UZLUKSIZ TA'LIM TIZIMIDA O'QUVCHILARNING KREATIV FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISHDAGI XORIJIY VA MILLIY TAJRIBALARNING RO'LI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 395 UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA O‘QUVCHILARNING KREATIV FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISHDAGI XORIJIY VA MILLIY TAJRIBALARNING RO‘LI Abdisharipova Shaydo Bahtiyor qizi University of Business and Science “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17586309 Annotatsiya. Mazkur maqolada uzluksiz ta’lim tizimida o‘quvchilarning kreativ fikrlashini shakllantirish masalasi Finlyandiya ta’lim tizimi misolida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston xalq pedagogikasi, Sharq mutafakkirlarining ijodkorlik haqidagi qarashlari hamda mustaqillik davrida amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari o‘zaro bog‘liq holda o‘rganiladi. Finlyandiya ta’limidagi “phenomenon-based learning” tizimi bilan milliy ta’limdagi qadimiy ijodkorlik an’analarining uyg‘unlashuvi uzluksiz ta’limda shaxsning mustaqil, tanqidiy va kreativ fikrlash salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: uzluksiz ta’lim, kreativ fikrlash, Finlyandiya tajribasi, milliy pedagogika, Sharq mutafakkirlari, innovatsiya, ijodkorlik. Kirish. Kreativ fikrlashni rivojlantirish bugungi ta’lim tizimining markaziy vazifalaridan biridir. Jahonning ilg‘or ta’lim tizimlari, xususan, Finlyandiya modeli o‘quvchini mustaqil izlanishga, yangi g‘oya yaratishga, real hayotiy muammolarga ijodiy yondashishga o‘rgatadi. Ammo bu tamoyillar aslida O‘zbekiston ta’lim an’analarida, xalq pedagogikasida va Sharq mutafakkirlarining asarlarida qadimdan mavjud bo‘lgan. Demak, zamonaviy xorijiy tajriba bilan milliy merosni uyg‘unlashtirish orqali uzluksiz ta’lim tizimida kreativlikni rivojlantirishning samaradorligi yanada ortadi. Asosiy qism. Xorijiy ta’lim tizimi rivojlangan davlatlardan biri Finlyandiyada ta’lim tizimida kreativ fikrlashni rivojlantirish tamoyillarini ushbu maqolamizda ko‘rib chiqamiz. Finlyandiya dunyodagi eng samarali ta’lim tizimlaridan biri sifatida tan olingan. Bu tizimda o‘quvchilarda kreativlikni shakllantirishga xizmat qiluvchi asosiy tamoyillar quyidagilardan iborat: ❖ Fenomen asosida o‘qitish (Phenomenon-Based Learning) – o‘quvchilar darslarni alohida fanlar emas, balki real hayotdagi hodisalar asosida o‘rganadilar. Masalan, “Iqlim o‘zgarishi” mavzusi geografiya, biologiya, matematika va texnologiya fanlarini birlashtirgan holda o‘rganiladi. Bu yondashuv o‘quvchiga muammoni turli nuqtai nazardan ko‘rib chiqish imkonini beradi va ijodiy yechim topishga undaydi. ❖ Muammoli ta’lim (Problem-Based Learning) – o‘quvchilarga tayyor bilim emas, balki muammo beriladi. Ular muammoni tahlil qilish, yechimni izlash va asoslash jarayonida kreativ tafakkurini ishga soladi. ❖ Loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning) – o‘quvchilar kichik jamoalarda ishlaydi, real hayotdagi vaziyatlar asosida loyiha yaratadi. Bu jarayon ularning mustaqil fikrlashi va ijodiy tashabbusini oshiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 396 ❖ O‘qituvchining roli – Finlyandiya o‘qituvchisi nazoratchi emas, balki yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi maslahatchi sifatida faoliyat yuritadi. Har bir o‘quvchi o‘z qiziqishi va imkoniyatiga qarab bilim olishda erkinlikka ega bo‘ladi. O‘zbek xalq pedagogikasida ijodkorlikning tarixiy ildizlari. O‘zbekiston xalq pedagogikasida ijodiy fikrlash, topqirlik va o‘tkir zehn qadimdan e’zozlab kelingan. Ertaklar, dostonlar, topishmoqlar, maqollar — bularning barchasi xalq tafakkurining ijodiy mahsuli sifatida yosh avlodni topqirlikka, noodatiy fikrlashga o‘rgatgan. Masalan, “Zumrad va