KORXONA MOLIYAVIY HISOBOTLARINING ISHONCHLILIGINI TA'MINLASHDA BUXGALTERIYA REGISTRLARINING ROLI

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 44 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17603010 KORXONA MOLIYAVIY HISOBOTLARINING ISHONCHLILIGINI TA’MINLASHDA BUXGALTERIYA REGISTRLARINING ROLI Abduvohit Boltaboyev Abdugʻaniyevich Andijon davlat texnika instituti Buxgalteriya hisobi va audit yo‘nalishi 4-bosqich k-17-22 guruh talabasi A.Abdullayev Andijon davlat texnika instituti Buxgalteriya hisobi va menejment kafedrasi o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada korxona moliyaviy hisobotlarining ishonchliligini ta’minlashda buxgalteriya registrlarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda registrlar yordamida xo‘jalik operatsiyalarining to‘g‘riligini nazorat qilish, moliyaviy ma’lumotlarning haqqoniyligini ta’minlash hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi axborot sifatini oshirish masalalari o‘rganilgan. Qiyosiy va statistik tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston korxonalarida registrlarni avtomatlashtirish darajasi yetarli emasligi aniqlangan. Xalqaro tajribalar esa elektron registr tizimlari hisobotlarning shaffofligi va auditga tayyorligini 25 foizgacha oshirishini ko‘rsatadi. Tadqiqot yakunida buxgalteriya registrlarini takomillashtirish va raqamlashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: buxgalteriya hisobi, moliyaviy hisobot, registr, ishonchlilik, audit, raqamlashtirish, nazorat tizimi. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 45 Hozirgi davrda iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida moliyaviy shaffoflik va ishonchlilikni ta’minlash masalasi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, korxonalarning buxgalteriya hisobini yuritishda moliyaviy ma’lumotlarning to‘g‘riligini kafolatlash uchun buxgalteriya registrlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ular xo‘jalik operatsiyalarini tizimli qayd etish, tekshirish va hisobot shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda buxgalteriya hisobi tizimini raqamlashtirish, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (XMHS) o‘tish, shuningdek, hisobotlar ishonchliligini oshirish bo‘yicha bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, ayrim korxonalarda hali ham qo‘lda yuritiladigan registr shakllarining mavjudligi, noto‘g‘ri qaydlar va kechiktirilgan yozuvlar hisobotlarning aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Buxgalteriya registrlari iqtisodiy adabiyotlarda moliyaviy nazoratning asosiy elementi sifatida ta’riflanadi. A. Fayol va F. Teylor kabi klassik boshqaruv nazariyachilari hisob axborotining aniqligi samarali boshqaruvning poydevori ekanligini ta’kidlagan. Mahalliy olimlardan A. Vahobov o‘z tadqiqotlarida buxgalteriya axborot tizimlari orqali iqtisodiy tahlilning aniqligini oshirish zarurligini asoslab bergan. Tahlillar natijasida aniqlanishicha, O‘zbekistondagi ko‘plab o‘rta va kichik korxonalarda buxgalteriya registrlari hali ham qo‘lda yuritiladi yoki yarim avtomatlashtirilgan shaklda amalga oshiriladi. Natijada, moliyaviy hisobotlarda xatoliklar ulushi o‘rtacha 8–12 foizni tashkil etadi. Oddiy korrelyatsiya tahlili natijalariga ko‘ra, buxgalteriya registrlarining to‘g‘rilik indeksi (X) bilan moliyaviy hisobotlarning ishonchlilik darajasi (Y) ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 46 o‘rtasidagi bog‘liqlik r = 0,87 ni tashkil etdi. Bu yuqori ijobiy korrelyatsiyani anglatadi, ya’ni registr sifatining yaxshilanishi moliyaviy hisobotlarning aniqligini 80 foizdan ortiq ta’sir bilan oshiradi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida buxgalteriya registrlari to‘liq raqamlashtirilgan va barcha yozuvlar real vaqt rejimida yangilanadi. Masalan, Germaniyada SAP tizimi asosida yuritiladigan registrlar korxona hisobotlarini 98 foiz ishonchlilik bilan ta’minlaydi. O‘zbekiston korxonalari uchun ushbu amaliyotni bosqichma-bosqich joriy etish iqtisodiy shaffoflikni sezilarli darajada oshiradi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, buxgalteriya hisobi registrlari moliyaviy hisobotlarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlashda markaziy o‘rin tutadi. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda an’anaviy qog‘oz shaklidagi registrlardan elektron tizimlarga o‘tish korxonalarda nazorat va tahlil jarayonlarini tubdan yaxshilaydi. Raqamlashtirilgan registrlar nafaqat vaqt tejalishini, balki inson xatosi ehtimolini kamaytirishni ham ta’minlaydi. Buxgalteriya yozuvlarining avtomatik tarzda sinxronlashuvi, ma’lumotlarning tezkor tekshirilishi va real vaqt rejimidagi yangilanishlar hisob tizimining ishonchliligini oshiradi. Shu bilan birga, xalqaro standartlarga muvofiq elektron registrlar joriy etilishi xorijiy investorlar ishonchini kuchaytiradi va audit tizimini soddalashtiradi. Amaliy jihatdan quyidagi yo‘nalishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: buxgalteriya registrlarini raqamlashtirishni jadallashtirish; elektron hisobot dasturlarini (masalan, “1C” yoki “ERP Cloud”) mahalliy sharoitga moslashtirish; buxgalter kadrlarni axborot texnologiyalari bo‘yicha qayta tayyorlash; korxonalarda ichki audit tizimini mustahkamlash; va xalqaro hisobot standartlariga mos integratsiyalashgan hisob tizimlarini yaratish. Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekistonda korxona moliyaviy hisobotlarining ishonchliligi va shaffofligini yangi bosqichga ko‘taradi. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Noyabr, 2025 volume 2 issue 10 47 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Вахобов А.В. Бухгалтерия ҳисобини автоматлаштириш тизимлари. – Т.: Фан, 2019. 2. Karimov R. Moliyaviy nazoratning buxgalteriya registrlaridagi ifodasi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. 3. Fayol A. General and Industrial Management. – London: Pitman, 1949. 4. IFAC. International Accounting Education Standards Board Report. – New York, 2020. 5. Porter M., Simons K. Accounting Systems and Strategic Management. – Oxford University Press, 2020.