ЎЗБЕКИСТОНДА ТИББИЙ ТУРИЗМНИНГ РИВОЖЛАНИШ САЛОҲИЯТИ

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 73 ЎЗБЕКИСТОНДА ТИББИЙ ТУРИЗМНИНГ РИВОЖЛАНИШ САЛОҲИЯТИ Мамметова Барно Ирискуловна1, Бекмуродова Лайло Турсунмаматовна2 1Ўзбекистон, Тошкент Туризмни ривожлантириш илмий-тадқиқот институти бўлим бошлиғи https://orcid.org/0009-0004-3606-3596 2Ўзбекистон, Тошкент, Туризмни ривожлантириш илмий-тадқиқот институти бош мутахассиси., PhD ORCID: 0009-0009-1009-9706 https://doi.org/10.5281/zenodo.17609894 Аннотация. Мақолада Ўзбекистонда тиббий туризмнинг ривожланиш салоҳияти, унинг иқтисодий, инфратузилмавий ва инновацион асослари илмий таҳлил қилинган. Тадқиқотда халқаро тажрибалар асосида тиббий туризмнинг мамлакат иқтисодиётига таъсири, табиий-иқлимий омиллардан фойдаланиш имкониятлари ҳамда санаторийкурорт инфратузилмасини ривожлантириш йўналишлари ёритилган. Шунингдек, хорижий инвестицияларни жалб этиш ва тиббий хизматлар сифатини халқаро стандартлар даражасига кўтариш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган. Илмий натижалар Ўзбекистоннинг жаҳон тиббий туризми бозорида рақобатбардош ўрнини мустаҳкамлашга қаратилган. Калит сўзлар: тиббий туризм, ривожланиш салоҳияти, соғломлаштириш, халқаро тажриба, санаторий инфратузилмаси, инновация. Аннотация. В статье исследуется потенциал развития медицинского туризма в Узбекистане, его экономические, инфраструктурные и инновационные основы. На основе международного опыта рассмотрено влияние медицинского туризма на экономику страны, использование природно-климатических ресурсов и направления развития санаторно-курортной инфраструктуры. Также предложены меры по привлечению иностранных инвестиций и повышению качества медицинских услуг до уровня международных стандартов. Результаты исследования направлены на укрепление конкурентных позиций Узбекистана на мировом рынке медицинского туризма. Ключевые слова. медицинский туризм, потенциал развития, оздоровление, международный опыт, санаторно-курортная инфраструктура, инновации. Abstract. The article explores the development potential of medical tourism in Uzbekistan, focusing on its economic, infrastructural, and innovative foundations. Drawing on international experience, the study analyzes the impact of medical tourism on the national economy, the utilization of natural and climatic resources, and directions for improving sanatorium and resort infrastructure. It also proposes measures to attract foreign investment and enhance the quality of medical services in line with international standards. The research findings aim to strengthen Uzbekistan’s competitive position in the global medical tourism market. Keywords. medical tourism, development potential, wellness, international experience, sanatorium infrastructure, innovation. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 74 Кириш. Дунё миқёсида тиббий туризм соғлиқни сақлаш ва туризм соҳаларининг интеграциялашган шакли сифатида тез суръатлар билан ривожланмоқда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, ҳар йили 20 миллиондан ортиқ шахслар тиббий хизматлар олиш мақсадида хорижга сафар қилишади. Бу йўналиш глобал иқтисодиётда юқори рентабелликка эга сегмент сифатида тан олинмоқда.