Qimmat”, “Alpomish” dostonlarida qahramonlar oldidagi murakkab sinovlar, topqirlik va donolik orqali yechim topadi — bu esa kreativ tafakkurning an’anaviy namunasi hisoblanadi. Shuningdek, xalq og‘zaki ijodi vositasida o‘quvchi: hayotiy muammolarga tahliliy yondashish; alternativ yechimlarni topish; axloqiy-ijtimoiy muammolarga ijodiy fikr bilan qarashni o‘rganadi. Bu yondashuv zamonaviy “problem-based learning” metodining ildizlari xalq pedagogikasida mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlari inson tafakkuri, aql va bilish jarayonini yuksak qadrlaganlar. Ularning asarlarida ijodiy fikrlash nafaqat ilmiy izlanish, balki axloqiy va ma’naviy kamolotning eng muhim mezoni sifatida ko‘rsatiladi. Quyida ayrim mutafakkirlarning qarashlari bunga yorqin dalildir. Abu Nasr Forobiy (873–950) “Fozil odamlar shahri” asarida insonni “fikrlovchi mavjudot” sifatida ta’riflaydi va uni hayvondan ajratib turuvchi eng muhim fazilat deb biladi . Asarda u shunday yozadi: “Insonning kamoloti — aqlni to‘g‘ri ishlatish va haqiqatni izlab topishda namoyon bo‘ladi”. Bu fikr kreativlikning hozirgi talqiniga juda yaqin — ya’ni inson tafakkuri faqat mavjud bilimni qabul qilmasligi, balki yangilik yarata olishi kerak. Forobiy shuningdek, “Baxt-saodatga erishuv haqida” risolasida fozil jamiyatni yaratishda har bir fuqaroning ijodiy tafakkuri zarurligini ta’kidlaydi. Uningcha, “fozil shahar”ni boshqaruvchi donishmand rahbar ham, uni qo‘llab-quvvatlovchi fuqarolar ham yangicha fikrlay oladigan insonlar bo‘lishi lozim. Bu g‘oya — ta’limning asosiy maqsadi shaxsda ijodkorlikni tarbiyalash ekanligini ko‘rsatadi. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” va “Mineralogiya” asarlari tajriba va kuzatuv asosida ilmiy haqiqatga erishish g‘oyasini ilgari suradi. U shunchaki bilim yig‘uvchi emas, balki mavjud bilimni tekshirish va yangilash tarafdori bo‘lgan. Masalan, Beruniy “Yer Quyosh atrofida aylanadi” degan fikrni o‘sha davrda ilgari surgan. Bu o‘z davri uchun inqilobiy, hatto xavfli g‘oya edi — ammo u buni tajriba va tahlilga asoslanib aytgan. Beruniy ijodiy tafakkurning o‘ziga xos namunasi — shubhalanish va tekshirish usulini joriy etgan. Bu jihatdan u zamonaviy ilmiy tafakkurning, demak, kreativ fikrlashning boshlovchilaridan biridir. Ibn Sino (980–1037) “Kitob ash-shifo” va “Donishnoma” asarlarida bilish jarayonini bosqichma-bosqich izohlaydi: hissiy idrok → xotira → tafakkur → ijodiy xulosa. Uningcha, haqiqiy bilim “taqlid” emas, “tadqiqot” mahsulidir. Masalan, “Qonun fit-tibb” asarida Ibn Sino tajriba asosida kasalliklarning sababini topishga harakat qilgan, u zamonaviy tibbiy eksperimentlarning poydevorini yaratgan. Uning fikricha, “aql insonni hayvondan ajratadi, ammo ijodiy aql insonni olim qiladi.” Bu g‘oya bugungi kreativ fikrlash tushunchasining mazmuni bilan to‘liq mos keladi — inson faqat tayyor bilimni emas, yangi yo‘lni, yangi shaklni izlaydi. Alisher Navoiy (1441–1501) asarlarida kreativ fikrlash ma’naviy-axloqiy yuksalish bilan uzviy bog‘langan. “Hayrat ul-abror”da u tafakkurning ikki ko‘rinishini ta’riflaydi: “Bir tafakkur INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 397 insonni ilmga eltadi, bir tafakkur esa o‘zini ham, boshqani ham kamolga olib boradi.” Bu yerda Navoiy tafakkurning ijodiy va ijtimoiy yo‘nalishini ajratib beradi — ya’ni inson o‘z fikridan nafaqat foyda, balki jamiyatga foyda chiqarishi kerak. “Farhod va Shirin” dostoni esa ijodiy tafakkurning badiiy timsolidir. Farhod obrazida insonning mehnat, izlanish va g‘oyaga sadoqat orqali yaratish kuchi ifodalanadi. U Shirin uchun tog‘larni kesib, suv chiqaradi — bu obraz inson tafakkurining yaratuvchan kuchini ifodalaydi. “Lison ut-tayr”da esa Navoiy o‘zini Simurghni izlagan qushlar timsolida aks ettiradi — bu insonning haqiqat