TALABALAR UCHUN CHIZMA CHIZISHDAGI MUAMMOLARNI KLASTER YONDASHUVI ORQALI SAMARALI HAL ETISH USULLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1577 TALABALAR UCHUN CHIZMA CHIZISHDAGI MUAMMOLARNI KLASTER YONDASHUVI ORQALI SAMARALI HAL ETISH USULLARI Tuxtayev Jasurbek Botir o‘g‘li Chirchiq davlat pedagogika universiteti 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17580528 Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalarning chizma chizishda duch keladigan asosiy muammolari va bu muammolarni samarali hal qilish uchun klaster yondashuvidan qanday foydalanish mumkinligi o‘rganiladi. Maqolada chizmachilik fanidan yuzaga keladigan muammolar va ularni hal qilish yo‘llari klaster yondashuvi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Arxitektura, muhandislik, dizayn, klaster yondashuvi, masshtab, simmetriya, integratsiya, individual. Abstract. This article examines the main problems students face in drawing and how the cluster approach can be used to effectively solve these problems. The article analyzes the problems that arise in drawing and ways to solve them from the perspective of the cluster approach. Keywords: Architecture, engineering, design, cluster approach, scale, symmetry, integration, individual. Аннотация. В данной статье рассматриваются основные проблемы, с которыми сталкиваются студенты при обучении рисованию, и способы эффективного использования кластерного подхода для их решения. В статье анализируются проблемы, возникающие при обучении рисованию, и способы их решения с точки зрения кластерного подхода. Ключевые слова: Архитектура, проектирование, дизайн, кластерный подход, масштаб, симметрия, интеграция, индивидуальность. Chizmachilik fani texnik ta’limda muhim fan bo‘lib, u ob’ektlar, shakllar va dizaynlarni chiziqlar va shakllar orqali aniq tasvirlashga qaratilgan. Arxitektura, muhandislik va dizayn kabi ko‘plab sohalarda aniq chizmalarni yaratish qobiliyati juda muhimdir. Biroq, talabalar ko‘pincha chizmachilik fanini o‘zlashtirishda turli qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu qiyinchiliklar texnik xatolardan psixologik to‘siqlargacha bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi ularning rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Ushbu muammolarni hal qilishning samarali usullaridan biri klaster yondashuvi bo‘lib, u talabalar duch keladigan muammolarni tartibga soladi va toifalarga ajratadi va maqsadli yechimlarni beradi. Talabalar duch keladigan eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri bu chizma chizishda texnik xatolarga yo‘l qo‘yishdir. Misol uchun, talabalar aniq o‘lchovlarni saqlash, elementlarni to‘g‘ri joylashtirish yoki chiziqlar to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlash bilan kurashishlari mumkin. Bu xatolar talabalar geometriya qoidalarini to‘liq tushunmasalar yoki chizmalarida bu tamoyillarni to‘g‘ri qo‘llamasalar paydo bo‘lishi mumkin. Ko‘pgina talabalar uchun toza va aniq chizmalar chizish qiyin. Aniqlikning yo‘qligi, chiziq turlariga e’tibor berish, aniq oraliqlarni saqlash yoki shakllarni to‘g‘ri nisbatlarda INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1578 ifodalashdagi qiyinchiliklardan kelib chiqishi mumkin. Bu kabi aniqlikning yetishmasligi ayniqsa, talabalar o‘z chizmalarini mo‘ljallangan tarzda tasavvur qila olmasalar, chalkashlik va umidsizlikka olib kelishi mumkin. Xato qilishdan qo‘rqish, o‘ziga ishonchning pastligi yoki boshqalar oldida yaxshi natijalarga erishishdan tashvishlanish kabi psixologik omillar talabaning chizma chizish vazifalariga diqqatini jamlash qobiliyatiga sezilarli darajada to‘sqinlik qilishi mumkin. Muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi ularga tajriba o‘tkazishga yoki o‘rganish uchun zarur bo‘lgan yangi texnikani sinab ko‘rishga xalaqit berishi mumkin. Bundan tashqari, stress, shoshilinch ish yoki diqqatning yetishmasligiga olib kelishi mumkin, bu ikkalasi ham ularning chizmalarining sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Yana bir keng tarqalgan muammo, talabalar murakkab shakllar yoki uch o‘lchovli ob’ektlarni tushunish