journal of Research & Development, 17(8(I)), 172-177. Original Article
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 173 . . . ., (): . . ‘ ’, . . . . , , . , , . , (): , - . . . , , . . (): . . . . . ) , ) , ) , ) , ) , ) ) . , 1) . 2) , . 3) . , . 4) , . (.%) 5) , . 6) , . 7) ) , . .% . ., (): . ‘ ’ . . , . , . . , , . ., (): ‘ ’ . , - . , , . ‘ , ’ .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 174 : ) . ) . : . “ ”. : “ ” “ ” . : , . . . , , , . : ( ) ( ) . . , , , . : . : . : . . : ( ), , . , , , . . . , , . : . , , , , , , , , . , , . . : . . ,
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 175 . . , , , . . : - , , , , , , , , . : . , , . .% . .% . . , . . , , , . : . . : . , . . . : , .% , / . .% . .% . .% . . .% ( , , ) . , , . . . , , . . , , ( : : ). . (. : : ). . . , . . ,
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 176 , . . . . , , . : , . . .% , . . % , . .% , . % , . , / . . , . . .% . . % . . , / . . , . ( : : ). , , . . . . / ( : : ). , ., . , : - . , ( .: .: ). , . % . , . ( : ). . . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-8(I)| August - 2025 177 . . 1) ( ). 2) . 3) , -, , , . 4) . 5) , , , . . . , . , . : 1) . . 2) . : 1. Syed S., (1920). The Castes and Tribes of H. E. H. The Nizam's Dominions, Bombay The Times Press, Volume I Merton College, Oxford, Trinity College, Dublin, and Middle Temple, London. One of the Judges of H. E. H. the Nizam's High Court of Judicature: Lrtely Director of Public Instruction. 2. . (). : , , , 3. ., (). : , . , . 4. Xaxa V., (2011). Tribes and Social Exclusion, Occassional Paper No. 2 , New Delhi, CSSSC-UNICEF Department of Sociology, Delhi School of Economics. 5. Dumore S, (2016). Economical study of landless laborers’ Problems in Maharashtra, International Journal of Advance Research in Science in Engineering, Vol. No.5, ISSN2319-8354. 6. Silver H., (2019). Social Exclusion, USA, Brown University.