XX ASR O'ZBEK GRAFIKASIDA INSON VA DAVR UYG'UNLIGI

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 33 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17602941 XX ASR O‘ZBEK GRAFIKASIDA INSON VA DAVR UYG‘UNLIGI Quvondiqova O‘g‘iloy Nazar qizi Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti Dastgoh va kitob grafikasi mutaxassisligi 2-kurs ANNOTATSIYA Ushbu maqolada XX asr o‘zbek grafikasida zamondosh inson obrazining badiiy ifodasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda inson va davr uyg‘unligi, maishiy va ijtimoiy motivlar, shuningdek rassomlarning individual yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Asarlar misolida zamondosh obrazining milliy va estetik qadriyatlarini aks ettirish usullari yoritilgan. Maqola zamondosh obrazining bugungi grafika san’atidagi davomchiligi haqida qisqacha xulosalar beradi. Kalit so‘zlar: grafika, zamondosh, obraz, badiiy ifoda, milliylik, realizm, litografiya, kompozitsiya. ЧЕЛОВЕЧЕСКАЯ И ЭПОХАЛЬНАЯ ГАРМОНИЯ В УЗБЕКСКОЙ ГРАФИКЕ XX ВЕКА АННОТАЦИЯ В данной статье анализируется художественное изображение современного человека в узбекской графике XX века. Исследование рассматривает гармонию человека и эпохи, бытовые и социальные мотивы, а также индивидуальные подходы художников. На примере произведений демонстрируются способы отражения национальных и эстетических ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 34 ценностей. Статья кратко рассматривает продолжение образа современного человека в современной графике. Ключевые слова: графика, современный человек, образ, художественное выражение, национальность, реализм, литография, композиция. THE HARMONY OF MAN AND ERA IN 20TH CENTURY UZBEK GRAPHICS ANNOTATION This article analyzes the artistic depiction of contemporary people in Uzbek graphics of the 20th century. The study examines the harmony between humans and their era, domestic and social motifs, as well as the individual approaches of artists. Through examples of artworks, methods of expressing national and aesthetic values are highlighted. The article also briefly addresses the continuation of contemporary human imagery in modern graphic art. Keywords: graphics, contemporary people, image, artistic expression, nationality, realism, lithography, composition. XX asr ikkinchi yarmida o‘zbek san’ati yangi rivojlanish bosqichiga ko‘tarildi. Bu davrda grafika yo‘nalishi o‘ziga xos estetik va ifodaviy vositalarini rivojlantirdi, va u milliy madaniyatni zamonaviy badiiy shakl bilan uyg‘unlashtirish imkonini yaratdi. Ayniqsa, zamondosh inson obrazini yaratish masalasi rassomlar ijodida markaziy ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu obrazlar orqali ular davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlarini, shuningdek, milliy qadriyatlarni vizual ifodaga keltirdilar. Shu tariqa, o‘zbek grafikasida zamondosh obrazini yaratish nafaqat shaxsiy ifoda vositasi, balki davr ruhini tushunish va uni keng omma bilan baham ko‘rish vositasiga aylanishi mumkin bo‘ldi. Zamondosh obrazini yaratish jarayonida rassomlar turli uslubiy yondashuvlardan foydalangan. Jumladan, realistik uslub orqali insonning tashqi qiyofasi, xatti-harakati ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 35 va ruhiy holati aniq aks ettirildi. Shu bilan birga, badiiy umumlashtirish usullari yordamida rassomlar shaxsiy, ijtimoiy va madaniy kontekstni birlashtirib, obrazni yanada keng ma’noda ifodaladilar. Natijada, portretlar, maishiy manzaralar, sahnalar va kundalik hayotdan lavhalar orqali davr bilan uyg‘un inson tasvirlari shakllantirildi. Bu jarayon o‘zbek san’atida milliy ruhni saqlab qolgan holda zamonaviy badiiy tendensiyalarni uyg‘unlashtirishga imkon berdi. Shuningdek, zamondosh obrazining rivojlanishida rassomlarning pedagogik va nazariy bilimlari ham muhim rol o‘ynadi. Ular o‘z ijodiy qobiliyatini amaliy tajribalar, ko‘rgazmalar va ustoz-murabbiylar bilan ishlash orqali takomillashtirdilar. Shu tarzda yaratilgan grafika asarlari o‘zbek san’atining milliy-estetik tamoyillarini rivojlantirish bilan birga, yangi avlod rassomlar uchun ijodiy model va metodologik asos vazifasini bajardi. Zamondosh obrazi faqat tashqi qiyofa emas, balki insonning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari va jamiyat bilan bog‘liqligining badiiy aksidir. XX asr o‘zbek grafikasida rassomlar ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni, mehnatsevarlikni va shaxsiyatning ichki olamini talqin qilishga intildilar. Grafika vositasida yaratilgan portretlar, maishiy sahnalar va