MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №8 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 15 sahifa. 2025-yil noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10 Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi, Ochilova Hilola Farmonovna IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 10 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, Turizm fakulteti, Turizm va mehmondo‘stlik yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Orcid: 0009-0004-5269-8014 Ilmiy rahbar: Ochilova Hilola Farmonovna TDIU professori, DSc Annotatsiya: Ushbu maqolada mehmonxona xo‘jaligi faoliyatida innovatsion loyihalarni amalga oshirishning zamonaviy yondashuvlari, texnologik yangiliklarning joriy etilishi, hamda xizmatlar sifatini oshirishga ta’siri tahlil qilinadi. Xususan, mehmonxona korxonalarida innovatsion g‘oyalarni amaliyotga tatbiq etishda duch kelinayotgan muammolar, ularning yechimlari va istiqbolli yo‘nalishlar ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, innovatsion boshqaruv mexanizmlarini qo‘llash orqali xizmat ko‘rsatish sohasida raqobatbardoshlikni ta’minlash omillari ochib berilgan. Maqola doirasida ilg‘or xorijiy tajribalar ham tahlil qilinib, O‘zbekiston mehmonxona sanoatida ularni moslashtirish imkoniyatlari o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari ushbu sohada innovatsion yondashuvlarni joriy etishga oid ilmiy-amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit soʻzlar: mehmonxona xo‘jaligi, innovatsion loyiha, xizmat sifati, raqobatbardoshlik, texnologik yangiliklar, boshqaruv strategiyasi, xalqaro tajriba. Abstract: This article explores the distinctive features of implementing innovative projects in hotel enterprises. It analyzes contemporary trends and strategies for introducing innovations that aim to enhance service quality and strengthen competitiveness in the hospitality market. The paper critically examines the main challenges associated with innovation implementation and offers feasible solutions. Special attention is given to the mechanisms of innovative management that support the effective transformation of hotel services. Drawing on international best practices, the study identifies opportunities for adapting global approaches to the specific context of Uzbekistan’s hotel industry. The results are presented in the form of practical and theoretical recommendations for advancing innovation in hospitality operations. Key words: hospitality industry, innovative projects, service quality, competitiveness, digital transformation, innovation management, international best practices. Аннотация: Статья посвящена анализу специфики внедрения инновационных проектов в гостиничных предприятиях. Рассматриваются современные тенденции и методы реализации инноваций, направленных на повышение качества обслуживания и укрепление конкурентных позиций на рынке. Освещены ключевые проблемы, возникающие в процессе внедрения инновационных решений, а также предлагаются возможные пути их преодоления. Особое внимание уделено инструментам инновационного управления, способствующим эффективной трансформации гостиничного сервиса. На основе изучения международного опыта выявлены возможности адаптации зарубежных практик к условиям гостиничной отрасли Узбекистана. Результаты исследования оформлены в виде научно-практических рекомендаций по внедрению инновационных подходов в гостиничную деятельность. Ключевые слова: гостиничный бизнес, инновационные проекты, качество сервиса, конкурентоспособность, цифровизация, инновационное управление, международный опыт. KIRISH Zamonaviy global iqtisodiy rivojlanish sharoitida xizmat ko‘rsatish sohalari, xususan turizm va mehmonxona biznesi, iqtisodiy o‘sishning muhim drayverlaridan biriga aylanib bormoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, mehmonxona xo‘jaligi nafaqat xizmat ko‘rsatishning yuqori darajasini, balki milliy iqtisodiyotga sarmoya jalb qilish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va mamlakatning ijobiy imidjini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 11 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami ushbu sohada innovatsion yondashuvlarni