Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–1956
Abstract
Artykuł przedstawia dzieje Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Pile w latach 1945–1956. Autor, wykorzystując dostępne materiały archiwalne, rekonstruuje proces powstawania, organizacji i działalności tej instytucji, będącej lokalnym ogniwem aparatu represji podporządkowanego Polskiej Partii Robotniczej, a następnie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. PUBP w Pile, podobnie jak inne urzędy bezpieczeństwa w Polsce, odgrywał kluczową rolę w zwalczaniu opozycji politycznej, likwidacji podziemia niepodległościowego oraz utrwalaniu komunistycznego systemu władzy. Analiza działalności pilskiego urzędu ukazuje mechanizmy działania aparatu bezpieczeństwa w skali lokalnej, jego instrumentalny charakter oraz skalę nadużyć, które stanowiły integralny element polityki władz komunistycznych w Polsce.
Full text
Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Kadr Menedżerskich Strona | 63 ZN WSKM nr 16 (2025) art. 174 Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–1956 The Shield and Sword of Communism. Structures and Selected Aspects of the Security Service in Piła 1945–1956 Robert Kolasa Dr n. hum. – historyk, politolog, wykładowca Wyższej Szkoły Kadr Menedżerskich oraz nauczyciel. Badacz dziejów najnowszych Piły i historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Autor oraz współautor publikacji związanych z historią PRL. Członek Towarzystwa Miłośników Miasta Piły. ORCID 0009-0000-8728-4074 ______________ Cytowanie: Kolasa, R. (2025). Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Kadr Menedżerskich, 15 (2025), art. 174, s. 63–88. DOI: 10.5281/zenodo.17622055 ______________ Przyjęto: 18.10.2025 Zaakceptowano: 05.11.2025 Opublikowano: 15.11.2025 ______________ Licencja: This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https:// creativecommons.org/licenses/by/4. Abstrakt Artykuł przedstawia dzieje Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Pile w latach 1945–1956. Autor, wykorzystując dostępne materiały archiwalne, rekonstruuje proces powstawania, organizacji i działalności tej instytucji, będącej lokalnym ogniwem aparatu represji podporządkowanego Polskiej Partii Robotniczej, a następnie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. PUBP w Pile, podobnie jak inne urzędy bezpieczeństwa w Polsce, odgrywał kluczową rolę w zwalczaniu opozycji politycznej, likwidacji podziemia niepodległościowego oraz utrwalaniu komunistycznego systemu władzy. Analiza działalności pilskiego urzędu ukazuje mechanizmy działania aparatu bezpieczeństwa w skali lokalnej, jego instrumentalny charakter oraz skalę nadużyć, które stanowiły integralny element polityki władz komunistycznych w Polsce. Słowa kluczowe: Piła, ziemie odzyskane, ziemie zachodnie i północne, bezpieka, PUPB Wprowadzenie Po zakończeniu II wojny światowej komuniści, działający początkowo pod szyldem Polskiej Partii Robotniczej (PPR), a od 1948 roku – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), przy aktywnym wsparciu Związku Radzieckiego, podjęli działania zmierzające do przejęcia, a następnie utrzymania władzy w Polsce. Kluczowym narzędziem realizacji tego celu stał się aparat bezpieczeństwa. To właśnie on pełnił rolę przysłowiowego „miecza i tarczy” nowego reżimu – miecza w walce z przeciwnikami politycznymi oraz tarczy chroniącej władzę komunistyczną przed wszelkimi przejawami oporu społecznego. Po konsolidacji władzy komunistycznej w Polsce aparat bezpieczeństwa otrzymał zadanie nie tylko utrwalania nowego systemu politycznego, lecz również przeszczepienia na grunt polski radzieckiego modelu komunizmu w jego stalinowskiej odmianie. W latach 1945–1956 można wyodrębnić dwa zasadnicze etapy działalności tej instytucji. Pierwszy obejmuje lata 1945–1947, kiedy Urząd Bezpieczeństwa (UB) wspierał PPR w walce o władzę z legalną opozycją oraz zbrojnym podziemiem niepodległościowym. Drugi etap (1948– 1956) przypada na okres stalinizmu w Polsce, w którym działalność aparatu bezpieczeństwa była jednym z fundamentów budowy państwa totalitarnego.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 64 Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) nie był apolityczną instytucją służącą społeczeństwu, lecz de facto zbrojnym ramieniem jednej partii – PPR, a następnie PZPR. Z tego względu władze komunistyczne dążyły do stworzenia rozbudowanej i hierarchicznej struktury aparatu bezpieczeństwa, obejmującej wszystkie szczeble administracji – od województw, przez powiaty, aż po miasta. Sieć urzędów bezpieczeństwa miała zapewnić władzom możliwość skutecznego nadzoru nad społeczeństwem oraz eliminacji wszelkich form oporu wobec reżimu. Niniejszy artykuł stanowi próbę przedstawienia genezy, procesu kształtowania struktur organizacyjnych oraz zakresu działalności Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Pile, funkcjonującego w latach 1945–1954. Po reformie aparatu bezpieczeństwa w 1954 roku został on przekształcony w Powiatowy Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (PUdsBP) w Pile, działający do 1956 roku. Analiza dziejów tej instytucji pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy funkcjonowania lokalnych struktur bezpieczeństwa w realiach Polski Ludowej oraz ich rolę w utrwalaniu systemu komunistycznego. Początki Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pile W wyniku II wojny światowej oraz decyzji tzw. Wielkiej Trójki doszło do zasadniczej zmiany granic Polski. Granice Rzeczypospolitej zostały przesunięte na północ i zachód kosztem Niemiec, jako rekompensata za ziemie utracone na wschodzie na rzecz Związku Radzieckiego1. W konsekwencji Piła ponownie znalazła się w granicach państwa polskiego, stając się częścią tzw. Ziem Odzyskanych. Na przełomie stycznia i lutego 1945 roku Piła była oblegana przez Armię Czerwoną i po trzytygodniowych walkach została zdobyta 14 lutego. Działania wojenne oraz podpalenia i de1 W. Roszkowski [A. Albert], Najnowsza historia Polski 1914–1993, Warszawa 1995, s. 545–546, 621. 2 R. Kuźlak, Zimowe waliki o wyzwolenie Piły w 1945 roku [w:] Piła po 1945 roku – odbudowa, rozwój, życie publiczne, społeczeństwo, Piła 2008, s. 43– 44; M. Leszczyński, Pomorze 1945, Warszawa 2014, s. 114–122; M. Fijałkowski, Walki o Piłę styczeń–luty 1945 [w:] Zarys dziejów Piły w latach 1945–2000, red. M. Fijałkowski, Piła 2013, s. 12–21; L. Adamczewski, Burza nad Provinz Pommern. Upadek prowincji pomorskiej Trzeciej Rzeszy, Zakrzewo 2012, s. 181–195; R. Kolasa, Walki o Piłę na przełomie stycznia i lutego 1945 roku, „Meritum”, 2018, t. 10, s. 207–218. 3 Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział Piła (APPOP), 99/46, Starostwo Powiatowe Pilskie (SPP), Sprawozdanie sytuacyjne do wojewody poznańskiego za wrzesień 1945 r. wastacje dokonane przez żołnierzy radzieckich doprowadziły do zniszczenia ponad 70 proc. zabudowy miasta. Piła była też niemal całkowicie wyludniona – z ponad 40 tysięcy mieszkańców pozostało zaledwie około 3,5 tysiąca osób. Władzę w zdobytym mieście objął radziecki komendant wojenny, płk Aleksander Guszimow2. Komendantura sowiecka istniała do 24 września 1945 roku, kiedy została przekształcona w Komendę Garnizonową. Było to następstwem przekazania miasta władzom polskim. Przed nowymi władzami Piły stanęło trudne zadanie ponownego zasiedlenia miasta, jego odbudowy, polonizacji oraz uruchomienia podstawowych instytucji niezbędnych do funkcjonowania społeczności lokalnej3. Od 16 kwietnia 1945 roku władze polskie w Pile reprezentował Pełnomocnik Rządu Tymczasowego na Okręg Pomorza Zachodniego, płk Leonard Borkowicz4. Z jego zespołu wydzielono sześcioosobową grupę pod kierownictwem Eugeniusza Góreckiego, której zadaniem było zagospodarowanie miasta i utworzenie struktur polskiej administracji państwowej. Górecki pełnił funkcję Pełnomocnika Rządu na Obwód Piła. Z czasem urząd ten przekształcił się w Starostwo Powiatowe5. Od końca marca do października 1945 roku w mieście rozpoczęły działalność legalnie funkcjonujące partie polityczne: Polska Partia Robotnicza (PPR), Polska Partia Socjalistyczna (PPS), Stronnictwo Ludowe (SL), Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL), Stronnictwo Demokratyczne (SD) oraz Stronnictwo Pracy (SP). Wraz z przedstawicielami administracji i partii politycznych do Piły zaczęli napływać osadnicy z Polski centralnej, przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i Związku Radzieckiego (tzw. re4 P. Z a r e m b a , Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1989, s. 35–45; P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. Pierwszy szczeciński rok 1945, Łódź 2016, s. 47; K. Rembacka, Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912–1989), Szczecin–Warszawa 2020, s. 216– 221; K. Kozłowski, Uwagi o działalności politycznej i administracyjnej L. Borkowicza na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1949, „Przegląd Zachodni”, 1988, nr 3, s. 99–104. 5 APPOP, SPP, 99/39, Status Organizacji Urzędu Obwodowego Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorza Zachodniego – Podział czynności Urzędu Obwodowego Pełnomocnika Rządu RP, R. Kolasa, Tworzenie się administracji państwowej na terenie Piły 1945–1947, „NADWARCIAŃSKI ROCZNIK HISTORYCZNO-ARCHIWALNY”, nr 14/2007 s. 226-227.