RAQAMLI TRANFORMATSIYA SHAROITIDA SUG'URTA XIZMATLARINI MODERNIZATSIYA QILISH YO'NALISHLARI

Noyabr, 2025-Yil 115 RAQAMLI TRANFORMATSIYA SHAROITIDA SUG’URTA XIZMATLARINI MODERNIZATSIYA QILISH YO’NALISHLARI Baxtiyarov Javohir Baxtiyarovich O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi, MSc Moliya yo’nalishi magistranti. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17584111 Annotatsiya. Ushbu tezis raqamli iqtisodiyot va raqamli transformatsiya sharoitida sug‘urta xizmatlarini modernizatsiya qilishning asosiy yo‘nalishlarini tahlil qilishga qaratilgan. Sug‘urta bozorida texnologik o‘zgarishlarning jadallashuvi, mijozlar talabining o‘zgarishi va onlayn xizmatlar ulushining oshishi ushbu jarayonning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqotda sun’iy intellekt, Big Data, mobil platformalar va avtomatlashtirilgan servis modellarining sug‘urta faoliyatiga ta’siri o‘rganildi. Tahlillar raqamli transformatsiya operatsion samaradorlikni oshirishi, xarajatlarni kamaytirishi, risklarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirishi hamda mijoz tajribasini yaxshilashini ko‘rsatadi. Kalit so’zlar: Raqamli transformatsiya, sug‘urta xizmatlari, InsurTech, sun’iy intellekt, Big Data, avtomatlashtirish, mijoz tajribasi, iqtisodiy samaradorlik. ASOSIY QISM Sug‘urta xizmatlarining raqamli transformatsiyasi so‘nggi yillarda moliyaviy sektorda kuzatilayotgan eng muhim modernizatsiya yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili (Big data), bulutli texnologiyalar, blokcheyn va IoT kabi texnologiyalar sug‘urta jarayonlarining avtomatlashtirilishi, risklarni baholashning aniqlashuvi va xizmat ko‘rsatish tezligi oshishiga imkon yaratmoqda 1 . Natijada polislarni masofaviy rasmiylashtirish, da’vo arizalarini avtomatik ko‘rib chiqish hamda mijozlar bilan raqamli muloqotning kengayishi kabi ko‘rsatkichlar sezilarli darajada o‘smoqda. InsurTech startaplarining jadallashuvi an’anaviy sug‘urta kompaniyalarini raqamli modelga tezroq o’tishga undamoqda 2 . Ma’lumotlar tahlili asosida sug‘urta mahsulotlarini individuallashtirish va tariflarni aniq shakllantirish imkoniyatlari kengayib bormoqda. IoT va telematika yechimlari esa avtomobil va sog‘liq sug‘urtasida foydalanishga asoslangan baholash mexanizmlarini shakllantirmoqda. Raqamlashtirish jarayonining chuqurlashuvi bilan birga kiberxavfsizlikni ta’minlash ham sohaning ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib bormoqda. Mazkur tendensiyalar shuni tasdiqlaydiki, sug‘urta sohasida raqamli ko‘rsatkichlarning ortishi sohaning modernizatsiya darajasini belgilab, kelgusida yangi biznes-modellar, operatsion samaradorlik hamda mijozlar bilan ishlash sifatining oshishi uchun muhim zamin yaratadi. 1 OECD. Digital Transformation in Insurance; McKinsey. The Future of Insurance. 2 Capgemini. World InsurTech Report; Deloitte. Insurance Digitalization Trends. Noyabr, 2025-Yil 116 1-rasm. Raqamli texnologiyalarning kompaniya xarajatlarini kamaytirishi dinamikasi 3 Diagramma sug‘urta kompaniyalarining xarajat tarkibi va raqamli texnologiyalar joriy etilganda erishilishi mumkin bo‘lgan tejamkorlik diapazonlarini aks ettiradi. Ma’lumotlarga ko‘ra, xarajatlarning eng katta ulushi da’volarni ko‘rib chiqish jarayoniga to‘g‘ri keladi ya’ni taxminan 70 foizi bo‘lib, ushbu yo‘nalishni raqamlashtirish orqali 7–17 foiz oralig‘ida tejamkorlikka erishish mumkin. Zararlarni baholash xarajatlarning 10 foizini