joriy etish, ilg‘or texnologiyalarni amaliyotga tatbiq etish va xizmatlar sifatini muntazam takomillashtirish zarurati tobora ortib bormoqda. Bugungi raqobatbardosh mehmonxona bozori sharoitida an’anaviy yondashuvlar bilan cheklanib qolish korxona barqarorligi va daromadliligini ta’minlashga yetarli emas. Xalqaro mehmonxona tarmoqlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, xizmatlar innovatsiyalashuvi, raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, “aqlli xona” (smart room) tizimlari, mijozlar bilan aloqa uchun mobil ilovalar, ekologik toza (green hospitality) yondashuvlar joriy etilishi orqali nafaqat xizmat sifati oshadi, balki mijoz sadoqati va korxona brendi ham mustahkamlanadi. O‘zbekistonda ham turizm va unga xizmat qiluvchi infratuzilmani rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. So‘nggi yillarda bu borada tub islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-avgustdagi PQ–307-son qarorida 2022–2026-yillarda innovatsion rivojlanish strategiyasini amalga oshirish asosiy vazifa etib belgilandi. Ushbu qarorda xizmatlar sohasi, xususan mehmonxona xo‘jaligida innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashga e`tibor qaratilgan [1]. Shuningdek, 2024-yil 13-martdagi Vazirlar Mahkamasining 128-sonli “O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini 2024-2025-yillarda amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” nomli qarori asosida innovatsion infratuzilma subyektlarini rivojlantirish, startaplar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, xalqaro texnologiyalar transferini jadallashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilangan. Bu esa, mehmonxona biznesida raqamli transformatsiyani jadallashtirish, mijozlar bilan interaktiv aloqani kuchaytirish, xizmatlarning shaffofligi va operativligini oshirishga xizmat qilmoqda [2]. Biroq, amaliyotda mehmonxona korxonalarida innovatsion loyihalarni joriy etishda qator tizimli muammolar mavjud: texnologik infratuzilmaning eskiligi, xodimlarning innovatsion kompetensiyalarining yetishmasligi, sarmoyaning cheklanganligi va ba’zan bozor talablarining noto‘g‘ri tahlil qilinishi. Shu bilan birga, kichik va o‘rta mehmonxona subyektlari ko‘pincha innovatsiyalarni joriy etishda katta tarmoqlarga nisbatan raqobatbardosh bo‘la olmayapti. Bu holat sektor ichidagi tafovutlarni kuchaytirmoqda. Ushbu ilmiy ishda mehmonxona xo‘jaligida innovatsion loyihalarni amalga oshirishning nazariy asoslari, ularning turlari va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekistondagi amaldagi davlat siyosati, normativ-huquqiy asoslar, xorijiy tajriba va zamonaviy global tendensiyalar asosida sohaga oid innovatsion yondashuvlar o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi va soha rivojiga ilmiy asoslangan xulosalar taqdim etiladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Innovatsiyalar, xususan, raqamli texnologiyalar, axborot-kommunikatsiya tizimlari va xizmat ko‘rsatishning yangi shakllarini joriy etish, mehmonxona korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish va ularning barqaror faoliyat yuritishini ta’minlashda asosiy omil hisoblanadi. Shu bois ilmiy adabiyotlarda mehmonxona biznesida innovatsion loyihalarni amalga oshirishning turli jihatlari keng tadqiq qilingan. Mehmonxona xo‘jaligida innovatsion loyihalarni amalga oshirishning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘plab ilmiy ishlarda yoritilgan. Masalan, Francisco-Jose Molina-Castilo va hammualliflari tomonidan olib borilgan “Innovation and Technology in Hospitality Sector: Outcome and Performance” (2023) nomli tadqiqotda mehmonxona sohasida xizmatning immaterial xususiyatlari, ya’ni ishlab chiqarish va iste’mol jarayonining bir vaqtda sodir bo‘lishi, xizmatning saqlanmasligi hamda o‘zgaruvchanligi innovatsiyalarni joriy etishda muhim omil ekanligi ta’kidlanadi [3]. Samer M. Al-Sabi, Mukhles M. Al-Ababneh va Mousa A.Masadeh “Enhancing Innovation Performance in the Hotel Industry: The Role of Employee Empowerment and Quality Management Practices” (2023) tadqiqotida esa sifat menejmenti va xodimlarni vakolatlantirish orqali mehmonxonalarda innovatsion samaradorlikni oshirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Mualliflar, xodimlarga mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatini berish innovatsion loyihalarning muvaffaqiyatini ta’minlashini isbotlaydi [4]. Shuningdek, Mohammad Reza Jalilvand “The effect of innovativeness and customer-oriented systems on performance in the hotel industry of Iran” (2017) asarida mehmonxona boshqaruvida mijozga yo‘naltirilgan yondashuv innovatsion jarayonlarni kuchaytirishi va xizmat samaradorligini oshirishi ko‘rsatib berilgan. Bu fikrni Grissemann, Plank va Brunner-Sperdin “Enhancing business performance of hotels: The role of innovation and customer orientation” (2013) ham qo‘llab-quvvatlab, innovatsiya va mijozga yo‘naltirilgan boshqaruv uyg‘unligi mehmonxona biznesi samaradorligini sezilarli darajada oshirishini ta’kidlashgan [5]. Amaliy nuqtai nazardan, Gettys Group “Hotel of Tomorrow Project: Innovative hospitality concepts for the future” (2022) konsepsiyasida robotlashtirilgan xizmat ko‘rsatish, aqlli xonalar, uyquni optimallashtirish texnologiyalari kabi innovatsion yechimlar taqdim etilgan. Xuddi shuningdek, Conde Nast Traveler “How Big Hotel Brands Are Rethinking the Meaning of Hospitality” (2022) maqolasida Marriott, Accor va Hyatt singari yirik IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 12 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami mehmonxona brendlari tomonidan jamiyat markaziga yo‘naltirilgan yangi konseptlar, moslashuvchan makonlar va “15 daqiqalik shahar” g‘oyasi asosida innovatsion strategiyalar ishlab chiqilayotgani yoritilgan (6). Umuman olganda, mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mehmonxona korxonalarda innovatsion loyihalarni amalga oshirish texnologik, tashkiliy, moliyaviy va institutsional omillar bilan uzviy bog‘liqdir. Xalqaro tadqiqotlarda raqamli texnologiyalar va global tendensiyalar ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rilsa, mahalliy ilmiy ishlarda davlat qo‘llab-quvvatlashi va milliy me’yoriy-huquqiy asoslar muhim o‘rin tutadi. Shu bois kelgusida innovatsion loyihalarni chuqur o‘rganishda global tajriba va milliy xususiyatlarni uyg‘unlashtirish alohida dolzarblik kasb etadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotda asosan nazariy yondashuv qo‘llanildi. Ma’lumotlar manbai sifatida xalqaro tashkilotlarning (UNWTO, WTTC) hisobotlari, O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasining statistik ma’lumotlari hamda soha bo‘yicha ilmiy maqolalar, monografiyalar va tahliliy materiallardan foydalanildi. Metod sifatida taqqoslama tahlil (mahalliy va xorijiy tajribani qiyoslash), statistik tahlil (rasmiy ko‘rsatkichlarni o‘rganish) va kontent-tahlil (ilmiy adabiyot va normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish) qo‘llanildi. TAHLIL VA NATIJALAR So‘nggi yillarda O‘zbekiston mehmonxona sohasida sezilarli o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Davlat tomonidan mehmonxona infratuzilmasini modernizatsiya qilish, turizmni rivojlantirish va xizmatlar sifatini oshirishga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2022yilda qabul qilingan PQ-307-sonli qarori va 2024-yilda qabul qilingan 128-sonli qarorlar asosida mehmonxona tarmog‘ini yanada rivojlantirish va ilg‘or texnologiyalarni joriy etishning huquqiy va tashkiliy asosi yaratilgan. Ushbu qarorlar mehmonxona sohasida innovatsiyalarni joriy etish va xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashni o‘z oldiga asosiy vazifa qilib belgilagan. O‘zbekiston Respublikasida mehmonxona xizmatlarining rivojlanishi so‘nggi o‘n yillikda sezilarli darajada o‘sdi. 2024-yil fevral holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 1089 ta mehmonxona, 85 ta dam olish zonasi va 229 ta boshqa turdagi joylashtirish vositalari faoliyat yuritmoqda. Bu muassasalar jami 42 456 ta o‘ringa ega [7]. Biroq, bu ko‘rsatkich hali ham bozordagi talablarga to‘liq javob bermayapti, chunki mamlakatning yirik turizm markazlarida mehmonxona joylarining yetishmasligi sezilmoqda. Buning natijasida, xorijiy mehmonxona brendlari O‘zbekistonga kirib kelmoqda va yangi yulduzli reyting tizimi joriy etilmoqda. Jumladan, 2024yil dekabr oyida Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida o‘tkazilgan yig‘ilishda O‘zbekistonga Swissotel, Sheraton, Ritz-Carlton, Novotel, Pullman, Marriott, Mercure kabi 23 ta nufuzli xalqaro mehmonxona brendlari kirib kelayotgani ma’lum qilindi [8]. Bundan tashqari, mehmonxonalarda “aqlli xonalar” va raqamli tizimlar joriy etilmoqda. 