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 65 patrianci) oraz reemigranci z Europy Zachodniej6. Do miasta przybyła także Grupa Operacyjna Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) na Okręg Pomorza Zachodniego pod dowództwem kpt. Jerzego Kilanowicza. Została ona utworzona 30 marca 1945 roku z rozkazu ministra gen. Stanisława Radkiewicza, a do Piły wyruszyła 4 kwietnia tego roku. Dokładnej daty przybycia grupy nie udało się ustalić, jednak na podstawie zachowanych dokumentów można przypuszczać, że nastąpiło to przed 10 kwietnia, gdyż z tego dnia pochodzi pierwszy zachowany dokument wystawiony przez organy bezpieczeństwa w Pile7. Na bazie Grupy Operacyjnej MBP utworzono Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego dla Pomorza Zachodniego, z którego wyodrębniono grupę funkcjonariuszy mających stworzyć struktury Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Pile. Ze względu na ogromne zniszczenia wojenne i problemy lokalowe siedzibę urzędu zlokalizowano w Trzciance – miejscowości oddalonej o ponad 20 km od Piły8. Funkcjonariusze UB wyjechali tam 18 kwietnia 1945 roku i rozpoczęli tworzenie powiatowych struktur bezpieki. W samej Pile pozostała natomiast placówka Urzędu Bezpieczeństwa pod dowództwem chor. Floriana Wodniaka, mieszcząca się przy posterunku Milicji Obywatelskiej (MO) u zbiegu ulic Dzierżyńskiego (obecnie Popiełuszki) i Żeleńskiego9. Równocześnie do Piły skierowano Grupę Operacyjną Milicji Obywatelskiej pod dowództwem kpt. Aleksandra Suchanka. Formowana była na terenie Radomia i Ostrowca Świętokrzyskiego, a stamtąd przez Warszawę udała się na Pomorze Zachodnie, gdzie stała się zalążkiem Komendy Wojewódzkiej MO. Według dokumentów miała dotrzeć do Piły 4 kwietnia, co jednak wydaje się mało prawdopodobne – za6 Szerzej na temat powstawania i funkcjonowania partii politycznych w Pile w: R. Kolasa, Kształtowanie się władzy komunistycznej w Pile w latach 1945–1947, [w:] Władzy raz zdobytej… Początki systemu komunistycznego w Polsce 19441947, red. Mirosław Surdej i Paweł Fornal, Rzeszów-Warszawa 2023, 372–380; R. Kolasa, W walce o władzę. Działalność Polskiej Partii Robotniczej i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pile w latach 1945-1948, „Komunizm/system/ludzie/dokumentacja”, nr 12 (2023), s. 187-193. 7 M. Dźwigał, Początki Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na Pomorzu Zachodnim – 1945 r. [w:] Aparat Bezpieczeństwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956: Organizacja – ludzie – działalność, red. Magdalena Semczyszyn i Zbigniew Stanuch, Szczecin 2021, s. 42–56. 8 R. Kościański, Powstanie aparatu bezpieczeństwa w województwie poznańskim w 1945 r., [w:] Województwo poznańskie w latach 1945–1950, red. pewne była to data wyjazdu ze stolicy, a faktyczne przybycie nastąpiło 5 lub 6 kwietnia. W mieście powołano Komendę Miejską MO, której pierwszym komendantem został Kazimierz Zybura. Komenda ta działała do listopada 1945 roku, po czym została przekształcona w posterunek MO podległy Komendzie Powiatowej w Chodzieży. W październiku 1946 roku posterunek podporządkowano Komendzie Powiatowej MO w Trzciance. W tym czasie placówką dowodzili kolejno ppor. Alojzy Wiślicki (od kwietnia 1945 do lutego 1946 roku) oraz sierż. Olgierd Szajek10. Nie tylko siedziba powiatowej bezpieki znalazła się w Trzciance – z powodu zniszczeń Piły wiele instytucji nominalnie przypisanych do tego miasta również przeniesiono do Trzcianki. Były to m.in. Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej, Inspektorat Szkolny, Dekanat Pilski oraz Powiatowa Rada Narodowa. W latach 1946–1948 Piła i Trzcianka tworzyły wspólny powiat pilsko–trzcianecki. Zanim jednak do tego doszło, wojewoda poznański zarządzeniem z 9 października 1945 roku powierzył staroście chodzieskiemu administrowanie obwodem pilskim, z dniem 15 października. Decyzję tę uzasadniano utratą przez Piłę znaczenia administracyjno-gospodarczego na skutek wojennych zniszczeń. W efekcie Piła została włączona do powiatu chodzieskiego, a Obwodowy Urząd Pełnomocnika Rządu zlikwidowano11. Decyzja ta spotkała się z oporem lokalnych władz. Radni miejscy 29 października 1945 roku skierowali do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu oraz do Prezydium Krajowej Rady Narodowej memorandum z żądaniem przywrócenia powiatu pilskiego. Sprawą zainteresował się członek Rady Ministrów Władysław Gomułka, który poparł Konrad Białecki, Stanisław Jankowiak, Rafał Reczek, Poznań–Warszawa 2022, s. 127. 9 M. Dźwigał, Początki…, s. 56. 10Ibidem, s. 56–57; P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. Pierwszy szczeciński rok 1945, Łódź 2016, s. 61; K. Kozłowski, Między racją stanu a stalinizmem – pierwsze 10 lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim 1945–1955, Warszawa–Szczecin 2000, s. 42–45. 11 Poznański Dziennik Wojewódzki 1945-1950, Zarządzenie Wojewody jako Pełnomocnika Okręgowego Rządu RP z dnia 9 października 1945 roku w sprawie powierzenia staroście powiatowemu chodzieskiemu tymczasowej administracji obwodu pilskiego, nr 10 poz. 69/1945.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 66 postulaty pilskich działaczy. Mimo to władze wojewódzkie i powiatowe przez długi czas sprzeciwiały się tym żądaniom. Kolejny protest miał miejsce 9 listopada 1945 roku i doprowadził do utworzenia Ekspozytury Urzędu Pełnomocnika Rządu na Obwód Piła w Chodzieży z siedzibą w Pile. Organ ten miał charakter samodzielny w zakresie administracyjnym, a jego pełnomocnikiem od 13 listopada został Tadeusz Kowalewski. Po utworzeniu Ministerstwa Ziem Odzyskanych (MZO), którym kierował Władysław Gomułka, radni pilscy ponownie zabiegali o przywrócenie powiatu. 5 stycznia 1946 roku ministerstwo wydało decyzję pozytywną w tej sprawie, jednak była ona przez pewien czas sabotowana przez władze wojewódzkie12. Ostatecznie, 28 czerwca 1946 roku, Rada Ministrów podjęła uchwałę o utworzeniu powiatu pilskiego. Jedynym przeciwnikiem tej decyzji pozostał naczelnik Wydziału Ziemi Lubuskiej Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, Jan Frąckowiak, jednak i ten opór został ostatecznie przełamany. Przystąpiono wówczas do komasacji obszarów obwodu pilskiego i powiatu trzcianeckiego, tworząc nowy powiat pilsko– trzcianecki13. Okres kilku miesięcy niestabilności administracyjnej miał istotny wpływ na funkcjonowanie lokalnego aparatu bezpieczeństwa. W tym czasie Piła znajdowała się w jurysdykcji PUBP w Chodzieży. Między 3 a 6 stycznia 1946 roku zlikwidowano placówkę UB w Pile, a działalność chodzieskiej bezpieki na terenie miasta trwała przynajmniej do lipca 1946 roku14. Można przypuszczać, że przez kilka miesięcy PUBP mający siedzibę w Trzciance funkcjonował de facto jako struktura trzcianecka. Dopiero od lipca–sierpnia 1946 roku pilsko– trzcianecka bezpieka zaczęła ponownie działać jako jednolita struktura organizacyjna. 1 kwietnia 1948 roku, na mocy zarządzenia Ministerstwa Ziem Odzyskanych, powiat pilsko–trzcianecki został rozwiązany. Piła uzyskała status miasta wydzielonego na prawach powiatu, natomiast Trzcianka stała się siedzibą 12 APPOP, Akta Miasta Piła (AMP), 12/76, Zarząd Miejski 1946-1949; APPOP, AMP, 12/126, Opinie o obywatelach; Powiat pilski utworzony, „Piła Mówi”, z 8 IX 1946, nr 1 (2), s. 1–2. 13 APPOP, AMP, 12/30, Protokół z zebrania ORN z dnia 12 lipca 1946 roku; Protokół z zebrania ORN z dnia 25 lipca 1946 r.; R. Gumowski, Kształtowanie się i rozwój władzy ludowej na ziemi trzcianeckiej w latach 1945-1950, „Rocznik Nadnotecki”, 1970, t 3, s. 14–15 powiatu ziemskiego. Po rozdzieleniu obu jednostek PUBP (a następnie PUdsBP) w Pile nadal mieścił się w Trzciance i obejmował swą jurysdykcją obie jednostki administracyjne aż do 1956 roku15. Z tego powodu dokumenty wytwarzane przez lokalną bezpiekę opatrywano różnymi nazwami – PUBP w Trzciance, PUBP w Pile, PUBP w Pile–Trzciance lub Trzcianka– Piła. Nieprecyzyjne tytułowanie dokumentów wynikało najprawdopodobniej z niestaranności funkcjonariuszy, braku nowych pieczęci lub zawirowań administracyjnych związanych z czasowym podporządkowaniem Piły powiatowi chodzieskiemu. Struktury PUBP w Pile (1945–1954) i PUdsBP w Pile (1954–1956) Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Pile w początkowym okresie swojego istnienia podlegał organizacyjnie Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego Pomorza Zachodniego z siedzibą w Koszalinie. Sytuacja ta uległa zmianie 7 lipca 1945 r., kiedy Piła, na mocy uchwały Rady Ministrów, została przekazana w administrację władz województwa poznańskiego. W konsekwencji pilski PUBP przeszedł pod jurysdykcję WUBP w Poznaniu16. Kierownicy i zastępcy PUBP oraz PUdsBP w Pile W badanym okresie, według ustaleń Tomasza Rochatki, na czele pilskiej bezpieki stało dziewięciu kierowników/szefów PUBP i PUdsBP w Pile. Byli to: Henryk Szymański (po 17 IV 1945 – 2 II 1946), Czesław Dylewski (po 18 IV 1946 – 31 VII 1946), ppor. Michał Chybziak (po 1 VIII 1946 – 31 V 1947 oraz 31 V 1947 – 31 I 1948), Czesław Błaszak (po 1–31 VII 1947), chor. Czesław Marcinkowski (po 1 II 1948 – 15 VI 1948), chor./ppor. Florian Woźniak (po 1 IX 1948 – 14 VII 1949, 15 VII 1949 – 14 X 1950), chor./ppor. Jan Dmitroca (15 X 1950 – 31 V 1952), por. Mieczysław Konowalski (1 VI 1952 – 30 IV 1954) oraz por./kpt. Stanisław Antczak (1 V 1954 – 27 XII 1956). Funkcję zastępców pełnili kolejno: Marek Mydlarz (5 V 1945 – VII 1945), 13 APPOP, SPP, 99/7, Sprawy bezpieczeństwa publicznego. 14 Ibidem. 