LIBOS TARIXI VA UNING HOZIRGI KUNGA KELISH JARAYONIDAGI O'ZGARISH SABABLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1584 LIBOS TARIXI VA UNING HOZIRGI KUNGA KELISH JARAYONIDAGI O’ZGARISH SABABLARI 1Xalmuxamedova Maxbuba Aslanovna, 2G’ulomova Farangiz Jahongir qizi, 3Sultonova Larisa Elyor qizi 1CHDPU. Tasviriy san’at va dizayn kafedrasi katta о‘qituvchisi, 2,3D.L.G. yo’nalishi 2bosqich talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17580655 Annotatsiya. Mazkur maqolada insoniyat tarixida libosning paydo bo’lishi, ularning ijtimoiy, madaniy va estetik funksiyalari yillar davomida qanday shakllangani tahlil qilinadi. Ayniqsa, liboslar o’zgarishining zamonaviy bosqichlari va ularga sabab bo’layotgan global omillar o’rganiladi. Maqolada tarixiy manbalar va hozirgi davr modasi asosida tahliliy yondashuv amalga oshirilgan. Kalit so’zlar: libos tarixi, moda, madaniyat, ijtimoiy o’zgarish, ekologiya, individualizatsiya. Kirish Insoniyat hayotida libos faqatgina ehtiyoj mahsuli bo’lib qolmay, balki madaniyat, ijtimoiy mavqe, estetik qarashlar, e’tiqod va shaxsiylikni ifodalovchi kuchli vosita sifatida namoyon bo’lgan. Dastlab tabiatdan himoyalanish zaruratidan kelib chiqqan liboslar, tarix davomida jamiyatdagi ko’plab o’zgarishlar ta’sirida turli shakllar va ma’nolar kasb etgan. Bugungi kunda esa libos nafaqat amaliy, balki madaniy, siyosiy va ekologik g’oyalarning ifodachisiga aylangan. Asosiy qism Liboslarning ilk ko’rinishlari odamzodning omon qolish instinkti bilan bog’liq bo’lgan. Arxeologik topilmalar shuni ko’rsatadiki, dastlabki liboslar hayvon terilari, daraxt po’stlog’i va tolalardan iborat bo’lgan. Qadimgi sivilizatsiyalarda, masalan, Misr, Bobil, Gretsiya va Rimda liboslar ijtimoiy tabaqalanishning vizual ifodasiga aylangan. O’rta asrlarda esa liboslar diniy va axloqiy me’yorlarga asoslangan holda shakllanadi. Ayollar va erkaklar kiyimlarining ajratilishi, ular orasidagi tafovut, naqshlar va libos uzunligi bu davrda ijtimoiy etikaga bo’ysungan. Ayniqsa, islomiy olamda hijob, ro’mol, to’n va chopon kabi liboslar diniy qadriyatlar bilan bog’langan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yuz bergan sanoat inqilobi libos ishlab chiqarishda jadal o’sishni ta’minladi. Tikuvchilik texnologiyalarining rivojlanishi, mato ishlab chiqarishning ommaviylashuvi va moda industriyasining shakllanishi liboslar xilma-xilligiga sabab bo’ldi. Aynan shu davrda moda tushunchasi ommalashdi, Parij, Milan, London kabi shaharlar modaning markazlariga aylanishdi. Liboslar endi ijtimoiy mavqeni emas, balki shaxsiy estetika va erkin fikrni ifoda etuvchi vosita sifatida qaraladigan bo’ldi. Bugungi kunda liboslar o’zgaruvchan global muhit ta’sirida rivojlanmoqda. Quyida asosiy omillar keltiriladi: a) Texnologik taraqqiyot INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1585 Yangi texnologiyalar yordamida ishlab chiqarilgan matolar (sun’iy ipak, neylon, elastan) liboslarni funksional va qulay qilmoqda. 