2023-yilda mehmonxona xonalari uchun texnologik yangiliklar va raqamli xizmatlar, shu jumladan mobil ilovalar orqali mijozlar bilan o‘zaro aloqalar va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish imkoniyatlari yaratildi. Bunday innovatsiyalar mehmonlar uchun qulayliklarni oshirishga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda mehmonxonalarda raqamli xizmatlar va texnologiyalarni joriy etishning asosiy maqsadi mehmonlarning talablariga mos ravishda xizmat ko‘rsatishni yanada rivojlantirishdir. Bu sohada xodimlarning malakasini oshirish va texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun tayyorlov dasturlari va treninglar taqdim etilishi kerak. Shuningdek, mehmonxona tarmog‘ini modernizatsiya qilishda ekologik toza texnologiyalarni joriy etish ham katta ahamiyatga ega. Bunday texnologiyalar mehmonxona xizmatlari barqarorligini ta’minlashga, energiya tejashga va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan barqaror turizmni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar asosida, mehmonxonalarda yashil energiya tizimlari va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etish uchun investitsiyalar jalb qilinmoqda. Bunday qarorlar O‘zbekistonda turistlar sonining ortishi bilan birga, ekologik toza mehmonxona tarmoqlarining rivojlanishiga turtki bermoqda Dunyo bo‘ylab mehmonxona sanoati innovatsiyalarni tezkorlik bilan qabul qilmoqda. Global miqyosda eng ilg‘or mehmonxona brendlari texnologik yangiliklar orqali o‘z mijozlari uchun sifatli xizmatlarni taklif etishmoqda. Hilton, Marriott, InterContinental kabi yirik mehmonxona tarmoqlari so‘nggi yillarda mijozlarning talablariga mos ravishda yangi xizmatlar yaratib, raqamli transformatsiyani amalga oshirdilar. Hilton mehmonxonalari: Hilton tarmog‘ining mehmonxona xonalari uchun yangilangan “smart room” tizimi innovatsion texnologiyalarni joriy etgan birinchi mehmonxona brendlaridan biri bo‘ldi. Mehmonlar xonalari orqali o‘zlarining barcha xizmatlarini nazorat qilishlari, xonadagi haroratni o‘zgartirish, elektron qurilmalarga ulanib interaktiv xizmatlarni olishlari mumkin. Bunda Hilton mehmonxonalari sun’iy intellektga asoslangan tizimlardan foydalanib, mijozlarning xohish-istaklarini prognoz qilishadi. Buning natijasida mehmonlar o‘zlariga qulay IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 13 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami bo‘lgan xizmatlar bilan ta’minlanadi va mehmonxona kompaniyaning mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati oshadi [9]. Marriott International: Marriott tarmog‘i esa mobil ilovalar orqali mehmonlarga turli xizmatlar taqdim etadi. Buning yordamida mehmonlar onlayn tarzda xonalarini bron qilish, to‘lovlarni amalga oshirish, shuningdek, mehmonxona xizmatlari, shu jumladan spa, restoran va boshqa xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga ega. Marriott kompaniyasi mehmonxona xizmatlarida texnologik yangiliklarni joriy qilishni davom ettirmoqda va bunday usullar orqali mijozlar bilan aloqa sifatini yaxshilashga erishmoqda [10]. Shuningdek, InterContinental tarmog‘i ekologik konsepsiyani joriy etdi. Ushbu yondashuv mehmonxonalarda ekologik toza mahsulotlar, energiya tejash va chiqindilarni kamaytirish kabi ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan. Bu texnologiyalar mehmonxonalarning atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish bilan birga, ekologik jihatdan mas’uliyatli biznes sifatida brendni mustahkamlashga yordam beradi [11]. Innovatsion texnologiyalarni mehmonxona sohasida joriy etishning bir qator afzalliklari mavjud. Birinchidan, bu xizmatlarning sifatini oshirishga olib keladi. Misol uchun, “smart room” tizimi orqali mehmonlar xona ichidagi barcha xizmatlarni boshqarishlari mumkin, bu esa mijozlarga qo‘shimcha qulayliklar yaratadi. Ikkinchidan, raqamli