detallar, hayotiy manzaralar orqali davr bilan uyg‘un inson tasvirlari gavdalandi. Shu orqali san’atda milliy ruhni saqlash bilan birga, zamonaviylik tendensiyalari ham aks etdi. Bu davrda o‘zbek grafikasida siyosiy va madaniy omillar juda katta rol o‘ynadi. Rassomlar realistik uslub asosida ishlash bilan birga badiiy umumlashtirish elementlarini qo‘shish orqali zamondosh obrazini boyitdilar. XX asr ikkinchi yarmida o‘zbek grafikasida zamondosh obrazini yaratish masalasi rassomlar ijodida markaziy o‘rin tutdi. Ayniqsa, Asliddin Kalanov, S. To‘laganov va R. Matevosyan kabi yetuk rassomlar o‘ziga xos yondashuvlarni qo‘llash orqali davr ruhini, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni badiiy vositalar orqali ifodaladilar. Ularning asarlarida mehnat sahnalari, kundalik hayot manzaralari, shuningdek, insonning ruhiy kechinmalari grafik vositalar yordamida chuqur tasvirlangan. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 36 Asliddin Kalanov ijodida ko‘rishimiz mumkin inson va uning atrof-muhiti uyg‘unligi, mehnatsevar xalq tasviri va milliy qadriyatlarning badiiy yoritilishi o‘z aksini topadi. Kalanovning portret va maishiy sahnalaridagi figurativ tasvirlar realistik yondashuv bilan boyitilgan bo‘lib, insonning tashqi qiyofasi va ichki ruhiy holati aniq aks ettiriladi. Shu bilan birga, uning asarlarida badiiy umumlashtirish elementlari qo‘llanilib, kompozitsiya va shakl orqali davrning ijtimoiy konteksti kengroq ifodalanadi. S. To‘laganov ijodida esa zamondosh obrazining ifodasi ko‘proq dramatik va ekspressiv uslubda namoyon bo‘ladi. Uning asarlarida figuralar va atrof-muhit elementlari o‘quvchiga hissiy ta’sir ko‘rsatadi, insonning ichki kechinmalari va kundalik hayot voqealari badiiy jihatdan chuqur yoritiladi. To‘laganovning rang va kompozitsiya kontrastlari orqali yaratgan dramatik effektlari zamondosh obrazining emotsional qirralarini ochib beradi. R. Matevosyan esa psixologik tahlil va badiiy umumlashtirishni uyg‘unlashtirish orqali zamondosh obrazini shakllantirgan. Uning asarlarida individual shaxs va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar grafik vositalar orqali izchil ifodalanadi. Matevosyan ijodida inson figuralari atrof-muhit bilan uzviy bog‘langan holda, davrning ruhiy va ijtimoiy holatini tasvirlaydi. Bu esa zamondosh obrazining ko‘p qirraliligini va murakkab tabiati orqali o‘zbek grafikasidagi yangi tendensiyalarni namoyon qiladi. Shu tariqa, Kalanov, To‘laganov va Matevosyan ijodi zamondosh obrazini yaratishda realistik tasvir va badiiy umumlashtirishni uyg‘unlashtirib, o‘zbek grafikasida milliy-estetik qadriyatlarni saqlash bilan birga zamonaviy badiiy tendensiyalarni rivojlantirishga xizmat qilgan. Ularning asarlari nafaqat davr ruhini aks ettirish, balki yangi avlod rassomlari uchun metodologik va estetik model vazifasini ham bajargan. Maishiy hayot sahnalari va ijtimoiy motivlar zamondosh obrazining markaziy elementi bo‘ldi. Grafika asarlarida mehnat, oila, bayram va kundalik hayot manzaralari orqali inson va davr uyg‘unligi ko‘rsatildi. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 37 Zamondosh obrazida milliy qadriyatlar, xalq urf-odatlari va davr ruhi uyg‘unlashadi. Litografiya va ofort kabi texnikalar bu uyg‘unlikni yanada badiiy ravishda boyitdi. Rassomlar hissiyot va kayfiyatlarni tasvirlashda badiiy vositalarni mahorat bilan ishlatdilar. XX asr ruhida yaratilgan zamondosh obrazlari bugungi yosh rassomlar ijodida ham aks etadi. Zamonaviy grafikachilar o‘tmish asarlaridan ilhomlanib, inson va davr uyg‘unligini yangi texnikalar orqali ifodalayapti. Bu mavzuning o‘zgaruvchan bo‘lsada, estetik ahamiyatini saqlab qolganini ko‘rsatadi. XX asr o‘zbek grafikasida zamondosh obrazining badiiy ahamiyati katta. Inson va davr uyg‘unligi orqali milliy va ijtimoiy qadriyatlar ifodalanadi. Ushbu obrazlar rassomlarning estetik qarashlari va davr ruhini aks ettirib, o‘zbek grafikasining rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shdi. Tadqiqot natijalari san’atshunoslik va amaliy grafika uchun muhim ahamiyat kasb etadi. ADABIYOTLAR 1. Kalanov A. O‘zbek grafikasida zamondosh obrazlari. Toshkent, 2005. 2. To‘laganov S. Grafika san’atida maishiy motivlar. Toshkent, 2010. 3. Matevosyan R. XX asr o‘zbek grafikasining estetik asoslari. Toshkent, 2012. 4. Abdullayev T. O‘zbekiston san’ati tarixi. Toshkent, 2008. 5. Quvondiqova, O. (2025). OʻZBEK GRAFIKASIDA ZAMONDOSHLAR MAVZUSINI YORITILISHI. Modern Science and Research, 4(3), 133–137. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/71855