ЮҚОРИ МАҲСУЛДОР ҚОРАМОЛЛАРДА НЕКРОБАКТЕРИОЗ ТАРҚАЛИШИ: САНИТАРИЯ ВА ЭКОЛОГИК ОМИЛЛАР ТАҲЛИЛИ

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 242 ЮҚОРИ МАҲСУЛДОР ҚОРАМОЛЛАРДА НЕКРОБАКТЕРИОЗ ТАРҚАЛИШИ: САНИТАРИЯ ВА ЭКОЛОГИК ОМИЛЛАР ТАҲЛИЛИ Ф.А.Худоёрова в.ф.ф.д., катта илмий ҳодим (PhD, senior researcher) https://doi.org/10.5281/zenodo.17610451 Аннотация. Ушбу тадқиқотда юқори маҳсулдор қорамолларда учрайдиган некробактериоз касаллиги санитария ва экологик омиллар билан боғлиқ ҳолда чуқур таҳлил қилинган. Шунингдек Тошкент вилоятидаги фермер хўжаликларида некробактериоз тарқалиш даражаси, клиник белгилари таҳлил қилинган. Тадқиқот давомида некробактериоз касалигининг тарқалишига намлик, тупроқнинг ифлосланиши, озиқлантириш тизимидаги камчиликлар ва гигиена талабларига риоя этилмаслик каби омиллар таъсир кўрсатиши аниқланган. Fusobacterium necrophorum патоген штаммини ажратиш орқали ташхис тасдиқланган. Тадқиқот натижалари чорвачиликда некробактериоз инфекцияларини назорат қилиш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва иқтисодий самарадорликни оширишга хизмат қилади. Abstract. This study provides an in-depth analysis of necrobacillosis in high-yielding cattle, focusing on its association with sanitary and ecological factors. The prevalence, clinical manifestations of necrobacillosis were examined in livestock farms across the Tashkent region. The research identified key contributing factors to disease spread, including excessive humidity, soil contamination, deficiencies in feeding systems, and poor adherence to hygiene standards. Diagnosis was confirmed by isolating the pathogenic strain of Fusobacterium necrophorum. The findings support improved control of necrobacillosis infections in cattle, contributing to enhanced food safety and economic efficiency in livestock production Калит сўзлар: Некробактериоз, қорамоллар, санитария омиллари, Fusobacterium necrophorum, туёқ касалликлари, эпизоотология, профилактика, озиқ-овқат хавфсизлиги. Кириш Юқори маҳсулдор қорамолларда учрайдиган некробактериоз касаллиги чорвачилик соҳасидаги энг долзарб инфекция касалликларидан бири ҳисобланади. У туёқлардаги некротик жараёнлар, оғриқ ва ҳаракатнинг чекланиши орқали нафақат маҳсулдорликни пасайтиради, балки озиқланиш самарадорлигини ҳам сусайтиради. Бу ҳолат чорвачилик хўжаликларида иқтисодий йўқотишларни кучайтиради ва маҳсулот сифатини пасайтиради. Касаллик тарқалиши кўп жиҳатдан санитария талабларига амал қилинмаслиги, чорвачилик хўжаликларида намлик, тупроқнинг ифлосланиши, озиқлантириш тизими ва сақлаш шароитлари билан чамбарчас боғлиқ. Шунингдек, экологик омиллар — ҳаво намлиги, микробиологик муҳит ва чорвачилик инфратузилмасининг ҳолати — некробактериознинг эпизоотологик хусусиятларини белгилайди. XXI асрда чорвачиликда инфекцияларнинг барқарор бошқарилиши нафақат иқтисодий самарадорлик, балки глобал озиқ-овқат хавфсизлиги ва инсон саломатлиги учун ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Шу боис юқори маҳсулдор қорамолларда INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 243 некробактериоз тарқалишини санитария ва экологик омиллар асосида ўрганиш, барқарор профилактика моделларини ишлаб чиқиш интердисциплинар тадқиқотлар учун долзарб йўналиш ҳисобланади. Тадқиқотнинг мақсади Юқори маҳсулдор қорамолларда некробактериоз тарқалишини санитария ва экологик омиллар билан боғлиқ ҳолда чуқур ўрганиш, касалликнинг эпизоотологик хусусиятларини аниқлаш ва профилактика моделларини ишлаб чиқиш. Тадқиқотнинг вазифалари 1. Некробактериознинг юқори маҳсулдор қорамолларда тарқалиш даражаси ва клиник кўринишларини эпизоотологик жиҳатдан таҳлил қилиш. 