BOSHLANG'ICH TA'LIMDA TIL, MADANIYAT VA ULARNING TALQINI.

2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 87 BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TIL, MADANIYAT VA ULARNING TALQINI. Qudratova Shaxnoza Baxtiyor qizi TAFU “Boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va metodikasi” kafedrasi katta o‘qituvchisi [email protected] Raximova Zuhra Qayum qizi Toshkent amaliy fanlar universiteti Boshlang‘ich ta’lim 4-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17615983 Annotatsiya: Boshlang‘ich ta’limda til madaniyati va ularning talqini juda katta axamiyatga ega bo‘lib bunda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini yanada yaxshi fikrlashlashga va shevalardan foydalanmaslik va adabiy til meyyorlariga etibor berishi va yaxshi nutqini rivojlantirishga yordam beradi.Bunda bolalarni nutqini o’stirish bilan birga ularni tilni o’rganishga xam juda katta etibor beradi bunda bolalar yaxshi Boshlang‘ich ta’lim inson shaxsining shakllanishida eng muhim bosqichlardan biridir. Aynan shu davrda bola nafaqat bilim va ko‘nikmalarni egallaydi, balki milliy qadriyatlar, madaniy meros va ona tiliga bo‘lgan muhabbatni his eta boshlaydi. Til va madaniyat bir-biridan ajralmas tushunchalardir: til – madaniyatning ifodasi, madaniyat esa tilning mazmuniy zaminidir. Shu sababli boshlang‘ich ta’limda til o‘qitish jarayoni madaniy-tarbiyaviy yondashuv bilan uyg‘un olib borilishi zarur. Kalit so‘zlar: til, madaniyat, boshlang‘ich ta’lim, qadriyat, tarbiya, milliy o‘zlik, madaniy kompetensiya. Kirish: Hozirgi globallashuv sharoitida yosh avlodni milliy ruhda, yuksak ma’naviyat va madaniyat asosida tarbiyalash ta’lim tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Boshlang‘ich ta’lim inson kamolotining poydevori bo‘lib, aynan shu davrda o‘quvchida til, madaniyat va milliy qadriyatlarga nisbatan dastlabki tasavvurlar shakllanadi. Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning ma’naviy boyligi, tarixiy xotirasi va madaniy merosining ifodasidir. Shu sababli boshlang‘ich ta’lim jarayonida tilni o‘qitish madaniy-tarbiyaviy yondashuv bilan uyg‘un olib borilishi zarur. Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi: Til va madaniyat o‘zaro uzviy bog‘liq tushunchalardir. Til – bu madaniyatning ko‘zgusi, madaniyat esa til orqali namoyon bo‘ladi. Har bir xalqning tili uning tarixiy tajribasini, urf-odatlarini, qadriyatlarini, dunyoqarashini o‘zida mujassamlashtiradi. Masalan, o‘zbek tilida uchraydigan maqol va matallar xalqning hayotiy tajribasini, axloqiy qarashlarini ifodalaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisiga tilni o‘rgatish orqali biz uni nafaqat o‘qish va yozishga, balki milliy tafakkur va madaniyatni anglashga ham o‘rgatamiz. Shu bois, til darslarida madaniy kontekstlarni kiritish xalq og‘zaki ijodi namunalarini o‘qish, milliy bayramlar haqida suhbatlar tashkil etish — muhim ahamiyatga ega. Boshlang‘ich ta’limda tilni madaniy yondashuv asosida o‘rgatish: Til o‘qitish jarayonida madaniy-tarbiyaviy yondashuv o‘quvchilarni milliy ruhda tarbiyalashga xizmat qiladi. Boshlang‘ich ta’limda bu yondashuv quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Madaniy kontekst asosida o‘qitish: darslarda milliy ertaklar, maqollar, xalq qo‘shiqlari, topishmoqlarni o‘rganish orqali o‘quvchining til boyligini oshirish. 