xizmatlar va mobil ilovalar yordamida mehmonlar xonalarni masofadan boshqarish, to‘lovlarni onlayn tarzda amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Bu o‘z navbatida mehmonxonalarga tezkor xizmat ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Ammo innovatsiyalarni joriy etish jarayonida qiyinchiliklar ham mavjud. O‘zbekistonning ayrim mehmonxonalari hali ham eski texnologiyalar bilan ishlamoqda va bu sektorda investitsiyalarning yetishmasligi kuzatilmoqda. Buning natijasida ba’zi mehmonxona korxonalari raqobatbardoshligini yo‘qotishi mumkin. Shuningdek, texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun xodimlarning malakali bo‘lishi zarur, bu esa yangi uskunalar va tizimlar bilan ishlashni o‘rgatish uchun qo‘shimcha xarajatlar talab etadi. Mehmonxona sohasidagi innovatsiyalarning yana bir muhim yo‘nalishi bu ekologik toza texnologiyalarni joriy etishdir. Dunyo bo‘yicha mehmonxona sanoati ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan ko‘plab tashabbuslar qo‘llab-quvvatlanmoqda. Yevropada, xususan, Skandinaviya davlatlarida mehmonxonalarda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik toza mahsulotlardan foydalanish keng yoyilgan. O‘zbekistonda ham ekologik toza mehmonxona xizmatlariga talab ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Barqaror turizmni rivojlantirish”ga qaratilgan qarorlari asosida, mehmonxona tarmoqlarida energiya tejovchi texnologiyalar va yashil energiya tizimlarini joriy etish masalalari ko‘rib chiqilmoqda. Bu, nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki ekologik muvozanatni saqlashga ham xizmat qiladi. Ekologik toza mehmonxonalar so‘nggi yillarda turistlar orasida ommalashmoqda, chunki bunday mehmonxonalar atrof-muhitga zarar yetkazmaslik bilan birga, ekologik jihatdan mas’uliyatli kompaniya sifatida o‘z brendini mustahkamlaydi. Mehmonxona sohasida innovatsiyalarni joriy etish nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo miqyosida xizmatlar sifatini oshirish, iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash va ekologik barqarorlikni saqlash uchun muhim vositadir. O‘zbekistonda mehmonxona sohasida joriy etilayotgan innovatsiyalar davlat siyosati va xalqaro tajriba asosida o‘zaro uyg‘unlikda rivojlanmoqda. Shunga qaramay, sektorni yanada modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarni kengaytirish va xodimlarning malakasini oshirish zarurati mavjud. Bu jarayonni tezlashtirish va barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun mamlakatda qo‘shimcha sarmoyalar, yangi texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, xodimlarni tayyorlash bo‘yicha keng ko‘lamli dasturlarni amalga oshirish zarur. XULOSA VA TAKLIFLAR Ushbu ilmiy ishda mehmonxona biznesida innovatsion loyihalarni amalga oshirishning nazariy asoslari va amaliy ahamiyati tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, mehmonxona sohasida innovatsiyalarni amalga oshirish iqtisodiy samaradorlikni oshirish, xizmat sifatini yaxshilash va bozor raqobatbardoshligini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish, masalan, aqlli xona tizimlari, sun’iy intellekt va raqamli transformatsiya, mehmonxona biznesini global miqyosda raqobatbardosh qilishda hal qiluvchi omil bo‘lib, xizmatlarning sifatini oshirishga imkon beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–307-son qarori (2022-yil 1-avgust) va Vazirlar Mahkamasining 128-sonli qarori (2024-yil 13-mart) asosida mehmonxona sektorida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash va raqamli transformatsiyani amalga oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu qarorlar mehmonxona sohasidagi raqobatbardoshlikni oshirish, xizmatlar sifatini yaxshilash va milliy iqtisodiyotga ta’sirini kuchaytirishga qaratilgan strategik yondashuvlarni belgilaydi. Shuningdek, bu qarorlar innovatsion infratuzilma yaratish va yangi texnologiyalarni joriy etishga doir amaliy chora-tadbirlarni ko‘zda tutadi. Shu bilan birga, amaliyotda mehmonxona korxonalarida innovatsion loyihalarni amalga oshirishda bir qator tizimli muammolar mavjud: texnologik infratuzilmaning eskirishi, xodimlarning innovatsion kompetensiyalarining