2. Чорвачилик муҳитидаги санитария ҳолати (туёқ парвариши, молхоналар тозалиги, озиқлантириш тизими)нинг касаллик тарқалишига таъсирини баҳолаш. 3. Экологик омиллар (намлик, тупроқ ҳолати, микробиологик муҳит)нинг некробактериоз эпизоотологиясига таъсирини ўрганиш. 4. Некробактериоз қўзғатувчисининг микробиологик хусусиятларини аниқлаш, микробиом билан боғлиқ ўзгаришларни таҳлил қилиш. 5. Санитария ва экологик омиллар асосида касалликни олдини олишга қаратилган барқарор профилактика моделларини ишлаб чиқиш ва уларнинг самарадорлигини баҳолаш. 6. Олинган натижаларни чорвачиликда амалий қўллаш имкониятларини асослаш, озиқ-овқат хавфсизлиги ва барқарор чорвачилик моделлари билан уйғунлаштириш. Материаллар ва тадқиқот усуллари Тадқиқот объектлари Тадқиқот объектлари сифатида сўнгги олти йил давомида некробактериоз ва туёқ касалликлари бўйича эпизоотик жиҳатдан муаммоли ҳисобланган Тошкент вилоятидаги фермер хўжаликларида парваришланаётган юқори маҳсулдор қорамоллар танланди. Шунингдек, лаборатория ҳайвонлари (оқ сичқонлар) ва патологик материаллар тадқиқот учун асосий манба сифатида қўлланилди. Микробиологик таҳлил Некробактериоз ва туёқ касалликларининг патогенезида иштирок этувчи микроорганизмларни ажратиш ва идентификация қилиш жараёнлари Берджи бактериялар классификацияси қўлланмаси ҳамда классик бактериологик усуллар асосида амалга оширилди. Клиник ва эпизоотик вазият таҳлили махсус методик кўрсатмалар ва ўқув қўлланмаларга таяниб олиб борилди. Лаборатория усуллари Барча патологик материаллар стандарт бактериологик ва микологик усуллар орқали текширилди. Некробактериоз қўзғатувчисини ажратишда модификация қилинган биосинов усули қўлланилиб, инфекция қўзғатувчиси лаборатория ҳайвонларидан изоляция қилинди. Намуналар Китт–Тароцци муҳити, гўшт-пептонли қайнатма ва агар, шунингдек Сабуро муҳитида экиш орқали таҳлил қилинди. Некробактериоз ташхиси фақат Fusobacterium necrophorum патоген штаммини ажратиш орқали тасдиқланди. Тадқиқот натижалари ва муҳокамаси Тадқиқот жараёнида Тошкент вилоятидаги фермер хўжаликларида парваришланаётган юқори маҳсулдор қорамолларда некробактериоз касаллиги ҳолати INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 244 ўрганилди. Олинган маълумотлар санитария ва экологик омиллар билан чамбарчас боғлиқлигига ишора қилди. 1. Эпизоотологик ҳолат • Некробактериоз аломатлари қорамолларнинг тахминан 25–30% ида қайд этилди. • Инфекция асосан санитария талаблари етарли даражада таъминланмаган хўжаликларда кўпроқ кузатилди. 2. Санитария омиллари • Туёқ парвариши ва молхоналарни мунтазам дезинфекция қилиш амалга оширилмаган ҳолларда касаллик тарқалиши юқори даражада бўлди. • Рационнинг баланслашмаганлиги ва озиқлантириш тизимидаги камчиликлар инфекциянинг кучайишига таъсир этди. 3. Экологик омиллар • Намлик юқори бўлган муҳитда некробактериоз кўрсаткичлари икки баробар ошиши аниқланди. • Тупроқнинг ифлосланиши ва сув таъминотидаги камчиликлар инфекциянинг эпизоотологик хусусиятларини кучайтирди. 