3D bosma va aqlli kiyimlar (smart clothing) modasi jadal rivojlanmoqda. b) Ijtimoiy individualizm va madaniy xilma-xillik Har bir inson o’z dunyoqarashi va didiga ko’ra kiyinishni afzal ko’rmoqda. Kiyim orqali gender, millat, diniy qarash, ijtimoiy pozitsiya va hatto kayfiyat ifodalanmoqda. c) Globalizatsiya va madaniy aralashuv Global madaniyatlar bir-biriga ta’sir qilgan holda, milliy liboslarning zamonaviy modadagi aks etishi keng tarqalgan. O’zbek do’ppi va atlas matosi asosida yaratilgan zamonaviy dizaynlar bunga misol bo’la oladi. d) Ekologik omillar Barqaror moda (sustainable fashion) konsepsiyasi ostida ekologik toza, qayta ishlanadigan materiallardan tayyorlangan kiyimlar tobora ommalashmoqda. Ekologik ongli xaridorlar soni ortib bormoqda. e) Gender neytrallik va jinsiy identitet masalalari Zamonaviy moda an’anaviy gender chegaralarini buzmoqda. Gender neytral kiyimlar tobora keng tarqalmoqda. Bu esa libosning faqat jinsga emas, balki shaxsga yo’naltirilganligini ko’rsatadi. O’zbek milliy liboslari boy tarixga ega bo’lib, qadimdan turli xalqlar madaniyati va iqlim sharoitlari ta’sirida shakllangan. An’anaviy kiyim-kechaklar orasida atlas va adras matolari, chopon, do’ppi, belbog’ va boshqa ko’plab elementlar mavjud. O’zbek liboslari dastlab faqat amaliy ehtiyojni qondirgan bo’lsa-da, keyinchalik ularning ma’nosi kengayib, ijtimoiy mavqeni va milliy madaniyatni aks ettirish vositasiga aylangan. Masalan, qadimiy Buxoro va Samarqandda kiyimlar rangi, naqshlari va tikilishi bilan kishining ijtimoiy pozitsiyasi, qabilaviy mansubiyati belgilanardi. Sovet davrida milliy liboslar ustidan ma’lum cheklovlar o’rnatilgan bo’lsa-da, mustaqillikdan keyin ularning yangilangan va zamonaviy ko’rinishlari paydo bo’ldi. Bugungi O’zbekistonda milliy libos elementlari xalqaro moda tendensiyalari bilan uyg’unlashib, milliylik va zamonaviylikni birlashtirgan holda rivojlanmoqda. O’zbek liboslarining o’zgarishiga ta’sir qilayotgan omillar: • Global madaniy aloqalar: Dunyo modasi elementlarining kirib kelishi. • Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar: Shaharlashuv va ishchi qatlamning kengayishi. • Texnologiya: Matolar va tikuvchilik texnologiyalarining rivojlanishi. • Ekologik va estetik ong: An’anaviy materiallarga qaytish va yangi dizaynlar. • Shaxsiy did va identitet: Yosh avlodning milliylikni zamonaviy ifoda etishi. Xulosa Libos insoniyat sivilizatsiyasining muhim jihatlaridan biridir. U faqat zarurat emas, balki jamiyatdagi ijtimoiy, madaniy, diniy, estetik va siyosiy jarayonlarning ko’zgusidir. Hozirgi davrda liboslar o’zgarishiga ta’sir qilayotgan omillar juda ko’p: texnologik taraqqiyot, global madaniyatlararo aloqalar, ekologik ongning oshishi va shaxsiy erkinlikni qadrlash. O’zbek liboslari ham bu umumiy jarayonga moslashib, milliylik va zamonaviylikni uyg’unlashtirishga intilmoqda. Kelajakda liboslar dizayni va funksiyasida yanada tub o’zgarishlar ro’y berishi kutilmoqda. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1586 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimova D. “O’zbekiston kiyim-kechak tarixi”, Toshkent, 2015. 2. Smith, J. "The History of Fashion", Oxford University Press, 2012. 3. “Moda va dizayn asoslari”, O’zR Oliy ta’lim vazirligi nashriyoti, 2020. 4. Fikrlar jurnali, “Barqaror moda: hozirgi davrda ekologik yondashuv”, 2022-yil, №4. 5. UNESCO madaniyat bo’yicha hisobotlari, 2021–2023 yillar.