tashkil etadi va potentsial tejamkorlik diapazoni 25–50 foizni tashkil qiladi. Marketing va distribyutsiya, anderrayting hamda ma’muriy operatsiyalar xarajatlarda nisbatan past ulushga ega (3–8%), biroq ularning har birida raqamli texnologiyalar hisobiga 15–40 foizgacha tejamkorlikka erishish mumkin. Ushbu ko‘rsatkichlar raqamli transformatsiya sug‘urta kompaniyalarida operatsion jarayonlarning barcha asosiy bloklarini optimallashtirish, resurslardan samarali foydalanish va xarajatlarni sezilarli darajada qisqartirish imkonini berishini ko‘rsatadi. 3 https://medium.com/forinsurer/insurance-digitalization-index-2024-2e9e6934136b Noyabr, 2025-Yil 117 Raqamli yechimlar sug‘urta xizmatlaridagi operatsion xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirib, mijozlar bilan ishlash jarayonlarining samaradorligini oshiradi. Xususan, raqamli platformalar polislarni xarid qilish, yangilash va da’volarni qayta ishlash jarayonlarini to‘liq onlayn boshqarish imkonini yaratadi; bu esa qulaylikni oshirish bilan birga, real vaqt rejimida ma’lumotlarga tezkor kirishni ta’minlaydi. 2-rasm. 2022-2023-yillarda butun dunyo bo'ylab o'z sug'urtalarini faqat onlayn tarzda boshqarishga tayyor iste'molchilar ulushi 4 Grafik ma’lumotlari 2022–2023-yillar davomida dunyo bo‘ylab iste’molchilarning to‘liq onlayn sug‘urta xizmatlariga o‘tishga tayyorlik darajasi sezilarli farqlanishini ko‘rsatadi. 2023yilda eng yuqori ko‘rsatkich Finlyandiyada qayd etilib, iste’molchilarning 45 foizi sug‘urtani butunlay onlayn boshqarishga tayyorligini bildirgan. Bu raqam raqamli sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan ishonch va texnologik infratuzilmaning yetukligini aks ettiradi. Braziliya (33%) va Shveysariya (30%) kabi davlatlarda ham onlayn sug‘urta boshqaruviga tayyorlik yuqori bo‘lib, bu mintaqalarda raqamli moliyaviy xizmatlarning keng ommalashganini ko‘rsatadi. Aksincha, ayrim Osiyo va Lotin Amerikasi davlatlarida bu ko‘rsatkich pastroq bo‘lib, xususan, Meksikada 20%, Janubiy Koreyada esa 17% atrofida qayd etilgan. Ushbu farqlar mamlakatlar bo‘yicha raqamli savodxonlik darajasi, texnologik infratuzilma va sug‘urta bozorining raqamlashtirilish darajasiga bog‘liq ekani ko‘rinadi. 4 https://www.statista.com/statistics/1332139/share-consumers-willing-to-manage-insurances-exclusively-onlineglobally/ Noyabr, 2025-Yil 118 Umuman olganda, 2022–2023-yillar dinamikasi shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab davlatlarda onlayn sug‘urta boshqaruvi bo‘yicha iste’molchilar ishonchi ortib bormoqda, biroq o‘sish sur’atlari mintaqalar kesimida sezilarli darajada farqlanadi. 3-rasm. Yillik InsurTech loyihalarini moliyalashtirish ko’rsatkichlari 5 Grafik 2010–2023-yillar davomida InsurTech yo‘nalishidagi loyihalarni moliyalashtirish hajmining bosqichma-bosqich o‘sib borganini ko‘rsatadi. Dastlabki davrda ya’ni 2010–2013yillarda investitsiya oqimi nisbatan past bo‘lib, bozorda raqamli sug‘urta yechimlariga talab yetarli darajada shakllanmagan edi. 2014-yildan boshlab sektor faollashib, moliyalashtirish miqdori yilma-yil o‘sishni boshlagan. 2017–2018-yillarda investitsiyalar 3–4 milliard dollar oralig‘ida bo‘lgan bo‘lsa, 2019– 2020-yillarda moliyalashtirish hajmi sezilarli oshib, taxminan 7–8 milliard dollarga yetgan. Bu davr InsurTech bozorining jadal kengayish bosqichini aks ettiradi. 2021-yilda eng yuqori natija qayd etilgan — investitsiya hajmi qariyb 14 milliard dollarni tashkil etgan. 