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 88 Nutq madaniyatini shakllantirish: o‘quvchiga to‘g‘ri, ravon va ifodali so‘zlashni o‘rgatish orqali uning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish. Madaniy kompetensiyani oshirish: o‘quvchilarda nafaqat o‘z millati, balki boshqa xalqlarning madaniyatiga ham hurmat bilan qarashni shakllantirish. Zamonaviy ta’lim jarayonida “Aqliy hujum”, “Rol o‘ynash”, “Klaster”, “Venn diagrammasi” kabi interfaol metodlardan foydalanish til va madaniyatni uyg‘un holda o‘rgatishga xizmat qiladi. Madaniy-tarbiyaviy yondashuvning o‘quvchi shaxsini shakllantirishdagi o‘rni: Boshlang‘ich ta’limda til va madaniyatni birgalikda o‘rgatishning asosiy maqsadi — barkamol, ma’naviy yetuk, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiq shaxsni tarbiyalashdir. Til va madaniyat orqali o‘quvchi o‘z xalqining tarixi, urf-odati, ma’naviy merosiga hurmat bilan qarashni o‘rganadi. Bunday yondashuv:  o‘quvchilarda milliy iftixor va vatanparvarlik tuyg‘usini mustahkamlaydi;  madaniyatlararo muloqot madaniyatini rivojlantiradi;  shaxsiy fikrni madaniyatli tarzda ifoda etish ko‘nikmasini shakllantiradi. Semiotik yondashuv madaniyatning, birinchi navbatda, dunyo in’ikosining keyinchalik muloqot vositasi sifatida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan belgilar tizimi sifatida tushunishga asoslanadi (K.Levi-Stross). Lekin keltirilgan ta'riflarning hech birini to‘laqonli deb bo‘lmaydi, chunki ular madaniyatning ko‘p qirrali tomonlarining faqat bir jihatini ochib beradi, ular madaniyatga nisbatan “yondashish” bilan cheklanadi va uni yaxlit holda ko‘rib chiqmaydi. M.K.Mamardashvili va A.M.Pyatigorskiylar qayd qilishadiki, “madaniyat – bu obyektiv tarzda yo‘naltirilgan fikrlash avtomatizmini joriy qiladigan hodisadir”. Barcha madaniyat tadqiqotchilari qaysi aniq ilmiy maktabga mansubligidan qat’i nazar tilning ushbu murakkab holat tuzilmasidagi alohida rolini e’tirof etishadi. E.Sepirning yozishicha: “Til madaniyatning to‘planishi va uning tarixan meros qoldirilishida katta rol o‘ynashi shubhasiz. Bu madaniyatning eng yuksak darajalari va uning sodda shakllariga ham birdek tegishlidir. Eng sodda jamiyat madaniyat fondining katta qismi ko‘proq yoki kamroq aniqlik bilan belgilangan til shaklida saqlanib qoladi” “Eng sodda madaniyat” atamasining qo‘llanilishi savol tug‘dirishi mumkin. Bizning fikrimizcha, har hil madaniyatlar amal qiladi-yu, lekin aslo “eng sodda” yoki “rivoj topgan” madaniyatlar bo‘lmaydi. Z.K.Tarlanovning qayd qilishicha, “Til – bu kommunikatsiyaning oddiy bir shakli va oddiy vositasi emas, bu yana mutlaqo yahlit mustaqil bir olam bo‘lib, uning qonun va qoidalari o‘z mohiyatiga ko‘ra til vositasida ifodalansada, til sohiblarining ijtimoiy psixologiyasi va ular yaratadigan madaniyat tipi hamda tarkibi bilan g‘oyat nozik bog‘langan bo‘ladi. Etnomadaniyat etnik tilsiz yoki umuman bo‘lmaydi, yoki mavjud bo‘lsa ham, ishonchga sazovor emas, chunki etnos faqat o‘z tili orqaligina to‘liq va keng miqyosda, o‘zini betakror namoyon etadi. Boshqa tomondan olganda, etnik madaniyat, etnik dunyoqarash va bilish faoliyati tajribasidan ajralib qolgan til o‘zining teran mohiyatini yo‘qotadi va bu bilan oddiy muloqot vositalaridan biriga aylanadi” Til