va ifodalashda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Talabalar ob’ektlarning fazoda qanday tuzilganligini tasavvur qilishda qiynalishi mumkin, bu esa noto‘g‘ri yoki buzilgan chizmalarga olib keladi. Bu muammo, ayniqsa, chizmalarida chuqurlik va istiqbolni aks ettirishni o‘rgana boshlagan talabalar uchun qiyin. Ko‘pgina talabalar chizmachilik kurslariga asosiy chizmachilik tamoyillari bo‘yicha mustahkam asosga ega bo‘lmasdan kirishadi, bu esa yanada ilg‘or vazifalarga tayyor emasligiga olib kelishi mumkin. Masshtab va simmetriyaning ahamiyatini tushunish kabi zaruriy bilimlarga ega bo‘lmasa, talabalar texnik jihatdan asosli chizmalar chizishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Chizmachilik fanini o‘rganish jarayonida talabalarda bir qator texnik, psixologik va metodik muammolar yuzaga keladi. Ularni aniqlash va ularning har biriga mos yechimlarni ishlab chiqish, talabalarning muvaffaqiyatli ta’lim olishlariga yordam beradi. Texnik xatoliklar: Chizmachilikda texnik xatoliklar talabalar uchun keng tarqalgan muammo bo‘lib, ko‘pincha ularni chizilgan shakllarning to‘g‘riligi va aniq nisbati bilan bog‘liq xatoliklar qiynaydi. Bu xatoliklar, asosan, o‘lchamlar qo‘yish, chiziq turlari yoki chizmalardagi nisbatlarning buzilishi natijasida paydo bo‘ladi. Masalan, ko‘p hollarda talabalar chizmalarni to‘g‘ri joylashtirishda yoki chizma bo‘ylab chiziqlarni mos ravishda chizishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Chizmalarni noaniqlik bilan bajarish: Talabalar chizmalarni chizishda ko‘pincha shakllarning va ob’ektlarning aniq tasvirlarini yaratishda noaniqliklar yuzaga keladi. Bu muammo talabalar tomonidan grafik topshiriqlarni va geometrik shakllarni noto‘g‘ri tushunish yoki chizmalarni to‘g‘ri aks ettirilmasligi sababli yuzaga keladi. Darsga tayyorlanishdagi qiyinchiliklar: Ko‘plab talabalar chizmachilik fanini o‘rganishdan oldin zaruriy nazariy va amaliy bilimlarni yetarli darajada egallamagan holda darslarga kirishadi. Shu bilan birga, ko‘p hollarda talabalar amaliy mashqlarni bajarishda kerakli vositalar, materiallar yoki uslublarni to‘g‘ri tanlamayapti, bu esa chizmachilik fanining asosiy muammolaridan biridir. Klaster yondashuvini qo‘llash usullaridan biri texnik muammolarni kontseptual (tushuncha, tasavvur, fikr) muammolardan ajratishdir. Masalan, noto‘g‘ri nisbatlar, noto‘g‘ri chizilgan chiziqlar yoki noto‘g‘ri masshtablash kabi texnik xatolar talabalarning ushbu tamoyillarni tushunishlarini yaxshilash uchun mo‘ljallangan maxsus amaliyot mashqlari orqali hal qilinishi mumkin. Ushbu mashqlar texnik ko‘nikmalarni mustahkamlash uchun o‘lchov INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1579 asboblari bilan ishlash, panjaralardan foydalanish yoki geometrik shakllarni mashq qilishni o‘z ichiga olishi mumkin. Chizmachilik fanida yuzaga keladigan muammolarni hal etish uchun klaster yondashuvi samarali va innovatsion usul bo‘la oladi. Bu yondashuv talabalarga o‘zaro hamkorlikda ishlash, o‘z muammolarini aniqlash va ularga mos yechimlar ishlab chiqish imkoniyatini beradi. Shuningdek, klaster yondashuvi talabalarning individual ehtiyojlari va rivojlanish darajasini hisobga olgan holda, chizmachilik fani ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilib, klaster yondashuvi yordamida chizmachilik fanidagi muammolarni samarali hal etish va talabalar uchun yanada sifatli ta’lim yaratish mumkin. Talabalarga shaklning asosiy tamoyillarini o‘rgatish orqali uch o‘lchovli fazoni tasavvur qilish qiyinligi kabi tushunchalarni hal qilish mumkin. Talabalarni oddiy modellar bilan tanishtirish yoki uch o‘lchamli ob’ektlarni hosil qiluvchi dasturiy vositalardan foydalanish ularning fazoviy ongini va chizmani aniq tasvirlash qobiliyatini yaxshilashga yordam beradi. Klaster yondashuvi ma’lum bir muammo yoki vazifani guruhlash orqali tizimli va strukturalangan tarzda hal qilish usulini anglatadi. Bu yondashuv yordamida har bir talabaning o‘ziga xos muammolari va ehtiyojlariga mos yechimlar ishlab chiqiladi. Klaster yondashuvi chizmachilik fanida quyidagi usullar orqali samarali qo‘llanilishi