2022-yilda moliyalashtirish nisbatan pasaygan bo‘lsa-da, 9 milliard dollarga yaqin darajada saqlangan. 2023-yilda esa global investitsiya oqimi 6 milliard dollar atrofida shakllangan, bu pasayish xalqaro investitsiya bozorlarida kuzatilgan umumiy sekinlashuv, venture capital oqimining qisqarishi va makroiqtisodiy beqarorlik omillari bilan izohlanadi 6 . Umuman olganda, grafik InsurTech bozorining o‘zgaruvchan bo‘lishiga qaramay, uzoq muddatli o‘sish trendi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Moliyalashtirish dinamikasi sug‘urta xizmatlarida raqamlashtirish, sun’iy intellekt, analitik texnologiyalar va avtomatlashtirilgan yechimlarga bo‘lgan talabning ortib borayotganini tasdiqlaydi. XULOSA VA TAKLIFLAR Xulosa qilib aytganda, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar sug‘urta sektorida operatsion jarayonlarni soddalashtirish, xarajatlarni optimallashtirish va risklarni baholash sifatini oshirish orqali xizmatlarning umumiy samaradorligini sezilarli yaxshilamoqda. InsurTech loyihalariga yo‘naltirilayotgan investitsiyalarning ortib borishi hamda iste’molchilarning onlayn xizmatlarga tayyorlik darajasining oshishi sug‘urta bozorida raqamli xizmatlarga bo‘lgan talab kuchayib borayotganini ko’rsatadi. 5 https://lasoft.org/blog/how-digital-transformation-can-revolutionize-the-insurance-industry/ 6 Gallagher Re. Global InsurTech Report; Capgemini & Efma. World InsurTech Report; Deloitte. Insurance Outlook. Noyabr, 2025-Yil 119 O‘zbekiston sug‘urta bozorida ham joriy etilayotgan raqamli yechimlar, jumladan onlayn platformalar hamda polislar va analitik vositalar sektorning raqobatbardoshligini oshirmoqda. Biroq, raqamli infratuzilmani kengaytirish, kiberxavfsizlikni kuchaytirish va InsurTech ekotizimini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar talab etiladi. Takliflar: 1. Sug‘urta kompaniyalarida raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish — bulutli xizmatlar, avtomatlashtirilgan da’vo tizimlari va mobil platformalar ulushini kengaytirish. 2. Risklarni boshqarishda sun’iy intellekt va analitik modellarni joriy etish — tarif siyosatini aniqroq shakllantirish va firibgarlik xavflarini kamaytirish uchun. 3. InsurTech startaplari bilan hamkorlikni kuchaytirish — yangi biznes modellari va innovatsion mahsulotlarni tezroq tatbiq etish maqsadida. 4. Mijozlar uchun raqamli xizmatlardan foydalanishni soddalashtirish — yagona raqamli portal, tezkor onlayn da’vo topshirish va shaffof monitoring tizimlarini joriy etish. 5. Kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish — sug‘urta ma’lumotlarini himoya qilish uchun xalqaro standartlar asosida himoya tizimlarini kengaytirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. OECD. Digital Transformation in Insurance. OECD Publishing, 2020. 2. McKinsey & Company. The Future of Insurance: Technology-Driven Transformation. 2021. 3. Capgemini. World InsurTech Report. 2022. 4. Deloitte. Insurance Digital Transformation Trends. 2022. 5. Gallagher Re. Global InsurTech Report. 2023. 6. Capgemini & Efma. World InsurTech Report. 2023. 7. Deloitte. Insurance Outlook. 2023. 8. https://medium.com/forinsurer/insurance-digitalization-index-2024-2e9e6934136b 9. https://www.statista.com/statistics/1332139/share-consumers-willing-to-manageinsurances-exclusively-online-globally/ 10. https://lasoft.org/blog/how-digital-transformation-can-revolutionize-the-insuranceindustry/