4. Клиник ва патоморфологик белгилар • Асосий клиник белгилари сифатида туёқларда некротик жараёнлар, ориқлик, оғриқ ва ҳаракат чекланиши қайд этилди. • Патоморфологик таҳлилда жигар, ўпка ва ичак деворларида некроз ўчоқлари аниқланди. Муҳокама Олинган натижалар некробактериоз тарқалиши санитария ва экологик омилларга бевосита боғлиқлигини кўрсатди. Гигиена талабларига риоя этилмаган ҳолатларда некробактериоз инфекциясининг тарқалиш даражаси юқори бўлди. Намликнинг ортиши, тупроқнинг ифлосланиши ва озиқлантириш тизимидаги камчиликлар касалликнинг эпизоотологик хусусиятларини кучайтирди. Шу билан бирга, туёқ парвариши ва мунтазам профилактик тадбирларнинг амалга оширилиши некробактериоз тарқалишини сезиларли даражада камайтириши мумкинлиги аниқланди. Хулоса Тадқиқот натижалари юқори маҳсулдор қорамолларда некробактериоз тарқалиши санитария ва экологик омиллар билан чамбарчас боғлиқ эканлигини кўрсатди. Гигиена талабларига риоя этилмаган ҳолатларда, намлик юқори бўлган муҳитда ва тупроқ ҳамда сув таъминотидаги камчиликлар мавжуд фермер хўжаликларида касаллик кўрсаткичлари сезиларли даражада ошиши аниқланди. Клиник таҳлиллар туёқларда некротик жараёнлар, ориқлик, оғриқ ва ҳаракат чекланиши каби белгилар некробактериознинг асосий клиник кўринишлари эканлигини тасдиқлади. Олинган маълумотлар санитария ва экологик омилларни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган барқарор профилактика моделлари некробактериоз тарқалишини камайтиришда самарали эканлигини кўрсатди. Бу йўналиш чорвачиликда иқтисодий самарадорликни ошириш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва барқарор ривожланишга хизмат қилади. Амалиётга тавсиялар 1. Санитария чоралари INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 245 • Молхоналарни мунтазам тозалаш ва дезинфекция қилишни йўлга қўйиш. • Туёқлар парваришини режали равишда амалга ошириш, шикастланган туёқларни ўз вақтида даволаш. 2. Экологик омилларни бошқариш • Молхоналарда намликни камайтириш ва ҳаво айланишини таъминлаш. • Тупроқ ва сув таъминотида санитария талабларига қатъий амал қилиш. 3. Озиқлантириш тизими • Рационни баланслашган ҳолда ташкил этиш, витамин ва минерал моддалар билан бойитиш. • Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш учун сифатли ем-хашакдан фойдаланиш. 4. Профилактика тадбирлари • Некробактериозга қарши режали профилактика дастурини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш. • Лаборатория текширувларини мунтазам ўтказиш, касалликнинг эрта аниқланишини таъминлаш. 5. Кадрлар тайёргарлиги ва назорат • Фермерлар ва чорвачилик ходимларини санитария ва касалликлар профилактикаси бўйича ўқитиш. • Барқарор чорвачилик моделларини жорий этишда ветеринария мутахассислари назоратини кучайтириш. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Берджи Э. Бактериялар классификацияси қўлланмаси / Э. Берджи. — Москва : Мир, 2000. — 512 с. 2. Radostits O.M. Veterinary Medicine: A Textbook of the Diseases of Cattle, Horses, Sheep, Pigs and Goats / O.M. Radostits, C.C. Gay, K.W. Hinchcliff, P.D. Constable. — 10th ed. — Edinburgh : Saunders Elsevier, 2007. — 2156 p. 3. Quinn P.J. Veterinary Microbiology and Microbial Disease / P.J. Quinn, B.K. Markey, M.E. Carter, W.J.C. Donnelly, F.C. Leonard. — 2nd ed. — Oxford : Wiley-Blackwell, 2011. — 536 p. 4. Smith G.R. Fusobacterium necrophorum infections in animals: a review / G.R. Smith, E.A. Thornton // Journal of Medical Microbiology. — 1993. — Vol. 39, No. 4. — P. 233–240. 5. World Organisation for Animal Health (WOAH). Terrestrial Animal Health Code / WOAH. — Paris : OIE, 2023. — 2 v.