bilan madaniyatning o‘zaro munosabatlarini talqin etish nihoyatda murakkab ish. Til, tafakkur, madaniyat – bular har doim harakatda, o‘zgarishda bo‘ladigan hodisalardir. Madaniyat ta'rifiga oid boshlang‘ich yondashuv madaniyat bu barcha jamiyatlarga xos bo‘lgan gomogen holatdir, degan tasavvurga asoslangan. Jamiyatdagi tafovutlar ularning mohiyati, mazmunidagi farqlar sifatida emas, balki ayni bir holat - madaniyatning ravnaqi 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 89 darajasidagi tafovutlar sifatida talqin etilgan. Yovvoyilikdan sivilizatsiyaga tomon taraqqiyot o‘lchov mezoni bo‘lib xizmat qilgan. Jamiyat o‘z tasarrufida sivilizatsiyaning qanchalik ko‘proq belgilariga ega bo‘lsa, u madaniy jihatdan shunchalik ko‘p taraqqiy etgan deb hisoblangan. Biz E.Teylor asarlarida madaniyatni tushunishga nisbatan shunday yondashuvning eng yorqin ifodasini uchratamiz. Uning ancha keng tarqalgan madaniyat ta’rifi madaniyatni bilim, e’tiqod, san’at, axloq, qonunlar, urf-odatlar va insonning jamiyat a’zosi sifatida orttiradigan boshqa har qanday belgilari va odatlarini o‘z ichiga oladigan yaxlit kompleks hodisa sifatida ifodalaydi. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI: Tadqiqot metodologiyasi sifatida qiyosiytarixiy, tavsifiy va lingvokulturologik tahlil usullaridanfoydalanildi. O'zbek va chet el olimlarining til va madaniyat munosabatlari, lingvokulturologiya, etnolingvistika sohalaridagi ilmiy ishlari o'rganildi. Til va madaniyat o'rtasidagi munosabatlar masalasi ko'plab olimlar tomonidan turli nuqtainazardan o'rganilgan. Sapir-Uorf gipotezasi tilning inson tafakkuri va dunyoqarashigata'sirig'oyasini ilgari surgan. V. Gumboldt esa tilni "xalq ruhi"ning ifodasi sifatida talqinqilgan. Zamonaviy tilshunoslikda esa A. Vejbitskaya va V.A. Maslova kabi olimlarningishlarilingvokulturologiya yo'nalishining rivojlanishiga katta hissa qo'shgan. O'zbek tilshunosligi sohasida N. Mahmudov, A. Nurmonov, Sh. Safarov kabiolimlarning tadqiqotlari O'zbek tilining etnomadaniy xususiyatlarini yoritishga qaratilgan. Ularning ishlari O'zbek tilining leksik va grammatik tizimida aks etgan milliy dunyoqarash, qadriyatlar va mentalitet masalalarini o'z ichiga oladi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, til va madaniyat o'rtasidagi bog'liqlik masalasi turli nazariyyondashuvlar asosida o'rganilgan bo'lsa-da, O'zbek tili misolida bu masalaning kompleks tahlilihali yetarli darajada amalga oshirilmagan. Ushbu tadqiqot ana shu bo'shliqni to'ldirishgaqaratilgan. Til va madaniyat o‘rtasidagi munosabat jamiyatdagi eng dolzarb masalalardan biridir va bu masala insoniyat tarixi boshlanishidan beri muhokama qilinib kelmoqda. Bu faqat sotsiologiya yoki antropologiya bilan bog‘liq emas, balki falsafa va psixologiya sohalarini ham qamrab oladi. Bu masalaning ahamiyati shundaki, til odamlar o‘rtasida muloqot qilishning muhim vositasidir, chunki til odamlarning o‘z ehtiyojlarini, his-tuyg‘ularini va fikrlarini birbiriga yetkazish imkonini beradi. Boshqa tomondan, madaniyat — bu odamlar guruhi tomonidan baham ko‘rilgan qadriyatlar, an’analar va e’tiqodlar to'plamidir. Shuning uchun til madaniyat bilan chambarchas bog‘liq, chunki til bizga madaniyatimizning nimani qadrlashini va boshqalarga qanday ko‘rinmoqchi ekanligimizni tushunishga