Ўзбекистонда тиббий туризм маҳаллий туризмнинг ёш, бироқ муваффақиятли ривожланаётган тармоқларидан бири сифатида шаклланиб бормоқда. Мамлакатнинг табиий-иқлимий шароитлари, минерал сув манбалари, тиббиёт соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар, шунингдек, арзон ва сифатли тиббий хизматлар хорижлик беморлар учун муҳим ва жозибадор имкониятлар яратмоқда. Шу муносабат билан Ўзбекистон тиббий туризмни ривожлантиришда табиий, иқтисодий ва илмий жиҳатдан юқори салоҳиятга эга мамлакатлардан бири ҳисобланади. Мамлакатнинг бой табиати, қулай иқлими, шифобахш манбалари ҳамда юқори малакали тиббиёт мутахассислари тиббий туризмнинг барқарор ўсиши ва рақобатбардошлигини таъминлайдиган асосий омиллар сифатида аҳамиятга эга. Статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2024 йилнинг январидан ноябрига қадар Ўзбекистонга даволаниш мақсадида ташриф буюрган хорижий фуқаролар сони 98,8 минг нафарни ташкил этган бўлиб, бу ўтган йилга нисбатан 77,3 фоизга ўсишни кўрсатади. Бу кўрсаткич мамлакатда тиббий хизматларга ва соғломлаштириш имкониятларига бўлган ишончнинг ортганини ҳамда тиббиёт соҳасида сифатнинг ўсиб бораётганини англатади. Ҳозирги пайтда Ўзбекистонда санаторий-курорт тармоқлари кенгайиб, сифатли хизмат кўрсатиш имкониятлари ва туризм инфратузилмаси ривожланмоқда. Масалан, тоғли ва табиий ресурсларга бой ҳудудларда — Зомин, Чимён, Чортоқ, Термиз, Бойсун каби манзилларда шифобахш балчиқ ва минерал сувларга асосланган санаторийлар фаолият юритмоқда. Шунингдек, “Авиценна” бренди остида миллий тиббий ва соғломлаштириш туризми концепцияси ишлаб чиқилмоқда, бу эса мамлакатнинг тиббий туризм соҳасидаги стратегик йўналишларини аниқлаш ва уни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга. Адабиётлар таҳлили. Бугунги кунда тиббиёт туризми бутун дунёда олимларнинг диққат марказига айланди. Хорижий тадқиқотчилар, жумладан Melanie Smith va Laszlo Puczko (Smith and Puczko, 2015.Р.25 ), Россиялик олимлар Т.А. Бурменко (Бурменко, 2016.С.42-49), А. Чистобаев, Н. Грудцын, З.Семенова (Чистобаев и Грудцын 2024.С.218 ), Англиялик олимлар Lydia Gan ( Gan, 2025.З.2016) Siripan Deesilatham ва Sameer Hosany (Deesilatham and Hosany, 2016.Р.12) тиббий ва соғломлаштириш туризми бўйича илмий тадқиқотлар олиб боришган. Ўзбекистонда тиббий туризм ҳозирда фаол ривожланиш босқичида. Мамлакат олимлари тиббий туризм ва велнесс-туризм потенциалини ўрганиб, халқаро тажрибани миллий шароитга интеграция қилиш имкониятларини кўрсатганлар Адабиёт таҳлили шуни кўрсатадики, медтуризм туризм ва тиббиёт соҳалари, маркетинг ҳамда сифат стандартлари ўртасидаги комплекс ҳамкорликни талаб қилади. Ўзбекистонда клиникаларни сертификатлаштириш, хизмат даражасини ошириш ва халқаро тажрибани интеграция қилиш масалалари долзарб бўлиб, бу соҳада илмий тадқиқотлар ва амалий ривожланиш учун кенг имкониятлар яратади. Тиббий туризм соҳасидаги йўналишларни тизимли таҳлил қилиш ушбу туризм турининг мамлакат иқтисодиётига таъсирини чуқур англаш имконини беради. Ҳозирги глобал шароитда тиббиёт туризми нафақат соғлиқни тиклаш воситаси, балки миллий INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 75 туристик брендни шакллантирувчи муҳим иқтисодий драйвер сифатида ҳам намоён бўлмоқда. Асосий қисм. Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида тиббий ва соғломлаштириш туризми миллий туризм тизимининг истиқболли йўналишларидан бири сифатида жадал ривожланмоқда. Аҳолининг соғлом турмуш тарзига бўлган эътиборининг ортиши, даволаниш сифати ва хизмат кўрсатиш даражасининг халқаро мезонларга мослашуви, шунингдек, хорижий беморларни жалб қилишга қаратилган давлат сиёсати ушбу йўналишнинг барқарор ўсишига замин яратмоқда. Тиббий туризмнинг ривожланиш суръатларини, санаторийлар сони ва уларда даволанаётган фуқаролар сонининг ўсишини қуйидаги маълумотлар асосида кузатиш мумкин. Статистик таҳлил натижарига кўра, 2020 йилда мамлакатга даволаниш мақсадида келган хорижий туристлар сони 15 минг кишини ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич 2022 йилда 70 минг нафарга етган. Бу ҳолат пандемиядан кейинги даврда соғломлаштириш туризмига бўлган талабнинг кескин ортиб борганини кўрсатади. 2023–2024 йилларда бу рақам 54,78 минг кишигача камайган бўлса-да, умумий ўсиш тенденцияси сақланиб қолган. Санаторийлар сони 2020 йилда 494 тани ташкил этган бўлиб, 2023 йилда 591 тага ва 2024 йилда 594 тага етгани соҳада инфратузилма ривожланишининг барқарорлигидан далолат беради. Шу билан бирга, 2021 йилдаги пасайиш (328 тагача) пандемия оқибатида айрим санаторийлар фаолиятининг вақтинча тўхтатилгани билан изоҳланади (Stat.uz). Санаторийларда даволанаётган беморлар сони ҳам йилдан-йилга ортиб бормоқда. Агар 2020 йилда бу кўрсаткич 285,6 минг кишини ташкил этган бўлса, 2023 йилда 887,4 минг кишигача ўсган, 2024 йилда эса 680,96 минг кишига етган. Бу, бир томондан, хизматлар сифатининг яхшиланганидан, иккинчи томондан эса ички соғломлаштириш туризми имкониятларидан кенг фойдаланилаётганидан далолат беради. Умуман олганда, Ўзбекистон соғломлаштириш туризми бозорида барқарор ўсиш суръатларига эришмоқда. Келгусида халқаро аккредитация тизимини жорий этиш, “Авиценна” миллий тиббий туризм брендини ривожлантириш ҳамда тиббий хизматлар ва транспорт-логистика инфратузилмаси ўртасида интеграцияни кучайтириш орқали мамлакатнинг тиббий туризм салоҳиятини янада ошириш имконияти мавжуд. Ўзбекистон ҳам ушбу соҳада катта салоҳиятга эга бўлиб, табиий ресурслар, шифобахш минерал сувлар, соғломлаштириш марказлари ва анъанавий шарқ табобати элементларини бирлаштирган комплекс имкониятлар мамлакатда тиббиёт туризмини ривожлантириш учун мустаҳкам асос яратади. Қуйидаги жадвалда Ўзбекистонда тиббий туризмининг асосий йўналишлари, уларнинг хусусиятлари ва мамлакатдаги амалий имкониятлари тизимли равишда келтирилган (1-жадвал). INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 76 1-жадвал Ўзбекистонда тиббий туризмнинг асосий йўналишлари ва уларнинг ривожланиш истиқболлари № Йўналиш номи Илмий таъриф ва асосий мазмун Ўзбекистондаги амалий базалар Ривожланишнинг стратегик йўналишлари 1. Минерал сувлар Минерал сувлар ва табиий шифобахш омиллар асосида профилактика, реабилитация ва терапевтик муолажаларни амалга оширишга қаратилган йўналиш Фарғона водийсидаги “Чимён”, “Чортоқ”, “Шохимардон”, Бухородаги “Моҳи-хосса”, Тошкент вилоятидаги “Чинобод”, “Турон”, санаторийлари. Минерал сув ресурслариниларини халқаро стандартлар асосида сертификатлаш ва замонавий инфратузилма билан жиҳозлаш 2. Тиббий хизматлар Замонавий диагностик ва юқори технологияли хирургик амалиётлардан фойдаланиш орқали соғлиқни тиклашга қаратилган тиббий хизматлар мажмуаси Тошкентдаги хусусий клинакалар (офтальмолгия, ортопедия, кардиолигия), Самарқанд ва Бухорода фаолият юритаётган ихтисослашган марказлар Тиббиёт инфратузилмасини халқаро аккредиятациядан ўтказиш, хорижий мутаххасисларбилан илмий ҳамкорлик йўлга қўйиш 3. Стомотологи я Тиш протезлаш, имплантация, эстетик