15 Monitor Polski 1948, nr 24, poz. 96, Zarządzenie Ministerstwa Ziem Odzyskanych o wydzieleniu miasta Piły z administracji Starostwa Pilskiego; APPOP, 99/44, SPP, Opis powiatu pilskiego. 16 APPOP, SPP, 99/1, Sprawozdanie sytuacyjne za okres od 1 lipca do10 sierpnia 1945 r.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 67 Mieczysław Kucharski (VII – 18 XII 1945), chor. Czesław Marcinkowski (do 1 II 1948), chor./ppor. Florian Woźniak (1 II 1948 – 14 VII 1949), chor./ppor. Stefan Kozioł (15 VII 1949 – 31 V 1950), chor./ppor. Bronisław Nowowiejski (1 VI 1950 – 15 IV 1952), por. Stanisław Antczak (1 IX 1953 – 30 IV 1954), ppor. Jan Misiura (od 1 X 1953) oraz ppor./por. Stanisław Zdankiewicz (15 IV 1954 – 31 III 1955)17. Według moich ustaleń dane przedstawione przez T. Rochatkę zawierają kilka nieścisłości. Po pierwsze, błędnie wyodrębnił on dwa odrębne powiatowe urzędy bezpieczeństwa – w Pile i w Trzciance – podczas gdy w rzeczywistości istniała jedna wspólna struktura18. Pomyłka ta wynikała z niejednoznacznych zapisów w dokumentach. Funkcjonariusze UB, formalnie przydzieleni do PUBP w Pile, lecz stacjonujący w Trzciance, podpisywali dokumenty w sposób dowolny, co mogło sugerować istnienie dwóch niezależnych urzędów. Po drugie, z dokumentów pilskiej bezpieki (raportów dekadowych i okresowych), do których dotarłem, wynika, że między 7 października a 27 grudnia 1945 r. funkcję szefa PUBP w Pile pełnił Edward Pachniewski19, którego Rochatka nie wymienia. Pachniewski występuje jako członek Grupy Operacyjnej MBP, która przybyła do Piły, a także jako członek komórki PPR przy PUBP w Pile. Pojawia się również w dokumencie Polskiej Partii Socjalistycznej z 1946 r., gdzie jest wymieniany jako były kierownik PUBP w Pile20. Z jego teczki personalnej wynika jednoznacznie, że w pilskich strukturach bezpieki pracował od 5 maja 1945 r. i od połowy tego roku pełnił obowiązki kierownika PUBP21. Został odwołany 10 stycznia 1946 r. z powodu niewywiązywania się z obowiązków służbowych oraz tragicznego incy17 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadry kierownicze, t. 1: 1944-1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 373–374. 18 Ibidem, s. 373-374 i 378. 19 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN) w Poznaniu, PUBP w Pile, 06/146/7 z 16, Raport dekadowy za okres od 7 X 1945 r. – 17 X 1945 r., Raport sytuacyjny za okres o 7 X 1945 r. – 27 XII 1945 r., k. 16 i 22. 20 M. Dźwigał, Początek…, s. 51; Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP), Miejski Komitet (MK) PPS w Pile, 2165/1, Pismo MK PPS do WK PPS z 4 marca 1946 r., k. 36–37; Komórki PPR w Pile [PUBP w Pile, MO w Pile, Zarząd Miejski w Pile, Starostwo Powiatowe w Pile], 2129/5, Zebranie komórki PPR przy PUBP w Pile z dnia 12 VII 1945 r., k. 1-2; Protokół z zebrania organizacyjnego komórki PPR przy PUBP w Pile odbytego 24 IX 1945 r., k. 3. 21 AIPN w Poznaniu, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych (WUSW) w Pile, Akta personalne funkcjonariusza SB: chor. Edward Erazm Pachniewski, 0131/413, Notatka Informacyjna w sprawie byłego p.o. kierownika PUBP w Pile chor. Pachniewskiego Edwarda, k. 34 dentu z 19 grudnia 1945 r., kiedy to w budynku urzędu doszło do bójki (była skutkiem libacji alkoholowej) pomiędzy żołnierzami a funkcjonariuszami UB, w wyniku której zginęły trzy osoby22. Henryk Szymański był faktycznie pierwszym szefem PUBP w Pile, lecz pełnił tę funkcję krócej niż podaje Rochatka. Z jego akt personalnych wynika, że objął stanowisko 5 maja 1945 r. jako pełniący obowiązki kierownika23. Zachował się dokument z 17 czerwca 1945 r., w którym WUBP Pomorza Zachodniego w Koszalinie wystąpił do Wydziału Personalnego MBP o zatwierdzenie Szymańskiego na tym stanowisku24. Zachowała się również jego korespondencja z lokalnymi strukturami PPR z czerwca i lipca 1945 r., podpisana jako „kierownik PUBP w Pile”25. Szymański nie pełnił jednak tej funkcji do lutego 1946 r., gdyż już 3 sierpnia 1945 r. został skierowany do dyspozycji kierownika Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie26. Wówczas zastąpił go Edward Pachniewski. Jak wynika z powyższych ustaleń, niełatwo jest precyzyjnie odtworzyć okresy urzędowania poszczególnych kierowników PUBP w Pile, zwłaszcza dwóch pierwszych, z uwagi na niekompletność dokumentacji i nieprecyzyjne prowadzenie ewidencji. Można jednak stwierdzić, że kierowników PUBP w Pile było dziesięciu, a nie dziewięciu. Z całą pewnością można też przyjąć, że na terenie Piły i powiatu trzcianeckiego działał jeden i ten sam PUBP, z wyjątkiem okresu od stycznia do lipca 1946 r., gdy obszar Piły podporządkowano organizacyjnie strukturom bezpieki w Chodzieży, co potwierdzają źródła partyjne i urzędowe. 22 AIPN w Poznaniu, WUSW w Pile, Akta personalne funkcjonariusza SB: chor. Edward Erazm Pachniewski, 0131/413, Charakterystyka obywatela Edwarda Pachniewskiego, Poznań 10 stycznia 1946 r., k. 29. 23 AIPN w Szczecinie, WUSW w Szczecinie, Akta personalne funkcjonariusza SB: Szymański Henryk, 0019/3773, Karta ewidencyjna, k. 9; Przebieg służby, k. 31. 24 AIPN w Szczecinie, WUSW w Szczecinie, Akta personalne funkcjonariusza SB: Szymański Henryk, 0019/3773, Pismo do Wydziału Personalnego MBP z 17 czerwca 1945 r., k. 37; AIPN w Warszawie, MBP, 1572/2582, Rozkaz personalny nr 156 z 13 VII 1945 r., k. 316. 25 APP, Komitet Miejski i Powiatowy (KMiP) PPR w Pile oraz Komitet Powiatowy (KP) PPR Piła–Trzcianka, 2129/3, Sprawy bezpieczeństwa, Pisma od kierownika PUBP w Pile do KP PPR w Pile z 27 VI 1945 r. i 12 VII 1945 r., k. 248 i 250. 26 AIPN w Szczecinie, WUSW w Szczecinie, Akta personalne funkcjonariusza SB: Szymański Henryk, 0019/3773, Pismo do kierownika Wydziału Personalnego MBP, k. 33, Charakterystyka służbowa, k. 35.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 68 Struktura organizacyjna PUBP w Pile Struktury powiatowych urzędów bezpieczeństwa były zazwyczaj odwzorowaniem struktur wojewódzkich, a te z kolei odpowiadały organizacji centralnego MBP. Na szczeblu ministerialnym funkcjonowały departamenty, w WUBP – wydziały, a w PUBP – referaty. Pierwszy zachowany opis struktury pilskiej bezpieki pochodzi z grudnia 1946 r. Wynika z niego, że w skład PUBP w Pile wchodziły: Sekcje I–IV oraz Referaty III, V, VI i VIII27. Struktura ta prawdopodobnie nie była kompletna, co mogło wynikać z braków kadrowych lub niepełnej dokumentacji z tego okresu. Z dokumentów z 22 sierpnia 1947 r. wynika, że PUBP składał się z kierownictwa, sekretariatu oraz Referatów: I, II, III, IV, V, Śledczego, Gospodarczego i Kolejowego. Ten ostatni posiadał dwie placówki – w Krzyżu i w Pile. Urząd dysponował także ambulatorium. W skład personelu wchodziło 29 oficerów, 8 podoficerów, 10 szeregowych i 1 pracownik cywilny. W latach 1948–1950 doszło do przekształceń organizacyjnych. Powstał Referat ds. Wywiadu oraz areszt, a Referat Kolejowy przekształcono w Referat Komunikacji. W urzędzie zatrudniano wówczas 46 funkcjonariuszy oraz personel pomocniczy – maszynistkę, lekarza i pielęgniarkę28. W latach 1950–1953 PUBP w Pile składał się z następujących komórek: Referatów I–V, Referatu Śledczego, Kolejowego i Referatu Ochrony przy Warsztatach Główne PKP w Pile. Poszczególne referaty odpowiadały za różne obszary działalności – od kontrwywiadu, poprzez ewidencję operacyjną i zwalczanie podziemia, po nadzór nad środowiskami społecznymi i zawodowymi29. Do zadań Referatu I należała działalność kontrwywiadowcza. W jego skład wchodziło sześć Sekcji. Sekcja I prowadziła operacje wymierzone w byłych pracowników Gestapo oraz jej współpracowników, a także funkcjonariuszy niemieckiej policji. Inwigilowano także ludność rodzimą (autochtonów). Sekcja II była na27 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/16 z 16, Raporty dekadowe za okres od 27 XII 1946 r. do 7 I 1947 r., k. 2. 28 AIPN w Warszawie, MBP w Warszawie, Etaty PUBP w województwie poznańskim z lat 1947, 1952, 1954, 1572/2687, Etaty nr 35/166 PUBP w Pile, 22 VIII 1947, k. 163–169. 29 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/16 z 16, Sprawozdanie miesięczne z pracy PUBP w Pile za czerwiec 1950 z 3 VII 1950 r., k. 189–191. kierowana na rozpracowywanie byłych lotników Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie powracających po wojnie do ojczyzny oraz obywateli brytyjskich przebywających na terenie Polski. Sekcja III prowadziła sprawę obiektową o kryptonimie „Zachód S”. Sekcja IV prowadziła sprawę obiektową o kryptonimie „Bałkany”. Sekcja V zajmowała się inwigilacją osób posiadających krewnych w USA, a także Świadkami Jehowy. Z kolei Sekcja VI zajmowała się poszukiwaniem żołnierzy, którzy przed wojną służyli w Oddziale II Sztabu Generalnego, Żandarmerii Wojskowej, Korpusu Ochrony Pogranicza oraz funkcjonariuszy przedwojennej Policji Państwowej, Straży Granicznej oraz Straży Więziennej30. Referat II zajmował się ewidencją operacyjną, zabezpieczeniem Poczty i Telegrafu na terenie Piły i powiatu trzcianeckiego31. Referat III był nakierowany na zwalczanie podziemia antykomunistycznego oraz przestępstw popełnianych przez kryminalistów. Jego struktura wewnętrzna składała się z czterech Pionów. Pion I miał za zadanie zwalczanie zorganizowanych grup nazywanych bandami. Oczywiście pod tym pojęciem mieścili się pospolici przestępcy, jak i członkowie podziemia niepodległościowego. Pion II zajmował się kwestią ukraińską. W 1947 r. w ramach Akcji „Wisła” na Ziemie Zachodnie i Północne przesiedlono, między innymi na teren ówczesnego powiatu pilsko–trzcianeckiego, ludność ukraińską. Dlatego funkcjonariusze bezpieki mieli ustalić czy wśród nich znajdują się członkowie i sympatycy Ukraińskiej Organizacji Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii32. Pion III nakierowany był na działania przeciw działaczom dawnego obozu narodowego (przede wszystkim Stronnictwa Narodowego, Obozu Narodowo–Radykalnego czy żołnierz Narodowych Sił Zbrojnych i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego), a Pion IV zajmował się rozpracowywaniem dawnych działaczy sanacji (za których komuniści uznawali żołnierzy Ar30 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/16 z 16, Sprawozdanie miesięczne z pracy PUBP za marzec 1953 r., po linii zagadnień Wydziału I z 30 III 1953 r., k. 8. 