va yangilik sari intilishining ramziy ifodasi. Demak, Navoiy uchun kreativ fikrlash — bu ruhiy yuksalish, o‘zlikni anglash va insonni jamiyat bilan uyg‘unlikda ko‘ra olishdir. Ahmad Donish (1827–1897) XIX asr oxirida O‘rta Osiyoda yangicha tafakkur, islohot va ilmga asoslangan jamiyat zarurligini ilgari surgan. U “Navodir ul-vakoe” asarida Buxoro amirligidagi eskicha ta’lim tizimini tanqid qilib, yoshlarni erkin fikrlashga, tajriba va mantiqqa asoslanishga chaqirgan. Donish o‘z asarlarida “taqlid” bilan “tadqiq”ni farqlaydi va insonni “fikrda mustaqil bo‘lishga” undaydi. U “bilimni yodlab emas, tushunib, tahlil qilib egallash” g‘oyasini ilgari surgan — bu esa bugungi kompetensiyaviy yondashuvning tarixiy ildizidir. Sharq mutafakkirlari — Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Navoiy va Ahmad Donish — barchasi inson tafakkurining ijodiy tabiati, yangilikka intilish va mustaqil fikrlashni ma’naviy qadriyat darajasiga ko‘targanlar. Ularning qarashlari Finlyandiya ta’limidagi “erkin fikrlovchi shaxs” konsepsiyasi bilan uyg‘un: har ikkisi ham bilimni yodlash emas, balki uni qayta yaratish, tahlil qilish, amalda qo‘llashga e’tibor beradi. Demak, bugungi uzluksiz ta’lim tizimi uchun eng dolzarb vazifa — ana shu tarixiy ijodiy merosni zamonaviy metodlar bilan uyg‘unlashtirishdir. O‘zbekiston mustaqillik yillarida kreativlikni ta’lim siyosatining markaziga qo‘ydi. “Uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi” (2022)da o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini oshirish asosiy maqsad sifatida belgilangan. “Yangi avlod darsliklari” o‘quvchilarning tahliliy fikrlashini rivojlantirish uchun loyihaviy va tadqiqot topshiriqlari kiritilgan; Ijod maktablari va Prezident maktablarida Finlyandiya modeliga o‘xshash integratsion ta’lim, muammoli topshiriqlar tizimi joriy etilgan; “Barkamol avlod” markazlari orqali yoshlarning texnik, badiiy va ilmiy kreativlik qobiliyatlari rivojlantirilmoqda. Shunday qilib, bugungi ta’lim tizimida xalq pedagogikasining ijodkorlikka yo‘naltirilgan an’analarini Finlyandiya tajribasi bilan uyg‘unlashtirish o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish, yangi g‘oya yaratish va yangilikka intilish motivatsiyasini oshirmoqda. Finlyandiya tajribasi o‘quvchining o‘z g‘oyasini yaratishiga, muammoga turli yo‘llar bilan yondashishiga imkon beradi. O‘zbekiston xalq pedagogikasi esa ijodiy fikrni tarbiya, odob va ma’naviyat bilan uyg‘unlashtiradi. Shu bois, bu ikki yondashuvni birlashtirish orqali uzluksiz ta’lim tizimi o‘quvchida nafaqat yangilik yaratuvchi, balki milliy qadriyatlarga sodiq, tafakkuri keng shaxsni tarbiyalaydi. Kreativ fikrlash – bu zamonaviy ehtiyoj emas, balki xalqimiz tafakkur madaniyatining tarixiy davomidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abu Nasr Forobiy. Fozil shahar ahlining fikrlari. T.: Fan, 1993. 2. Ahmad Donish. Navodir ul-vakoe. T.: Fan, 1981. 3. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. T.: Ma’naviyat, 1992. 4. Beruniy A.R. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. T.: Fan, 1968. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 398 5. Finnish National Board of Education. New National Core Curriculum for Basic Education. Helsinki, 2016. 6. Ibn Sino A. Kitob ash-shifo. Qohira, 1952. 7. Navoiy A. Lison ut-tayr va Farhod va Shirin. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1989. 8. Niemi, H. (2018). Education for Creativity and Innovation in Finland. OECD Education Working Papers. 9. Sahlberg, P. (2015). Finnish Lessons 2.0: What Can the World Learn from Educational Change in Finland? Teachers College Press. 10. UNESCO. Fostering Creative and Critical Thinking in Education. Paris, 2019. 11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi qarori, 2022 yil.