yordam beradi. Madaniyat shuningdek, ranglar, tovushlar va hidlar kabi narsalarni qanday qabul qilishimizga ta’sir qiladi; bu hammasi bizning madaniy kelib chiqishimizga bog‘liq bo‘lib, bizni bu narsalarni qanday his qilishimiz kerakligi haqida tasavvur beradi. Til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatni ikki asosiy jihatdan ko‘rish mumkin: 1. Birinchidan, ular jamiyatning muhim qismlari hisoblanadi; 2. Ikkinchidan, ular har bir shaxsning shaxsiy ongning tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ushbu ikki jihat bir-biriga bog‘liq, chunki ular bir-biriga jamiyat ichida va shaxsning shaxsiy ongi va rivojlanishiga qanday ta’sir qilishini aniqlaydi. Til va madaniyat jamiyatda murakkab munosabatlarga ega. Tilning ishlatilish usuli madaniyatga bog‘liq bo‘lib, madaniyat — bu odamlar orasida ma’lum bir turmush tarzini davom ettiradigan tizimli birlashuvdir. Shu sababli, madaniyat insonlarni hayvonlardan farqlashga imkon beradi. Til va madaniyatni o’rganish, madaniyatning tilga qanday ta’sir qilishi, turli tillarning o‘xshash g‘oyalarni qanday ifodalashi va turli madaniyatlar tilni qanday ishlatishlarini tushunishga yordam beradi. Til va madaniyat bir- 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 90 biriga chambarchas bog‘langan. Aslida, ular bir-biridan ajralmas. Til madaniyatning mahsulidir, shuning uchun til madaniyatga ta’sir qiladi. Til va madaniyat o‘rtasidagi munosabat tufayli, tilning o‘zimiz va boshqalar haqidagi tasavvurlarimizga qanday ta’sir qilishini ko‘rishimiz mumkin. “Til — madaniyat, madaniyat — til” degan ibora ko‘pincha til va madaniyat muhokama qilinayotganda ishlatiladi, chunki bu ikkala tushuncha bir-biriga o‘xshash, ammo murakkab munosabatlarga ega. Til va madaniyat birga rivojlanib, bir-biriga ta’sir ko'rsatgan. Xulosa Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda til va madaniyatni uzviy bog‘liq holda o‘rgatish – bu nafaqat ta’limiy, balki tarbiyaviy jarayon hamdir. Til – madaniyatning kaliti, madaniyat esa tilning mazmuniy zaminidir. Shuning uchun har bir o‘qituvchi dars jarayonida tilni o‘rgatish bilan birga, o‘quvchilarni xalqining madaniy merosi, qadriyatlari va an’analariga hurmat ruhida tarbiyalashi zarur. Bu esa yosh avlodda milliy o‘zlikni anglash, madaniyatlararo muloqot madaniyatini shakllantirish va barkamol shaxsni tarbiyalashning poydevorini yaratadi. Boshlang‘ich ta’limda til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini chuqur anglash o‘quvchilarning nafaqat nutqiy, balki ijtimoiy va ma’naviy kamolotida ham muhim o‘rin tutadi. Til — millat ruhining, madaniyat esa xalqning tarixiy tajribasi va qadriyatlarining aksidir. Shu bois, boshlang‘ich sinfda tilni o‘rgatish jarayonida milliy qadriyatlar, urf-odatlar, odob-axloq me’yorlarini singdirish ta’limning samaradorligini oshiradi. O‘quvchilar ona tili darslarida nafaqat so‘z boyligini kengaytiradilar, balki madaniy muloqot ko‘nikmalarini shakllantiradilar, o‘z milliy o‘zligiga hurmat bilan qarashni o‘rganadilar. Bu esa ularning dunyoqarashini kengaytirib, boshqa madaniyatlarni ham qadrlashga undaydi. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda til va madaniyatni uyg‘un holda o‘qitish — barkamol, ma’naviy yetuk va madaniyatlararo muloqotga tayyor shaxsni tarbiyalashning poydevoridir.