31 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/13, Sprawozdanie z pracy PUBP w Pile za październik 1950 r, z 3 XI 1950 r., k. 201. 32 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/12 t. 2, Sprawozdania miesięczne za okres od 28 VI 1948 r. do 28 VII 1950 r., z 26 VII 1950, k. 102.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 69 mii Krajowej oraz członków Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość)33. Co do działalności Referatu IV nie zachowały się żadne sprawozdania z jego funkcjonowania, możemy jedynie domyślać się, że w jego gestii znajdowały się sprawy związane z zabezpieczeniem sektora gospodarczego. Referat V (społeczno-polityczny) zajmował się rozpracowywaniem legalnej opozycji, czyli PSL oraz SP szczególnie w okresie Referendum 1946 r. i wyborów do Sejmu Ustawodawczego w 1947 r. W optyce jego działania znalazły się także partie „sojusznicze” wobec PPR, takiej jak PPS, SL i SD. Inwigilował także organizacje młodzieżowe, pracowników administracji państwowej, środowisko nauczycieli oraz kler katolicki34. W jego skład wchodziło sześć podreferatów35. Pierwszy zajmował się sytuacją polityczną w poszczególnych środowiska, które rozpracowywano, drugi był wymierzony w rolników indywidualnych i działaczy ruchu ludowego, trzeci w pracowników administracji, czwarty w organizacje młodzieżowe, piąty w kler katolicki, a szósty w nauczycieli36. W 1952 r. podreferaty zastąpiono sekcjami. I tak Sekcja I zajmowała się rozpracowywaniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL), związków zawodowych oraz nadzorowaniem administracji państwowej. Sekcja II inwigilowała dawnych członków PSL–u. Sekcja III skupiła się na obserwacji związków wyznaniowych, a przede wszystkim Świadków Jehowy. Młodzież i organizacje młodzieżowe znajdowały się w zainteresowaniu Sekcji IV. Inwigilacją Kościoła katolickiego zajmowała się Sekcja V, a środowiskiem oświaty Sekcja VI37. W 1953 r. wyodrębniono na bazie Sekcji V samodzielną Sekcję XI, która podlegała bezpośrednio Departamentowi XI MBP i zajmowała się rozpraco33 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/12 t. 2, Roczne sprawozdanie z pracy Referatu III za rok 1948, Piła 23 XII 1948 r., k. 53; Raport miesięczny Referatu III po linii sanacji za okres od 24 II do 24 III 1949 r., Piła 23 III 1949 r., k. 59; Sprawozdanie kwartalne Referat III, Trzcianka 30 IX 1954 r, k. 303. 34 AIPN Po, PUBP w Pile ,06/146/3/2, Charakterystyka kleru za okres od 26 VII do 26 VIII 1948 r. z 26 VIII 1948 r., k.38; Sprawozdanie z pracy Referatu V PUBP w Trzciance za miesiąc grudzień 1951 z 24 XII 1951 r., k. 245. 35 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/2, Raport okresowy Referatu V za okres od 26 XII 1949 r. do 26 I 1950 r., k. 114 36 AIPN Po, PUBP w Pile , 06/146/3/2, Charakterystyka obiektu po linii młodzieżowej, szkół średnich, ZMP za okres od dnia 24 XI 1951 r. do 24 XII 1951 r.; Sprawozdanie miesięczne po linii organizacji młodzieżowych i masowych za okres od 1 VII 1952 r. do 1 VIII 1952 r., k. 36; Sprawozdanie miesięczne po linii partii organizacji politycznych PSL i WRN za miesiąc listopad 1952 r, k. 61; Charakterystyka po linii ruchu robotniczego PPS, PPR, PZPR na wywaniem operacyjnym duchowieństwa oraz Świadków Jehowy38. Referat Śledczy zajmował się ściganiem osób, które w czasie okupacji hitlerowskiej współpracowały z Niemcami lub podpisały Volkslistę. Współpracował także z Referatem I w zwalczaniu działalności obcych wywiadów. Prowadził śledztwa o charakterze kryminalnym. Ale najbardziej zaangażowany był w prześladowanie byłych żołnierzy Armii Krajowej oraz członków podziemia antykomunistycznego należących do Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN)39. Ostatnie dwa referaty skupione były na działalności związanej z zabezpieczeniem funkcjonowania pilskiego Węzła PKP oraz węzła kolejowego w miejscowości Krzyż i Warsztatów Głównych PKP przed działalnością sabotażową, dywersyjną czy szpiegowską, ponieważ instytucje te miały znaczenie gospodarcze, a gdyby doszło do konfliktu z NATO także strategiczne. W 1952 r. przeprowadzono reorganizację urzędu na mocy rozkazu ministra gen. Stanisława Radkiewicza nr 010/52, który miał na celu zwiększenie aktywności urzędów w terenie. Wprowadzono stanowiska referentów gminnych, odpowiedzialnych za ewidencję i prowadzenie działalności operacyjnej na obszarze siedmiu gmin powiatu trzcianeckiego: Dzierżążno Wielkie, Jędrzejów, Krzyż, Kuźnica Czarnkowska, Kuźnica Żelichowska, Siedlisko i Wieleń40. Ostatni zachowany opis struktury PUBP w Pile (23 IV 1952 – 25 VI 1954) wskazuje, że urząd składał się z: kierownictwa, sekretariatu, referentów powiatowych i terenowych, Referatu Śledczego, Referatu II, Referatu V, Referatu ds. Poboru, Referatu Gospodarczego, Sekcji Kolejowej, Punktu „B”, ambulatorium oraz sekcji terenie powiatu Trzcianeckiego za okres od 25 XII 1951 r. do 25 I 1952 r., k. 121. 37 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/3, Sprawozdanie operacyjne Referatu V na odprawie w dniu 23 III 1952 r., k.19; Sprawozdanie miesięczne z 27 lutego 1953 r. po zagadnieniach sekty Świadków Jehowy, k. 85. 38 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/3, Wroga działalność i analiza prowadzona po linii kleru z 28 II 1953 r, k. 199; Plan pracy na miesiąc kwiecień 1953 r. po linii Świadków Jehowy z 30 III 1953 r., k. 206; Sprawozdanie z pracy pionu Departamentu XI referent terenowy na miasto Piłę z 25 X 1953 r., k. 225; 39 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/3, Sprawozdanie dekadowe z 16 XII 1946 r., k. 52; Sprawozdanie miesięczne z pracy Referatu Śledczego PUBP w Trzciance z 27 II 1954 r. i 30 III 1954 r., k. 331-332; Statystyki dotyczące pracy Referatu Śledczego PUBP w Pile za okres 7 I 1947 r. do 27 I 1947 r., k. 63. 40 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/3, Tabele statystyczne na miesiąc czerwiec 1954 r. PUBP w Trzciance z 30 IV 1954 r., k. 151.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 70 ochrony. Liczba zatrudnionych wahała się od 37 do 44 osób41. Struktury PUdsBP w Pile Zmiany w strukturach aparatu bezpieczeństwa w Polsce nastąpiły po ucieczce 5 grudnia 1953 r. podpułkownika MBP Józefa Światły, a następnie jego wystąpieniach w Radiu Wolna Europa w cyklu audycji „Za kulisami bezpieki i partii”, w których ujawnił nadużycia i zbrodnie funkcjonariuszy aparatu władzy. W konsekwencji 7 grudnia 1954 r. rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a jego zadania przejęło nowo powołane Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) oraz Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów. W wyniku tych zmian Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) przekształcono w Wojewódzkie Urzędy do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP), a Powiatowe Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) – w Powiatowe Urzędy do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (PUdsBP). Podobne zmiany objęły urzędy miejskie. Jednocześnie wyłączono spod jurysdykcji bezpieki Milicję Obywatelską, Ochotniczą Rezerwę Milicji Obywatelskiej (ORMO), Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) oraz Wojska Ochrony Pogranicza (WOP)42. W Pile, w wyniku ogólnopolskich przekształceń, na bazie PUBP powstał Powiatowy Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Między 21 a 24 stycznia 1955 r. obradowało III Plenum Komitetu Centralnego PZPR, podczas którego Bolesław Bierut publicznie potępił nadużycia władzy popełniane przez aparat bezpieczeństwa. Był to początek procesu destalinizacji w Polsce. Komitet Miejski PZPR w Pile również odniósł się do uchwał plenum – I sekretarz Zygmunt Gajowy skrytykował dotychczasową działalność miejscowej bezpieki, zobowiązując jej funkcjonariuszy do przedstawiania szczegółowych raportów przed Miejską Radą Narodową i partią43. 41 AIPN w Warszawie, MBP w Warszawie, Etaty PUBP w województwie poznańskim z lat 1947, 1952, 1954, 1572/2687, Etaty nr 035/485, PUBP w Pile, k. 273-278. 42 P. Codogni, Rok 1956, Warszawa 2006, s. 135–137. 