mumkin: Klaster yondashuvi asosida muammolarni hal qilish usullari Individual va guruh bo‘yicha yondashuvlar: Talabalar bir-biridan o‘z bilimlarini o‘rganishlari va birgalikda chizmachilik amaliyotini bajarayotganlarida samarali natijalarga erishishlari mumkin. Klaster yondashuvining bu turi, guruhning individual darajasini hisobga olib, ko‘nikmalarni rivojlantirishda yordam beradi. Har bir talaba o‘z qobiliyatiga qarab o‘rganishning turli usullarini tanlashi va klaster doirasida birgalikda tajriba almashishlari mumkin. Muammolarni tahlil qilish va guruhlash: Chizmachilik fanida talabalarning duch keladigan muammolarini to‘g‘ri tahlil qilish va ularni turli klasterlarga ajratish zarur. Misol uchun, texnik xatoliklar, chizishda noaniqliklar yoki psixologik omillarni alohida guruhlarga ajratib, har birining o‘ziga xos yechimlarini ishlab chiqish mumkin. Bu yondashuv, talabalarga o‘z muammolarini aniq belgilash va ularni hal qilishda ko‘proq yordam beradi. Ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun individual rejalar: Har bir talabaning o‘ziga xos ehtiyojlari va rivojlanish tezligi bor. Klaster yondashuvi yordamida talabalarga individual o‘quv rejalari tuzish mumkin. Masalan, bir guruh talabalari uchun asosiy texnik xatoliklarni bartaraf etish bo‘yicha mashqlar tashkil etilsa, boshqa guruhda esa psixologik omillarni yengib o‘tish uchun amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazilishi mumkin. O‘z-o‘zini baholash va tahlil qilish: Klaster yondashuvining yana bir muhim jihati talabalarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini o‘zlari baholash imkoniyatini yaratishdir. Bu usul, talabalarga o‘z xatolarini tahlil qilish va ularni qanday to‘g‘rilashlarini ko‘rsatib berish orqali chizmachilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu yondashuv, talabalarni guruhlarga ajratish, har bir talabaning ehtiyojlarini va rivojlanish darajasini hisobga olish imkonini yaratadi. Klaster yondashuvi asosida talabalarga texnik va psixologik muammolarni hal qilishda amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish, o‘zaro hamkorlikda o‘rganish va tajriba almashish imkoniyatlari taqdim etiladi. Shu tariqa, chizmachilik fanini o‘rganish jarayoni samarali va sifatli amalga oshiriladi. Shaxsiylashtirilgan o‘quv rejalari, tengdoshlar bilan hamkorlik, yo‘naltirilgan seminarlar va zamonaviy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1580 texnologiyalar integratsiyasi orqali talabalarga ularning shaxsiy ehtiyojlarini qondiradigan maqsadli yordam ko‘rsatilishi mumkin. Bundan tashqari, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish va tashvish kabi psixologik to‘siqlarni bartaraf etish talabalarning nafaqat texnik ko‘nikmalarini yaxshilashni, balki chizma chizishga nisbatan ijobiy va ishonchli fikrlashni ham ta'minlaydi. Oxir oqibat, klaster yondashuvi talabalarga chizma chizish jarayonini chuqurroq tushunishga, qobiliyatlarini oshirishga va ularning rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan to‘siqlarni yengib o‘tishga imkon beradi. Ushbu yondashuvni o‘z ichiga olgan holda, o‘qituvchilar yanada dinamik, qo‘llab-quvvatlovchi va samarali o‘quv muhitini yaratishi mumkin, bu esa talabalarning muvaffaqiyatga erishishiga va chizma chizishning muhim mahoratini rivojlantirishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Abdurahmonov.A.A., Raximov.B.B. (2018). Muhandislik grafikasi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. 2. Gulyamov.S.T., To‘xtayev.M.M. (2019). Chizmachilik va grafik kommunikatsiyalar. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 3. Xalilov.M.A. (2020). Muhandislik chizmachiligi asoslari. Samarqand: SamDU nashriyoti. 4. Azizxo‘jaev.A.A. (2016). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: TDPU nashriyoti. 5. Jonson.D.W., Jonson.R.T. (1999). Learning Together and Alone: Cooperative, Competitive, and Individualistic Learning. Allyn & Bacon. (Klaster yondashuvi va hamkorlikda o‘qitish nazariyasi uchun) 6. Bozorov.B.A. (2017). Didaktik tamoyillar asosida chizmachilik fanini o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.