стоматология ва ортодонтия соҳалари бўйича халқаро стандартларга мос хизматлар кўрсатиш Тошкент, Самарқанд ва Фарғона шаҳарларидаги хусусий стоматология клиникалари Европа стандартларига мос илмий-тадқиқот лабораторияларини ташкил этиш 4. Анъанавий шарқ табобати Ибн Сино таълимотига асосланган аккупунктура, ҳижома, фитотерапия, зулук солиш каби ноанъанавий даволаш усулларидан фойдаланиш Тошкент, Самарқанд ва Бухородаги “Шарқ табобати” марказлари Анъанавий табобат усулларини замонавий тиббиёт билан интеграция қилиш ва “Sharq Medicine” илмий марказини ташкил этиш 5. SPA ва Wellness Замонавий реаблитация, дам олиш, стрессни камайтириш ва соғлом турмуш тарзи “Turon Spa Resort”, “Chinobod Spa Center” ва “Zomin Wellness Park” Миллий spa-бренд яратиш ва халқаро wellness тармоқларига интеграция қилиш 6. Реаблитация Жисмоний ва руҳий тикланишга қаратилган соғломлаштириш дастурлари ҳамда спорт тиббиётига асосланган комплекс хизматлар “Amirsoy Wellness”, “Beldersoy Health & Sport Center” инновацион реабилитация кластерини ташкил этиш ва спорт туризми билан интеграциялашган соғлом туризм моделини яратиш INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 77 Жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, Ўзбекистон тиббий туризмининг бир нечта асосий йўналишлари бўйича рақобатбардош устунликларга эга. Минерал сувлар ва бальнеологик туризм мамлакатнинг табиий ресурсларидан самарали фойдаланиш имконини берса, стоматология ва анъанавий табобат йўналишлари юқори малакали мутахассислар ва нисбатан арзон хизмат нархлари ҳисобига хорижий туристлар учун жозибадор ҳисобланади. SPA ва wellness хизматлари эса замонавий туризм тенденцияларига мос ҳолда соғлом ҳаёт тарзини тарғиб этишга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, реабилитация ва фитнес туризмини ривожлантириш орқали Ўзбекистонда спорт ва тиббиёт интеграцияси учун янги бизнес-модель шакллантириш имконияти мавжуд. Умуман олганда, жадвалда келтирилган йўналишлар мамлакатнинг табиий, инсон ресурслари ва илмий асосланган табобат анъаналарини уйғунлаштирган ҳолда Ўзбекистонни Марказий Осиёда тиббиёт туризмининг янги марказига айлантириш имкониятини намоён қилади. Бутун дунё бўйича ҳар йили 20 миллионга яқин киши тиббий хизматлар олиш мақсадида бошқа мамлакатларга сафар қилади (Mahmood, 2017.P.480 ). Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, тиббиёт туризми бозорининг йиллик ўсиш суръати ўртача 15-20 фоизни ташкил этади (Hassan and others, 2024.P.233). Бу соҳада етакчи мамлакатлар –Ҳиндистон, Таиланд, Малайзия, Жанубий Корея, Туркия ва Венгрия бўлиб, улар тиббий хизмат сифатини юқори технологиялар билан уйғунлаштиришга эришган (2-расм). INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 78 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 79 Юқоридаги схема таҳлилидан кўриниб турибдики, халқаро тажрибада тиббий туризмни ривожлантириш самарадорлиги давлат сиёсати, хусусий сектор иштироки ва хизматлар сифатини таъминловчи аккредитация тизими билан узвий боғлиқдир. Германия, Туркия, Тайланд ва Жанубий Корея каби мамлакатлар тажрибаси шундан далолат берадики, тиббий туризм фақат соғлиқни сақлаш тармоғи эмас, балки иқтисодиётнинг муҳим драйверларидан бири сифатида ҳам намоён бўлмоқда. Ўзбекистонда мазкур соҳани ривожлантириш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳам ана шу йўналишдаги халқаро тенденцияларга