43 APP, KM PZPR w Pile, 2207/35, Protokół z Egzekutywy KM PZPR w Pile ze stycznia 1955 r., Ocena zebranych materiałów III Plenum KC PZPR. 44 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/3, Sprawozdanie z pierwszy kwartał 1955 r z pracy Sekcji V w Pile z 24 III 1955 r., k.146. Niestety, nie zachowało się wiele dokumentów dotyczących struktur organizacyjnych PUdsBP w Pile. Wiadomo jednak, że centrum decyzyjne znajdowało się nadal w Trzciance, a w Pile funkcjonowała Powiatowa Delegatura UdsBP. Z zachowanych informacji wynika, że istniał Referat IX oraz Sekcja V. Zachowała się także dokumentacja dotycząca ilości etatów oraz szkoleń dla pracowników, które odbywają się w Trzciance44. Z dokumentów z okresu od 15 marca 1955 r. do 1 stycznia 1956 r. wynika, że struktury UB na terenie Piły składały się z: kierownictwa delegatury, grupy funkcjonariuszy operacyjnych, Referatu IX (zlikwidowanego 7 grudnia 1955 r.) oraz aparatu pomocniczego. Zatrudnienie wahało się od 7 do 11 osób. Równoległa struktura w Trzciance liczyła 11 pracowników45. Ostatnie znane dokumenty dotyczące struktur bezpieki w Pile i Trzciance pochodzą z 23 października 1956 r. Wynika z nich, że w Trzciance pracował kierownik urzędu, sekretarz, sześciu oficerów operacyjnych, sekretarka, sprzątaczka i kierowca, natomiast w Pile – kierownik delegatury, czterech oficerów operacyjnych, dwóch wartowników, sekretarka i sprzątaczka. Łącznie w PUdsBP zatrudnionych było 20 osób – znacznie mniej niż w okresie poprzedzającym rozwiązanie MBP46. W takim kształcie aparat bezpieczeństwa w Polsce – w tym również w Pile – funkcjonował do tzw. polskiego Października 1956 r. W wyniku VIII Plenum KC PZPR (19 października 1956 r.), podczas którego Władysław Gomułka objął funkcję I sekretarza, rozpoczął się proces destalinizacji politycznej, oznaczający symboliczny koniec stalinizmu w Polsce. Wydarzenia Października ’56 doprowadziły do głębokich zmian organizacyjnych i personalnych w aparacie bezpieczeństwa. Zlikwidowano Urząd Bezpieczeństwa, a w jego miejsce powołano Służbę Bezpieczeństwa (SB) w strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrz45 AIPN w Warszawie, Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP), Etaty PUdsBP w województwie poznańskim, 1583/670, Etat Nr O30/550 PUdsBP Delegatura Piła, k. 39-40, Etat Nr 030/549, PUdsBP Delegatura Trzcianka, k. 51. 46 AIPN w Warszawie, KdsBP, Etaty PUdsBP w województwie poznańskim, 1583/670, Etat Nr O30/549 PUdsBP Delegatura Trzcianka, k. 105-106, Etat Nr 030/550, PUdsBP Delegatura Piła, k. 107–108.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 71 nych47. W Pile UB został formalnie przekształcony w SB 28 listopada 1956 r. Od tej pory szef pilskiej SB był jednocześnie zastępcą Komendanta Miejskiego MO ds. bezpieczeństwa. Zmiana ta oznaczała istotne ograniczenie wpływów służb specjalnych w systemie władzy PRL, co wynikało m.in. z osobistych doświadczeń Władysława Gomułki, który sam padł ofiarą represji aparatu bezpieczeństwa. Wybrane aspekty działalności PUBP/PUdsBP w Pile w latach 1945–1956 Referendum – 30 czerwca 1946 r. Komuniści, wspierani przez kontrolowane przez siebie organy bezpieczeństwa, przygotowywali się do przejęcia władzy w kraju. Zdawali sobie sprawę ze swojej słabości oraz z siły przeciwnika – Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL). Dlatego też w pierwszej kolejności dążyli do osłabienia tej partii, a jednocześnie chcieli zorientować się, jakie mają szanse w przyszłej konfrontacji politycznej. W tym celu planowane wybory parlamentarne miało poprzedzić referendum. Do tego czasu działacze Polskiej Partii Robotniczej (PPR) rozbudowywali struktury partyjne i aparat bezpieczeństwa, aby uzyskać przewagę nad ludowcami. Na terenie Piły i powiatu trzcianeckiego PPR była znacznie słabsza od PSL, a nawet od swojego „sojusznika” – Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). W samej Pile dominującą siłą polityczną byli socjaliści, natomiast w powiecie trzcianeckim przeważali ludowcy. Funkcjonariusze PUBP w Pile od początku swojej działalności na terenie miasta i powiatu współpracowali z PPR. Pierwsza komórka partyjna w organach bezpieczeństwa powstała w lipcu 1945 r. Oprócz Urzędu Bezpieczeństwa, komórki PPR powstały także przy Milicji Obywatelskiej (MO), Straży Ochrony Kolei oraz w działającej od 1946 r. Ochotniczej Rezerwie Milicji Obywatelskiej (ORMO). Dzięki temu komuniści uzyskali kontrolę nad resortami siło47 R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historii aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2009 s. 143; H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997, s. 126. 48 APP, KMiP PPR w Pile–Trzciance i KP PPR w Trzcianka, Komórki PPR w Pile [PUBP w Pile, MO w Pile, Zarząd Miejski w Pile, Starostwo Powiatowe w Pile], 2129/5, Zebranie komórki PPR przy PUBP w Pile z dnia 12 VII 1945 r., k. 1-2; Protokół z zebrania organizacyjnego komórki PPR przy PUBP w Pile odbytego 24 IX 1945 r., k. 3.KMiP PPR w Pile 1945–1948, 2129/1 Protokół zebrania nadzwyczajnego PPR w Pile z 13 IV 1946 r., k. 67; Protokół z zebrania KM PPR w Pile z 28 IV 1946, k. 72. wymi, co miało im pomóc w zbliżającej się konfrontacji z PSL-em48. Do września 1945 r. do PPR należało 16 funkcjonariuszy UB. Sekretarzem koła PPR przy PUBP w Pile został Władysław Kucharski. Przedstawiciel bezpieki, będący jednocześnie członkiem partii, zasiadał w Obwodowej Radzie Narodowej (ORN) w Pile49. Referendum, które miało poprzedzić wybory parlamentarne, miało na celu zbadanie nastrojów społecznych oraz ocenę poparcia dla partii komunistycznej. Władze przygotowały trzy pytania referendalne: 1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu? 2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego zaprowadzonego przez reformę rolną i upaństwowienie podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej? 3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?50 W okresie przedreferendalnym działacze PPR rozpoczęli działania wymierzone w władze i członków PSL. Na wiecu zorganizowanym 24 marca 1946 r. przez pilskie organizacje polityczne, którego celem było potępienie polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii wobec Polski, członkowie PPR ostro zaatakowali PSL, a szczególnie jego lidera – Stanisława Mikołajczyka. Oskarżano go o łamanie jedności narodowej, ponieważ nie wprowadził swojej partii do „Bloku Stronnictw Demokratycznych i Związków Zawodowych” (utworzonego przez PPR wspólnie z PPS, SL i SD). Była to platforma polityczna mająca umożliwić komunistom kontrolę nad pozostałymi ugrupowaniami i stworzyć pozory pluralizmu politycznego51. Poza atakami werbalnymi, do akcji przeciw PSL włączono Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Już od 1945 r. w szeregach PSL działało pięciu informatorów UB, których zadaniem było rozpracowywanie partii od środka. Rozpoczęto nagonkę na działaczy ludowych. W styczniu 1946 r. prezesa Zarządu Powiatowego PSL oskarżono o nadużycia finansowe, a podobne 49 49 APP, KMiP PPR w Pile i KP PPR Piła-Trzcianka 1945-1948, Komórki PPR w Pile [PUBP w Pile, MO w Pile, Zarząd Miejski w Pile, Starostwo Powiatowe w Pile], 2129/5, Protokół z zebrania organizacyjnego komórki PPR przy PUBP w Pile odbytego 24 IX 1945 r., k. 3. 50 C. Osękowski, Referendum z 30 czerwca 1946 roku w Polsce, Warszawa 2000, s. 26–27. 51 APP, KMiP PPR w Pile–Trzciance i KP PPR w Trzcianka 1945–1948, 2129/2, Plany pracy, narady aktywu, sprawozdania miesięczne, Sprawozdanie miesięczne z marca 1946 r., k. 62.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 78 UB w likwidacji opozycji i marginalizacji „sojuszników” PPR/PZPR 1947–1950 Po „zwycięskich” dla „Bloku Demokratycznego” wyborach, komuniści rozpoczęli ostateczną walkę z opozycją polityczną oraz ze swoimi dotychczasowymi sojusznikami. Nadal najsilniejszymi partiami w mieście były PPS i PPR. PSL praktycznie nie istniało na terenie miasta, natomiast SL liczyło w powiecie 956 członków i było całkowicie zależne od komunistów. Peeselowcy ożywili swoją działalność po wyjściu na wolność prezesa ZP PSL, Andrzeja Brożyny. Postanowił on odbudować struktury partii, dlatego jeździł po całym powiecie, szukając poparcia szczególnie wśród miejscowych chłopów. UB obserwowało go od samego początku i było dobrze zorientowane w każdym jego posunięciu, starając się przy tym maksymalnie utrudniać mu działalność. Przykładem może być uniemożliwienie mu wyjazdu na Zjazd Wojewódzki PSL. Podczas jednego ze spotkań z lokalnymi działaczami PSL Brożyna ostro zaatakował rządzących: „rząd obecnym gospodarzom nie pomoże i zostaną dziadami. Dodał, aby ludowcy nie wstępowali do PPR, tylko trzymali się do końca”. Jednakże w czerwcu 1947 r., po nieudanej próbie utworzenia nowego ZP PSL i kolejnych atakach organów bezpieczeństwa, Brożyna zaczął namawiać swoich kolegów do wstępowania do PPS. W ten sposób PSL praktycznie przestał istnieć. To, co z niego pozostało, nie odgrywało już żadnej roli w życiu politycznym. Dodatkowo środowisko to było silnie infiltrowane przez tajnych współpracowników UB. Wśród nich znajdowali się m.in. Stefan Wiza, Jan Miszczyk, Aleksander Gużny i Paweł Mazurkiewicz. Ten ostatni pełnił funkcję męża zaufania w PSL. Ostatecznym ciosem dla ludowców była ucieczka z kraju ich lidera, Stanisława Mikołajczyka (21 października 1947 r.). Od tego momentu PSL praktycznie przestało istnieć na terenie Piły, a w powiecie pozostała jedynie garstka biernych działaczy, stale inwigilowanych przez UB. Jedynym przejawem ich aktywności były potajemne zebrania w pry98 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/1, Raporty Okresowe od lutego 1947 r. do marca 1948 r., k. 78; Sprawozdania Szefa UBP w Pile, Po/06/146/16/2; Raporty Dekadowe 1947 –1948; PUBP w Trzciance, Po/06/146 t. 12; Sprawozdania Referatu III, Raporty Dekadowe 27 III – IV 1947, 7 X – 17 X 1947 i 17 X – 27 X 1947, k. 86–101. watnych