O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI MEHNAT QONUNCHILIGIDA MEHNAT ERKINLIGI VA MAJBURIY MEHNATNI TAQIQLASH PRINSIPINING AHAMIYATI

Noyabr, 2025-Yil 169 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MEHNAT QONUNCHILIGIDA MEHNAT ERKINLIGI VA MAJBURIY MEHNATNI TAQIQLASH PRINSIPINING AHAMIYATI Jiyanova Shohidaxon Mahsumovna Farg‘ona viloyati yuridik texnikumi maxsus fan o‘qituvchisi, 3-darajali yurist. E-Pochta: [email protected] Mirzatoxirova Sarvinoz Farhodjon qizi Farg‘ona viloyati Yuridik texnikumi II bosqich yuridik xizmat yo‘nalishi 42/24-guruh o‘quvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17621882 Annotatsiya. Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasi mehnat qonunchiligida mehnat erkinligi hamda majburiy mehnatni taqiqlash prinsipining huquqiy va ijtimoiy ahamiyati tahlil qilinadi. Mehnat erkinligi insonning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan biri sifatida e’tirof etilib, uning amalda ta’minlanish mexanizmlari, xususan, Mehnat kodeksi va xalqaro mehnat normalari bilan uyg‘unligi yoritiladi. Shuningdek, majburiy mehnatga qarshi kurashish borasida amalga oshirilayotgan davlat siyosati, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik hamda ushbu yo‘nalishda erishilgan yutuqlar va mavjud muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari mehnat huquqini takomillashtirish, inson huquqlarini himoya qilish va adolatli mehnat munosabatlarini rivojlantirishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Mehnat erkinligi, majburiy mehnatni taqiqlash, mehnat qonunchiligi, xodim huquqlari, ijtimoiy adolat, mehnat sharoitlari, mehnat inspeksiyasi, norasmiy bandlik, ish haqi, xavfsiz mehnat, xalqaro mehnat standartlari. THE SIGNIFICANCE OF THE PRINCIPLE OF LABOR FREEDOM AND THE PROHIBITION OF FORCED LABOR IN THE LABOR LEGISLATION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN Abstract. This thesis analyzes the legal and social significance of the principles of labor freedom and the prohibition of forced labor in the labor legislation of the Republic of Uzbekistan. Labor freedom is recognized as one of the fundamental constitutional rights, and the mechanisms for its practical implementation, particularly its compliance with the Labor Code and international labor standards, are highlighted. Furthermore, the study examines the state policies aimed at combating forced labor, cooperation with international organizations, as well as the achievements and existing challenges in this area. The research results are of significant theoretical and practical importance for improving labor law, protecting human rights, and promoting fair labor relations. Keywords: Labor freedom, prohibition of forced labor, labor legislation, employee rights, social justice, working conditions, labor inspection, informal employment, wages, occupational safety, international labor standards. Kirish. Bugungi globallashuv davrida inson huquqlarini ta’minlash, adolatli mehnat sharoitlarini yaratish va har bir fuqaroning o‘z mehnat salohiyatini erkin namoyon etish imkoniyatini kafolatlash har bir demokratik davlatning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Noyabr, 2025-Yil 170 O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda mehnat sohasida chuqur islohotlarni amalga oshirib, inson qadr-qimmati va mehnat erkinligini davlat siyosatining markaziga qo‘ymoqda. Mehnat erkinligi prinsipi nafaqat mehnat huquqining poydevorini tashkil etadi, balki iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu prinsip fuqarolarga o‘z qobiliyatiga, bilim va kasbiga mos ravishda mehnat faoliyatini tanlash, ixtiyoriy ravishda mehnat shartnomasini tuzish yoki uni bekor qilish huquqini beradi. Shu bilan birga, majburiy mehnatni butunlay istisno etish, mehnat munosabatlarida inson erkinligi va sha’nini himoya qilish ushbu sohadagi eng muhim tamoyillardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonning mehnat siyosatida so‘nggi yillarda inson omiliga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ishchi kuchi bozorida erkin raqobatni ta’minlash, norasmiy bandlikni kamaytirish, xodimlarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, xavfsiz va munosib mehnat sharoitlarini yaratish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Mehnat kodeksining yangi tahriri esa mehnat erkinligi tamoyilini yanada chuqurroq ifoda etib, ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi munosabatlarda tenglik va o‘zaro mas’uliyat prinsiplarini mustahkamladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston xalqaro miqyosda majburiy mehnat va bolalar mehnatini butunlay bartaraf etishga qaratilgan qat’iy siyosat yuritmoqda. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) bilan hamkorlikda olib borilayotgan dasturlar natijasida mehnat monitoringi, xodimlarning huquqiy madaniyatini oshirish, mehnat inspeksiyasi faoliyatini kuchaytirish bo‘yicha aniq natijalarga erishilmoqda. Shunday ekan, mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash prinsipining mazmun-mohiyatini chuqur o‘rganish, ularning amaldagi mehnat qonunchiligida qanday ifodalanganini tahlil qilish, shuningdek, ushbu prinsiplarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi amaliy ahamiyatini aniqlash bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy masala hisoblanadi. Ushbu tadqiqot aynan shu yo‘nalishda olib borilib, O‘zbekiston mehnat qonunchiligining inson huquqlari va xalqaro mehnat standartlariga muvofiqligini yoritishga qaratilgan. Asosiy qism 1. Mehnat erkinligi prinsipining huquqiy mohiyati Mehnat erkinligi — har bir fuqaroning o‘z irodasiga ko‘ra kasb tanlash, mehnat faoliyatini amalga oshirish yoki qilmaslik, mehnat shartlarini erkin belgilash huquqidir. Bu prinsip O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi hamda xalqaro hujjatlarda mustahkam o‘rin egallagan. Mehnat erkinligi inson sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, ijtimoiy adolatni ta’minlash, mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratishning asosi hisoblanadi. Yangi tahrirdagi Mehnat kodeksida mehnat erkinligi fuqarolarning asosiy mehnat huquqlaridan biri sifatida belgilangan bo‘lib, majburiy mehnatga yo‘l qo‘yilmasligi qat’iy ta’kidlangan. Bu o‘zgarishlar mehnat munosabatlarini demokratlashtirish, xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi tenglikni ta’minlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, mehnat erkinligi prinsipining to‘laqonli amalga oshirilishi fuqarolarning iqtisodiy faolligini oshiradi, ularning bandlik darajasini barqarorlashtiradi va inson kapitalining rivojlanishiga turtki beradi. 2. Majburiy mehnatni taqiqlashning huquqiy asoslari Majburiy mehnat har qanday shaklda inson huquqlarining buzilishi, shaxs erkinligiga tajovuz sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston Respublikasi bu masalada xalqaro mehnat standartlariga qat’iy rioya etmoqda. Noyabr, 2025-Yil 171 Jumladan, mamlakat Xalqaro mehnat tashkilotining 29-sonli “Majburiy mehnat to‘g‘risida” hamda 105-sonli “Majburiy mehnatni bekor qilish to‘g‘risida” konvensiyalarini ratifikatsiya qilgan. So‘nggi yillarda majburiy mehnatni yo‘qotish bo‘yicha olib borilgan islohotlar O‘zbekistonning xalqaro nufuzini mustahkamladi. Ayniqsa, paxta terimi jarayonida majburiy mehnatga barham berilishi xalqaro tashkilotlar tomonidan e’tirof etildi. Shu bilan birga, mehnat munosabatlarida inson erkinligini ta’minlash maqsadida mehnat inspeksiyasi tizimi takomillashtirildi, jamoatchilik nazorati kuchaytirildi, huquqiy ong va madaniyat oshirildi. 3. Mehnat erkinligi prinsipining amaliy ahamiyati Mehnat erkinligi prinsipi amaliyotda xodimning mehnat faoliyatini ixtiyoriy ravishda tanlashini, uning mehnat shartlari, ish haqi, dam olish huquqi va xavfsiz mehnat muhitiga ega bo‘lishini kafolatlaydi. Bunday huquqiy kafolatlar nafaqat shaxs manfaatlarini himoya qiladi, balki jamiyatda adolatli mehnat tizimini shakllantiradi. O‘zbekiston Respublikasida mehnat sohasidagi islohotlar, jumladan, “Yoshlar bandligini ta’minlash”, “Ayollar mehnat huquqlarini himoya qilish”, “Norasmiy bandlikni qisqartirish” kabi davlat dasturlari ushbu prinsipni hayotga tatbiq etishning amaliy ifodasidir. Adabiyotlar tahlili Mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash masalasi bo‘yicha milliy va xorijiy olimlar tomonidan turli yondashuvlar ilgari surilgan. Jumladan:  A. Saidov o‘zining “Inson huquqlari huquqiy asoslari” asarida mehnat erkinligini insonning tabiiy huquqi sifatida talqin qilib, uni demokratik jamiyatning asosiy ko‘rsatkichi deb baholaydi.  S. Djalilov mehnat qonunchiligini takomillashtirish orqali majburiy mehnatga qarshi kurashishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish zarurligini ta’kidlaydi.  Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) hisobotlarida O‘zbekistonning mehnat siyosatidagi ijobiy o‘zgarishlar, xususan, majburiy mehnatni tugatish borasidagi yutuqlar alohida qayd etilgan.  Konstitutsiyaviy huquq sohasidagi manbalarda mehnat erkinligi inson huquqlarining uzviy qismi sifatida e’tirof etiladi va uning ta’minlanishi davlatning huquqiy, ijtimoiy majburiyatlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mehnat erkinligi prinsipi faqat huquqiy masala emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ham muhim omilidir. Mushohada O‘zbekiston Respublikasi mehnat qonunchiligida mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash prinsiplari inson huquqlarini himoya qilish tizimining markazida turadi. Bu tamoyillar nafaqat konstitutsiyaviy huquqlarni kafolatlaydi, balki jamiyatda adolat, erkinlik va tenglik qadriyatlarini mustahkamlaydi. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, so‘nggi yillarda mehnat munosabatlarida shaffoflikni oshirish, majburiy mehnatni bartaraf etish va xodimlarning huquqiy himoyasini kuchaytirish borasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Biroq, bu yo‘nalishda doimiy monitoring, mehnat madaniyatini yuksaltirish, xodimlarning huquqiy savodxonligini oshirish kabi dolzarb masalalar hali ham o‘z yechimini to‘liq topgani yo‘q. Shunday ekan, mehnat erkinligi prinsipi nafaqat huquqiy me’yor sifatida, balki har bir fuqaroning ijtimoiy hayotdagi erkin ishtirokini ta’minlaydigan qadriyat sifatida qaralishi lozim. Noyabr, 2025-Yil 172 Kelgusida mehnat qonunchiligini xalqaro standartlarga yanada yaqinlashtirish, mehnat bozorida ijtimoiy adolat va inson qadr-qimmatiga asoslangan yondashuvni mustahkamlash O‘zbekistonning barqaror taraqqiyotiga xizmat qiladi. Xulosa O‘zbekiston Respublikasining mehnat qonunchiligi so‘nggi yillarda inson huquqlarini ta’minlash va mehnat munosabatlarini adolat, tenglik hamda erkinlik tamoyillariga asoslash yo‘lida sezilarli rivojlanish bosqichiga kirdi. Mehnat erkinligi prinsipi bugungi kunda nafaqat huquqiy norma sifatida, balki inson sha’ni, qadr-qimmati va ijtimoiy faolligini ta’minlaydigan eng muhim qadriyat sifatida qaralmoqda. Majburiy mehnatni to‘liq bartaraf etish borasida amalga oshirilgan islohotlar mamlakatning xalqaro nufuzini oshirdi va O‘zbekistonni munosib mehnat tamoyillariga sodiq davlat sifatida namoyon etdi. Mehnat kodeksining yangi tahriri, xalqaro konvensiyalarni ratifikatsiya qilish hamda mehnat inspeksiyasi faoliyatining kuchaytirilishi ushbu yo‘nalishda muhim yutuqlarni ta’minladi. Shu bilan birga, mehnat erkinligi prinsipi amaliyotda to‘liq ro‘yobga chiqishi uchun mehnat bozori infratuzilmasini rivojlantirish, norasmiy bandlikni kamaytirish, fuqarolarning mehnat huquqlari bo‘yicha xabardorligini oshirish kabi yo‘nalishlarda izchil faoliyat olib borish zarur. Umuman olganda, mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash prinsipi O‘zbekiston mehnat qonunchiligining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning amaliyotdagi samaradorligi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga, inson huquqlarining real himoyasiga va davlatning xalqaro obro‘siga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tavsiyalar 1. Huquqiy mexanizmlarni yanada takomillashtirish: Mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlashga oid normalarni amalga oshirishda nazorat tizimini kuchaytirish, mehnat inspeksiyasi vakolatlarini kengaytirish zarur. 2. Xodimlarning huquqiy madaniyatini oshirish: Mehnat qonunchiligi, mehnat shartnomasi, dam olish, ish haqi va xavfsizlik masalalarida fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish bo‘yicha doimiy o‘quv va targ‘ibot dasturlari tashkil etish lozim. 3. Norasmiy bandlikni qisqartirish: Rasmiy mehnat munosabatlariga o‘tish jarayonini rag‘batlantirish, kichik biznes va oilaviy tadbirkorlikni huquqiy qo‘llab-quvvatlash orqali ishchi kuchi bozorini shaffoflashtirish muhim ahamiyatga ega. 4. Xalqaro mehnat standartlari bilan uyg‘unlikni saqlash: O‘zbekistonning Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) bilan hamkorligini davom ettirish, yangi xalqaro konvensiyalarni milliy qonunchilikka bosqichma-bosqich integratsiya qilish tavsiya etiladi. 5. Monitoring va tahlil tizimini kuchaytirish: Majburiy mehnatga qarshi kurashish borasidagi harakatlarning natijadorligini muntazam baholab borish, aniqlangan kamchiliklar asosida normativ-huquqiy hujjatlarni yangilab borish kerak. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent, 2022. 3. Saidov, A. (2020). Inson huquqlari huquqiy asoslari. Toshkent: Huquq nashriyoti. Noyabr, 2025-Yil 173 4. Djalilov, S. (2021). Mehnat qonunchiligini takomillashtirish va majburiy mehnatni bartaraf etish. Toshkent: Iqtisodiyot va huquq nashriyoti. 5. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT). (2022). Forced Labour: Global Report 2022. Geneva: ILO Publications. 6. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat inspeksiyasi faoliyati to‘g‘risidagi hisobot. – Toshkent, 2023. 7. Konstitutsiyaviy huquq asoslari. – Toshkent, 2021. 8. Abdurahmonov, T. (2019). Mehnat bozorida ijtimoiy adolat va huquqiy kafolatlar. Toshkent: Jamiyatshunoslik nashriyoti.