мос равишда шаклланмоқда. Президентнинг PQ–335-сон қарори билан белгилаб берилган чора-тадбирлар натижасида мамлакатда тиббий ва sog‘lomlashtirish туризми учун ҳуқуқий, институционал ҳамда инфратузилмавий асослар яратилди. Хусусан, тиббий туризм кластерлари ташкил этилиши, “Avitsenna” миллий брендининг ишлаб чиқилиши, халқаро аккредитация тизимини жорий этиш ва электрон рейтинг платформасининг яратилиши соҳанинг барқарор ривожланишини таъминлайди (Қарор, 2024). Бундан ташқари, Ўзбекистонда тиббий туризмнинг ривожланиши нафақат иқтисодий самара, балки мамлакатнинг халқаро имижини ошириш, миллий тиббиёт мактабини ривожлантириш ва соғлиқни сақлаш тизимини модернизация қилишга ҳам хизмат қилади. Миллий табиий ресурслар — шифобахш сувлар, термал манбалар, балчиқлар ва экотуризм салоҳияти билан уйғунлашган тиббий хизматлар туризмнинг янги сегментини шакллантирмоқда. Тиббий туризмнинг асосий йўналишлари — соғломлаштирувчи, диагностик ва даволовчи туризм турларидан иборат бўлиб, улар соғлиқни сақлаш тизими имкониятларини кенгайтириш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш ва мамлакат иқтисодиётининг қўшимча даромад манбаини яратишда муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистоннинг табиий ресурс салоҳияти — шифобахш сувлар, минерал балчиқлар, тоғли иқлим ва экотуризм имкониятлари билан уйғунлашган ҳолда тиббий туризмни ривожлантириш учун кенг имконият яратади. Шу жиҳатдан, тиббий туризмни ривожлантириш нафақат мамлакат соғлиқни сақлаш тизимини модернизация қилишга, балки иқтисодиётни диверсификация қилиш, янги иш ўринлари яратиш, миллий кадрлар салоҳиятини ошириш ва Ўзбекистоннинг халқаро нуфузини мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади. Илғор халқаро тажрибаларни миллий амалиётга мослаштириш, “Avitsenna” бренди асосида миллий тиббий туризм моделини ишлаб чиқиш ҳамда инновацион тиббий кластерларни ривожлантириш мамлакатнинг глобал тиббий туризм бозорида муносиб ўрин эгаллашини таъминлайди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР. 1. Ўзбекистон Республикаси президентининг 2024-йил 23сентябрдаги “Ўзбекистон Республикасида тиббий ва соғломлаштириш туризмини янада ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-335 сонли Қарори 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlari 3. Бурменко Т.А. К вопросу о содержании понятия «Оздоровительный туризм». Региональная и отраслевая экономика. — Байкальский государственный университет, г. Иркутск, Российская Федерация, 2016. – Т .26, №1. – С.42-49. 4. Gan L. Medical Tourism. – 2025. – 216 p. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 80 5. Melanie Smith and Laszlo Puczko, Health and wellness tourism, - 2015. 25 p 6. Deesilatham S., Hosany S. Wellness Tourism and Quality of Life: Motivations, Constraints, Lifestyles and Satisfaction. — School of Management, Royal Holloway, University of London. Travel and Tourism Research Association: Advancing Tourism Research Globally, №12, 2016. 7. Hassan V., Albattat A., Basheer Sh. Impact of AI and Robotics on the Medical Tourism Industry. –2024. – P.361. 8. Чистобаев A., Грудцын Н., Семенова З. Медицинский и оздровительный туризм, учебник для вузов. 2024, Москва –Юрайт-2024, 218 с) 9. Smith M., Puczko L. Health and Wellness Tourism. — 2015. — 25 p. 10. Khan M.A. Medical Tourism and Wellness. — 2017. — 480 p. 11. https://share.google/TEaAQOCDl3IJqv2On