mieszkaniach, podczas których dyskutowano o zbliżającej się III wojnie światowej. Tego rodzaju działalność prowadził m.in. Bogusław Sowka. Wiosną 1948 r. aresztowano jeszcze trzydziestu peeselowców, głównie pod zarzutem posiadania broni, głoszenia propagandy antypaństwowej oraz kontaktów z podziemiem. Najprawdopodobniej była to prowokacja — broń podrzucono, a zarzuty o kontaktach z podziemiem zostały sfabrykowane. Celem tych działań było ostateczne zniszczenie PSL98. W tym samym czasie liczba członków prokomunistycznego SL ciągle rosła. W sierpniu 1947 r. osiągnęła 1020 osób. Co ciekawe, najbardziej aktywnymi działaczami stronnictwa okazali się byli peeselowcy, którzy na stanowisko prezesa ZP SL wybrali M. Kutwę, a na prezesa SCh – Juliusza Łado (obaj pochodzili z PSL). Wywołało to niepokój wśród pepeerowców i funkcjonariuszy UB. Nie podobało im się, że tak wielu dawnych członków PSL zasiadało we władzach powiatowych SL. Mimo to stronnictwo nie przejawiało większej aktywności. Bierność ta spowodowała odpływ członków do PPR i PPS (w lutym 1948 r. odeszło 164 byłych członków SL). Do października 1948 r. w szeregach partii pozostało zaledwie 364 działaczy. Zmuszona tym PPR postanowiła wspomóc swego „sojusznika”. Zorganizowano wspólne zebranie PPR, PPS i SL w sprawie wyboru nowego zarządu Samopomocy Chłopskiej. Odbyło się ono 27 kwietnia 1947 r. – do nowego zarządu weszło dziewięciu członków (po trzech z każdej partii), a przewodniczącym został Chudziński. Juliusz Łado, mimo że został odwołany z funkcji, pozostał wiceprezesem ZP SL. Kilka miesięcy później został jednak oskarżony o przywłaszczenie mienia z UNRRA, za co wydalono go ze stronnictwa99. Najprawdopodobniej była to kolejna prowokacja UB, mająca na celu „oczyszczenie” szeregów SL z dawnych działaczy PSL. W październiku 1948 r. ludowcy zorganizowali pięć zebrań terenowych i jedno zebranie aktywu. Odbyło się ono 24 października, podczas którego wybrano nowy zarząd SL. Po99 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/3/1, Raporty Okresowe od czerwca do grudnia 1947 r.; 06/146/16/2, Sprawozdania Szefa PUBP w Pile, Raport Okresowy 27 XI – 27 XII 1947 r.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 79 wiatowym prezesem został Jan Bojko, a w skład władz weszli także Jan Stożka i Piotr Franciszyn — obaj wcześniej należeli do PSL. Po zebraniu J. Drozdowicz powiedział: „Jak tylko przyjdą Amerykanie, to się skończy ten bałagan z tymi bolszewikami”. Widać więc, że kierownictwo SL nie było zbyt lojalne wobec PPR. Choć PSL formalnie przestał istnieć, jego dawni członkowie nadal odgrywali istotną rolę w strukturach SL. UB szybko to zauważyło i meldowało kierownictwu PPR, że na nowym ZP SL nie można polegać. Pezetpeerowcy zarzucali ludowcom, że w kierownictwie SL znajduje się zbyt wielu przedstawicieli inteligencji, a brakuje osób wywodzących się z chłopstwa. Nowy przywódca stronnictwa starał się więc poprawić tę sytuację. Zorganizowano także dwa zebrania wspólnie z PZPR, mające na celu zacieśnienie współpracy między obiema partiami. Efektem tych działań było powołanie tzw. trójek politycznych, które przeprowadzały weryfikację członków SL. Osoby, które nie pasowały do nowej rzeczywistości politycznej, były z partii usuwane. W ten sposób wyeliminowano z szeregów SL wielu byłych peeselowców. Przykładem może być Filip Szewczyk, członek ZP SL, a wcześniej działacz PSL, AK i BCh. Od maja 1949 r. SL przyjęło polecenie PZPR, zgodnie z którym nie przyjmowano już do stronnictwa byłych członków PSL i PPS100. Komunistom przeszkadzało, że w kraju wciąż działały równolegle PSL, PSL–Nowe Wyzwolenie i SL. Postanowiono więc „zjednoczyć” te ugrupowania w jedno. W październiku zwołano konferencję w sprawie „zjednoczenia” z PSL. 6 listopada 1949 r. odbyło się zebranie ZP SL oraz aktywu partyjnego (uczestniczyło w nim około 300 osób), podczas którego wybrano delegatów na Kongres Jedności Ruchu Ludowego. Władze powiatowe reprezentowali w Warszawie N. Chudziński i Czesław Kiszewski. Ustalono również, że wybory nowego za100 AIPN Po, Sprawozdania Szefa PUBP w Pile, /146/16/2, Raporty Dekadowe 27 XII1948 – 27 I1 1949, 27II – 27III, 27III – 27IV, 27IV – 27V, 27V – 27VI, 27VI – 27VII, 27VII – 27VIII 1949, k. 67–115. 101 APPoP, SPP, 99/88, Sprawy stronnictw politycznych, k. 42; D. Koteluk, Ruch ludowy w województwie poznańskim w latach 1945–1950. Zarys dziejów, [w:] Województwo poznańskie w latach 1945-1950, red. Konrad Białecki, Stanisław Jankowiak, Rafał Reczek, Poznań–Warszawa 2022, s. 202–203; S. Żelażniewicz, Powstanie..., s. 53–54; AIPN, Sprawozdania Szefa PUBP w Pile, Po/146/16/2, Raporty Dekadowe 27IX – 27X, 29X – 29XI, 29XI – 30XII 1949, k. 124–161. 102 R. Turkowski, Polskie Stronnictwo Ludowe w Kraju (1945–1949) Od podjęcia w pojałtańskiej rzeczywistości samodzielnej działalności politycznej do rządu powiatowego, które miały się odbyć po Kongresie, zostaną przeprowadzone po konsultacji z kierownictwem PZPR101. Między 27 a 29 listopada 1949 r. nastąpiło „zjednoczenie” całego ruchu ludowego w Polsce. Akcja ta objęła również ziemię pilską i trzcianecką, gdzie miejscowe struktury SL wchłonęły resztki wyniszczonego PSL. W ten sposób powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL), całkowicie podporządkowane i popierające politykę PZPR102. Realną siłą polityczną pozostawali wciąż socjaliści. PPR za wszelką cenę dążyła do ich podporządkowania, a w dalszej perspektywie – do całkowitego wchłonięcia. W Pile członkowie PPS liczebnie przeważali nad komunistami, mieli wpływy w administracji, a wśród nich było wielu działaczy niegodzących się na podporządkowanie polityce PPR. Faktycznie jednak organizacja PPS już od dłuższego czasu znajdowała się na równi pochyłej – w skali całego kraju. Po sfałszowaniu referendum z 30 czerwca 1946 r., podpisaniu umowy o jedności działania z PPR i udziale w sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego, PPS utraciła swoją polityczną podmiotowość. 1 maja 1947 r. sekretarz generalny PPR, Władysław Gomułka, zaskoczył liderów PPS zapowiedzią połączenia obu partii robotniczych. Komuniści umiejętnie wykorzystywali rozbieżności w kierownictwie PPS, wspierając grupę działaczy serwilistycznie nastawionych wobec PPR oraz prowokując wewnętrzne konflikty. Dodatkowo PPS była penetrowana i rozbijana przez aparat bezpieczeństwa103. 1 sierpnia 1947 r. w Pile odbyło się zebranie prowadzone przez członka Wojewódzkiego Komitetu PPS, E. Stokowskiego. Przedstawił on wizję zjednoczenia obu partii i wspólnego działania w ramach jednolitego frontu. Jego wypowiedź spotkała się z jednoznaczną negacją ze strony kierownictwa Miejskiego Koczasu zniewolenia przez reżym komunistyczny, Warszawa–Kielce 2022 s. 581588, J. Gmitruk, Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 1949–1989, Warszawa 2004, s. 23–29. 103 A. Friszke, Rozbicie PPS przez władze komunistyczne (1945–1948), [w] O niepodległość i socjalizm. Studia i szkice z dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej, red. K. Piskała, M. Żuczkowski, Warszawa 2020, s. 326–338; R. Spałek, Zawłaszczenie PPS w kraju (1944–1948) [w:] Polska Partia Socjalistyczna. Dlaczego się nie udało? red. R. Spałek, Warszawa 2010, s. 203– 228.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 80 mitetu PPS, które jednogłośnie stwierdziło, że współpraca z PPR ich nie interesuje. Zachowanie pilskiego aktywu PPS wywołało zaniepokojenie władz wojewódzkich. Podczas III Wojewódzkiego Zjazdu PPS potępiono działaczy opowiadających się za samodzielną działalnością partii, podkreślając potrzebę jedności ruchu robotniczego, zaostrzenia dyscypliny partyjnej i oczyszczenia szeregów PPS. Czystka ta miała na celu usunięcie przeciwników „jednolitego frontu” współdziałania z PPR oraz działaczy niepodległościowych nieufnych wobec ZSRR104. Komuniści stale kontrolowali aparat przymusu. Szefem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego był Michał Chybiak (PPR), dowódcą Powiatowej Komendy ORMO – Paweł Rybarczyk (również członek PPR), natomiast na czele Komendy Powiatowej MO stał Aleksander Wiza, działacz tej samej partii. Przy placówkach UB, MO i ORMO działały silne komórki PPR. W ten sposób nikt poza komunistami nie miał wpływu na funkcjonowanie tych organów105. Na przełomie marca i kwietnia 1948 r. władze centralne PPS i PPR, przygotowując się do oficjalnie ogłoszonego zamiaru „zjednoczenia” obu partii robotniczych, podjęły ofensywę przeciwko przeciwnikom „jedności” wśród socjalistów. 4 kwietnia władze miejskie i powiatowe PPS zorganizowały zebranie aktywu, podczas którego delegat WK PPS odczytał referat Rady Naczelnej PPS, sygnowany przez Józefa Cyrankiewicza. Zawierał on postanowienia CKW dotyczące przygotowań do jak najszybszego scalenia obu ugrupowań. Podkreślano w nim, że zjednoczenie ma się odbyć na płaszczyźnie ideologii marksistowskiej, a partia powinna odciąć się od „prawicowych pseudo–socjalistów”106. W ten sposób wewnątrz PPS rozpoczęła się kolejna czystka, obejmująca wszystkich „wrogów komunistów”. Pierwszymi ofiarami stali się działacze Miejskiego Komitetu PPS 104 APP, MK PPS w Pile 1945–1948, 2165/1, Protokół z zebrania aktywu MK PPS odbytego 1 sierpnia 1947 r., Sprawozdania za rok 1947, k 61–87; S. Żelaźniewicz, PPR..., s. 61. S. Żelaźniewicz, Polska..., s. 92–93. S. Żelaźniewicz, Powstanie..., s. 93. 105 KMiP PPR Piła–Trzcianka 1945–1948, 2129/1, Protokół z posiedzenia w dniu 22 X 1947 r., k 57. 106 APP, MK PPS Piła 1945-48, 2165/1, Rezolucja Powiatowego i Miejskiego Komitetu PPS w Pile z 4 IV 1948 r., k. 114. 107 APP, MK PPS 1945-1948, 2165/ 1, Protokół z konferencji PPR i PPS z 18 IV 1948 r., Protokół z konferencji Współdziałania przy PK i MK PPS z 16 IV w Pile – Tadeusz i Zbigniew Kowalewscy. Do ich wykluczenia doszło na wniosek działaczy PPR, choć oficjalnie powodem usunięcia była rzekoma przynależność do podziemia. UB spreparowało dowody, jakoby bracia Kowalewscy byli członkami konspiracyjnej organizacji. Za całą sprawą stał Stanisław Węcławski z PPR, odpowiedzialny za wskazywanie socjalistów przeznaczonych do usunięcia z partii107. W lipcu rozpoczęła się bezwzględna walka z najbardziej konsekwentnymi przeciwnikami zjednoczenia. Pierwszą ofiarą tej czystki padł Franciszek Zakrzewski, aresztowany przez UB bez przedstawienia wiarygodnych zarzutów. Następnym był Władysław Balik. Rozpoczęto masową czystkę, w wyniku której w październiku i listopadzie 1948 r. usunięto z PPS 214 członków. Doszło do całkowitej wymiany kierownictwa, które zastąpiono osobami lojalnymi wobec komunistów. I sekretarzem MK PPS został Marian Chwalikowski, a przewodniczącym – Roman Markowiecki108. W grudniu 1948 r. kierownictwa wszystkich lokalnych komórek PPR i PPS, w tym także pilskie, przygotowywały się do zjazdów partii. 14 grudnia 1948 r. w Warszawie odbył się XXVIII Kongres PPS i II Zjazd PPR. Była to oczywista farsa, przedstawiająca wbrew faktom narrację o „zjednoczeniu” ruchu robotniczego. W takim klimacie odbył się „Kongres Zjednoczeniowy” PPR z PPS (trwał od 15 do 21 grudnia), w wyniku którego powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Na ziemi pilsko– trzcianeckiej do „zjednoczenia” PPR i PPS na szczeblu powiatowym doszło 23 grudnia 1948 r., a na szczeblu miejskim 27 grudnia. Ostatecznie cały proces tworzenia PZPR zakończył się 31 grudnia109. SD, działające w powiecie jedynie na terenie Piły, pozostawało niezmiennie słabe i bierne. Choć miało swoich przedstawicieli w Miejskiej Radzie Narodowej (MRN) oraz w Komitecie Porozumiewawczym, nie przejawiało większej aktywności politycznej. Jednym 1948, k. 118; KPiM PPR 1945-1948 w Pile, 2165/ 1, Protokół z posiedzenia Komitetu Współdziałania PPS i PPR z 31 V 1948 r., k 133. 108 APP, MK PPS w Pile 1945–1948, 2165/1, Ankieta sprawozdawcza o wykluczonych z Partii w okresie od 10 X 1948 do 20 XI 1948, k. 145–148; Raport MK PPS dla WK PPS, k. 149–152; Sprawozdanie MK PPS w Pile z 2 XII 1948; Raport MK PPS do WK PPS z 2 XII 1948, k. 153–155. 109S. Żelaźniewicz, Polska..., s. 98–99; S. Żelaźniewicz, Powstanie…, s. 52–54; S. Żelaźniewicz, PPR…, s. 62–63; K. Robakowski, Zjednoczenie ruchu robotniczego w Wielkopolsce, „Kronika Wielkopolska” 1981, nr 2/28, s. 101– 102.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 81 z nielicznych bardziej zaangażowanych działaczy stronnictwa był Alfred Pawlicki – prezes Sądu Powiatowego w Pile – który, jak się później okazało, był agentem Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP). 21 marca 1948 r., po zebraniu organizacyjnym z udziałem przedstawicieli władz wojewódzkich SD, ustalono zasadę dalszej współpracy z PPR w ramach tzw. „Bloku Demokratycznego”. W praktyce oznaczało to pełne podporządkowanie się PPR. Od 1949 r. do stronnictwa zaczęli wstępować byli członkowie PPS, jednak władze PZPR naciskały na kierownictwo SD, aby nie przyjmować do partii żadnych byłych pepeesowców. Kierownictwo SD całkowicie podporządkowało się tym zaleceniom110. W tym samym czasie Stronnictwo Pracy (SP) posiadało trzy koła na terenie powiatu pilskiego – w Pile, Trzciance i (prawdopodobnie) w Wieleniu. Ugrupowanie to skupiało 162 działaczy. Coraz większą rolę odgrywał w nim Leon Topolski, który otwarcie manifestował swoją wrogość wobec PPR. W jednej z wypowiedzi stwierdził: „Demokracja ludowa upadnie, a Kresy Wschodnie wrócą do Polski”. Słowa te zwróciły uwagę organów bezpieczeństwa. Funkcjonariusze UB próbowali nakłonić bardziej uległych członków SP do wywarcia wpływu na swego kolegę. Głównym informatorem bezpieki w szeregach SP był agent Józef Buchwald, działający pod kryptonimem „Stary Partyzant”. Od wiosny 1947 r. działalność Stronnictwa Pracy zaczęła stopniowo słabnąć – niepokorni działacze opuszczali szeregi partii, przechodząc do PPS. W maju 1947 r. w strukturach SP działało już tylko 86 aktywnych członków, co doprowadziło do likwidacji koła w Wieleniu. W kolejnych miesiącach liczba członków spadła do 63 osób111. 13 października zebrała się pięcioosobowa komisja, która podjęła decyzję o rozwią110 AIPN Po, Sprawozdania Szefa PUBP w Pile, 146/16/2, Raporty Dekadowe od 29 X 1949 do 1V1950 r. 111 AIPN Po, PUBP w Pile-Trzciance, Raport okresowy z 27 IV 1947 r., 27 V 1947 r., 27 VI 1947 r., 27 VII 1947 r., Raport okresowy od 27 VII – 27 VIII 1947 r., Raport okresowy 27 IX – 27 X 1948 r., k. 45–82; PUBP w Pile-Trzciance, Po/146/3/1, Raporty okresowe z 11–26 VII 1947 r., 26 VII – 11 VIII 1947 r., 11–26 VIII 1947 r., 26 VIII – 2 IX 1947 r., 21–26 IX 1947 r., 26 IX – 11 X 1947 r., 11–26 X 1947 r., k. 26–77. 112 AAN, SP, 1439/765, SP w Trzciance, Korespondencja w sprawach organizacyjno-politycznych 1946–1947, Protokół z przebiegu zebrania miejskiego Koła SP w Trzciance odbytego w dniu 8 X 1947 r., k. 4–6; Protokół z zebrania komisji z 13 X 1947 r., k. 7; SP, 1439/766, SP w Trzciance, Korespondencja w sprawach organizacyjno-politycznych 1946–1947, Pismo zaniu Koła Miejskiego SP w Trzciance. W grudniu tego samego roku SP wycofało swoich radnych z MRN w Pile, a przewodniczący stronnictwa, Lech Ran-Rokicki, rozważał całkowite rozwiązanie partii w powiecie pilskim. W praktyce ugrupowanie istniało już tylko formalnie i nie przejawiało żadnej realnej aktywności politycznej. W lutym 1948 r. w szeregach SP pozostawało zaledwie 25 członków, a ostatecznie liczba ta ustabilizowała się na poziomie około 30 osób112. W ten sposób następował proces stopniowego wygaszania działalności stronnictwa na terenie powiatu. W wyniku działań kryptokomunistów, 9 lipca 1950 r. Stronnictwo Pracy zostało rozwiązane w skali całego kraju113. Po jego likwidacji dawni członkowie albo całkowicie zaprzestali działalności politycznej, albo indywidualnie wstępowali do SD bądź PZPR114. Sprawy obiektowe PUBP w Pile Były to działania prowadzone często w ramach operacji o charakterze ogólnopolskim. Wymierzone były w różne środowiska, które komuniści uznawali za wrogie wobec siebie. Niejednokrotnie osoby inwigilowane przez bezpiekę nie prowadziły żadnej działalności antypaństwowej, lecz nie miało to znaczenia, ponieważ aparat bezpieczeństwa sam tworzył wrogów. Było to charakterystyczne dla systemu stalinowskiego, budowanego w Polsce po II wojnie światowej. Sprawa o kryptonimie „Tobruk” była wymierzona w dawnych żołnierzy II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, zamieszkujących teren powiatu115. Podobny charakter miała sprawa obiektowa „Mewa”, skierowana przeciwko środowisku byłych polskich lotników, którzy w okresie do ZW SP w Poznaniu z 25 X 1947 r., k. 19; Pisma do Zarządu Koła SP w Trzciance z 26 XI 1947 r, k. 21 i z 14 IV 1948 r., k. 27; Pismo do ZW SP w Poznaniu z 20 IV 1948 r., k. 28; AIPN Po, PUBP w Pile-Trzciance, Po/146/3/1, Raporty Okresowe 11–26 X 1948 r. 113 A. Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy 1937–1950, Warszawa 1988, s. 423– 434; W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy 1937–1946–1950, s. 239-241; Stronnictwo Demokratyczne w latach 1937–1965, Warszawa 1967, s. 114–120. 114 APPOP, 99/88, SPP, Sprawy stronnictw politycznych; S. Żelaźniewicz, Powstanie..., s. 54. 115 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/57 z 69, Lista żołnierzy Armii Andersa, k. 3859, Ewidencja do kontrwywiadowczego rozpracowania obiektowego kryptonim „Tobruk”, Referat I PUBP w Pile, k. 98-166; Do WUBP Wydział I Sekcja VI w Poznaniu, 22 VI 1949 r., k. 12 i 22 III 1950 r., k. 20.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 82 II wojny światowej podlegali polskiemu rządowi emigracyjnemu w Londynie116. Z kolei sprawa obiektowa o kryptonimie „Alfa” miała na celu poszukiwanie funkcjonariuszy niemieckiej Policji Bezpieczeństwa (Gestapo, SD i Kripo) oraz osób, które z nią współpracowały117. Natomiast sprawa obiektowa „Beta” wymierzona była w ludność rodzimą, tzw. autochtonów oraz w osoby, które w okresie okupacji podpisały niemiecką listę narodowościową (Volkslistę)118. W kręgu zainteresowań aparatu bezpieczeństwa znalazły się również osoby zamierzające wyjechać do Stanów Zjednoczonych lub utrzymujące korespondencję z rodzinami i znajomymi mieszkającymi w USA. Sprawa ta nosiła kryptonim „Kolumbia”. Przeciwko funkcjonariuszom przedwojennej Policji Państwowej, Straży Granicznej oraz żołnierzom Oddziału II Sztabu Generalnego, Żandarmerii Wojskowej i Korpusu Ochrony Pogranicza prowadzono sprawę obiektową o kryptonimie „Pająki 39”, mającą początkowo charakter lokalny, a następnie przekształconą w operację ogólnopolską o kryptonimie „Targowica”119. Obserwacją operacyjną objęto również obywateli brytyjskich zamieszkujących w Polsce, w ramach sprawy obiektowej o kryptonimie „Wyspa”. Środowisko byłych żołnierzy Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych rozpracowywano w ramach sprawy obiektowej „Baza X”, natomiast członków Stronnictwa Narodowego – w ramach operacji o kryptonimie „Baza SN”. Nacjonalistów ukraińskich działających w ramach Ukraińskiej Organizacji Nacjonalistów (OUN) i Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), a także osoby podejrzane o kontakty z ukraińskim podziemiem, rozpracowywano w ramach sprawy obiektowej „Baza W”. Z kolei kryptonim „Falanga” nosiła operacja wymierzona w członków i sympatyków Obozu Narodowo–Radykalnego (ONR)120. W zachowanych dokumentach pojawiają się także kryptonimy innych spraw obiektowych, 116 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/13, Sprawozdanie z pracy PUBP w Pile za miesiąc czerwiec 1950 r., z 3 VII 1950 r., k. 189. 117 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/13, Sprawozdanie z pracy PUBP w Pile za miesiąc listopad 1950 r. z 3 XII 1950 r., k. 204. 118 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/13, Sprawozdanie z pracy PUBP w Pile za miesiąc czerwiec 1950 r., z 3 VII 1950 r., k. 189. takich jak „Zachód S” czy „Bałkany”, jednak nie udało się ustalić, jakich środowisk one dotyczyły. System spraw obiektowych i operacyjnych prowadzonych przez aparat bezpieczeństwa stanowił jedno z kluczowych narzędzi utrwalania władzy komunistycznej w Polsce. Poprzez szeroką sieć inwigilacji, donosów i prowokacji UB dążył do całkowitej kontroli społeczeństwa, eliminując rzeczywistych i potencjalnych przeciwników politycznych. Mechanizm ten miał charakter prewencyjny – jego celem było zastraszenie obywateli oraz uniemożliwienie powstania jakiejkolwiek niezależnej działalności politycznej, społecznej czy religijnej. Zwalczanie podziemia niepodległościowego przez aparat bezpieczeństwa w Pile Na terenie Piły i powiatu pilsko–trzcianeckiego w latach 1945–1956 Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) wykrył osiem tajnych organizacji: Armię Krajową (AK) „Gruda”, Związek Byłych Partyzantów (ZBP) „Warta”, Bojowników Wolności Polski (BWP), Koło Patriotyczne – Grupę Las (KP–GL), Krajową Policję Bezpieczeństwa (KPB), Siły Zbrojne w Kraju (SZK), „Grunwald”, Gwardię Polski (GP) oraz Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (ZSMP). Były to niewielkie grupy o charakterze kadrowym, liczące od kilku do kilkudziesięciu członków. Dominowali w nich ludzie młodzi lub osoby, które w okresie okupacji niemieckiej miały kontakt z podziemiem niepodległościowym (głównie Armią Krajową) bądź bezpośrednio w nim uczestniczyły. Dla nich nowa rzeczywistość po 1945 r. oznaczała kolejny rodzaj okupacji – radzieckiej. Komunistów postrzegali jako zdrajców i wrogów ojczyzny, z którymi należało podjąć walkę. Pierwsza nielegalna organizacja na terenie Piły powstała z inicjatywy Zdzisława Sroki, ps. „Grom”, w listopadzie 1945 r. Nosiła nazwę Armia Krajowa „Gruda”. Zebranie założycielskie odbyło się w mieszkaniu Z. Sroki przy ul. Bieruta 43 (obecnie ul. 11 Listopada). Uczestniczyli w nim Edward Czuba „Komar” i Bohdan Grabe „Groźny”. Wszyscy trzej w czasie wojny 119 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146/57 z 69, Meldunek o wszczęciu rozpracowywania obiektowego z 27 IV 1949 r., k. 14 i 23 IX 1949 r., k. 17 oraz 8 III 1950 r., k. 21. 120 AIPN Po, PUBP w Pile, 06/146 t. 12, Sprawozdanie miesięczne Referatu III za okres 29 IX 1949 r. – 29 X 1949 r., Rozpracowanie Baz, k.124–126.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 83 należeli do AK, a Czuba był również członkiem organizacji WiN. Podczas spotkania ustalono cele działania: wsparcie Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) poprzez rozrzucanie ulotek, pisanie haseł propagandowych na murach oraz prowadzenie nasłuchu radiowego. Członkowie organizacji odwoływali się do tradycji Armii Krajowej, planowali rozbudowę struktur i szkolenia. Choć nie wierzyli w rychły wybuch powstania narodowego, uważali, że wspierając PSL akcjami dywersyjno-propagandowymi, przyczynią się do odsunięcia PPR od władzy. Liczyli także na wybuch III wojny światowej, w trakcie której planowali przejść do działań partyzanckich. Grupa rozpoczęła również gromadzenie broni – udało się zdobyć trzy pistolety: TT, Parabellum oraz jeden o nieustalonej marce. Za pozyskiwanie broni odpowiadał E. Czuba. W listopadzie 1945 r. do grupy dołączył Henryk Kowalski „Fala 112”, członek Polskiej Partii Socjalistycznej i pracownik Zarządu Miejskiego w Pile, a w lutym 1946 r. kolejne cztery osoby: Henryk Jankowski (członek Organizacji Młodzieżowej TUR i Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej – ORMO), Ryszard Matysiak „Niepozorny” (członek PPS i OM TUR), Alfred Ratajczak (działacz PPS, przewodniczący Powiatowego Komitetu OM TUR) oraz Zenon Jarosław Strzeliński „Alga” (członek OM TUR). W dniu referendum 30 czerwca 1946 r. E. Czuba, B. Grabe, Z. Sroka i H. Kowalski rozlepiali na murach plakaty z napisami „2 × TAK” i „1 × NIE” oraz rozrzucali ulotki o treści pro– PSL-owskiej i antypartyjnej („Śmierć PPR i PPS i ich pachołkom”, „Niech żyje PSL, AK i NSZ”). W styczniu 1947 r., w okresie przedwyborczym, E. Czuba, Z. Strzeliński i B. Grabe rozrzucali ulotki zachęcające do głosowania na PSL. Klęska wyborcza tego ugrupowania i zwycięstwo „Bloku Demokratycznego” doprowadziły do załamania się grupy i utraty wiary w sens dalszej walki. Proces rozpadu przyspieszył wyjazd z Piły przywódców organizacji oraz ogłoszona przez władze amnestia polityczna. Po 20 marca 1947 r. wszyscy członkowie AK „Gruda” ujawnili się i zaprzestali działalności121. 121 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/316, Nielegalna organizacja Armia Krajowa „Gruda”. 122 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/320, Związek Byłych Partyzantów „Warta”. 123 Ibidem. Drugą organizacją, która powstała w listopadzie 1945 r., był Związek Byłych Partyzantów „Warta” – kryptonim „War”. Założyli go mjr Rudolf Jan Majewski „Andrzej”, Jan Solski „Leśnik”, inż. Tadeusz Majer „Trzaska” oraz ks. Ewaryst Gałązka „Patrycy” we wsi Pszczewo. Zebranie organizacyjne odbyło się w domu T. Majera przy ul. Międzyrzeckiej 173. Na komendanta wybrano mjr. Majewskiego. Powołano także Komendę Okręgową na obszar Ziemi Lubuskiej z siedzibą w Trzciance, której szefem sztabu został ks. Gałązka. Organizacja posiadała oddział leśny oraz wydziały: wywiadowczy, propagandowy, werbunkowy, wypadowy, specjalny, pomocy lekarskiej, fałszerstw dokumentów i łączności122. Członkowie ZBP „Warta” byli byłymi żołnierzami Armii Krajowej, którzy uznawali rząd RP na uchodźstwie za jedyną legalną władzę. Celem organizacji było kontynuowanie walki o niepodległość, gromadzenie broni, prowadzenie szkoleń i utrzymywanie kontaktów z innymi organizacjami konspiracyjnymi oraz z PSL. Zakładano, że w razie wybuchu III wojny światowej grupa przejdzie do walki zbrojnej123. W strukturach organizacji znalazło się 38 członków, w tym trzy kobiety124. Utworzono komendy obwodowe i rejonowe w Trzciance, Międzyrzeczu, Pszczewie i Krzyżu. Współpracowano z lokalnymi działaczami PSL i SL, a wśród członków organizacji znajdowali się również milicjanci. ZBP „Warta” posiadał rozbudowany arsenał – 15 pistoletów maszynowych, 35 karabinów, trzy pistolety, amunicję, materiały wybuchowe i motocykl125. Członkowie ZBP „Warta” nawiązali współpracę z lokalnymi działaczami PSL, przeniknęli do struktur PSL i SL. Wśród członków tajnej organizacji był także burmistrz Trzcianki i działacz SL – Stanisław Wiza. W skład organizacji wchodzili także milicjanci. Byli to etatowi pracownicy Milicji Obywatelskiej: Mikołaj Kamyszen „Zan”, Tadeusz Piaseczki „Bystry” oraz Zbigniew Niezgoda „Bereziak”. Organizacja próbowała także nawiązać współpracę z innymi tajnym grupami. Sytuacja taka nadarzyła się pod koniec 1945 r., kiedy to nawiązano kontakt z Wielkopolską Samodzielną Grupą Ochot124 AIPN Po, KW MO w Poznaniu1945–1956, Po/0/5/320, Lista członków organizacji ZBP „Warta”. 125 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/320, Związek Byłych Partyzantów „Warta”.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 84 niczą „Warta”. Łącznikiem między organizacjami był mjr Andrzej Rzewuski „Hańcza”. Jednakże w wyniku aresztowania A. Rzewuskiego przez UBP, łączność została zerwana126. Grupa przeprowadziła kilka akcji zbrojnych, m.in. napady na działaczy PPR, Komunalną Kasę Oszczędnościową w Trzciance oraz Państwowy Tartak w Pszczewie, zdobywając w sumie ponad 150 000 zł127. W trakcie referendum w 1946 r. organizacja opanowała drukarnię w Trzciance, próbując wydrukować ulotki „2 × NIE”. Akcję przerwała interwencja milicji128. W następstwie tych wydarzeń UB rozpoczął intensywne działania operacyjne, wykorzystując informatorów o pseudonimach „Sprytny”, „Gawlik” i „Jan”. Do grudnia 1946 r. rozpracowano całą strukturę organizacji, aresztowano 28 osób i doprowadzono do jej likwidacji129. Kolejną organizacją działającą w Pile byli Bojownicy Wolności Polski (BWP), utworzeni w grudniu 1947 r. przez uczniów Państwowej Centrali Wyszkolenia Zawodowego (PCWZ) w Pile. Założycielem był Jan Potkański „Tygrys” wraz z Tadeuszem Staniszewskim. Wspólnie z Henrykiem Flisakiem „Niewiadomskim”, Julianem Lichwiarzem „Millerem” i Zygfrydem Krzaczkowskim „Muszyńskim” powołali niewielką grupę, której celem była walka z okupacją sowiecką i likwidacja wrogów ojczyzny130. BWP zgromadziła znaczny arsenał: karabin maszynowy, dwa pancerfausty, granatnik, dwa granaty i skrzynie amunicji. Broń znajdowała się w leśnej ziemiance, gdzie odbywały się również ćwiczenia strzeleckie. Grupa planowała zamach na funkcjonariusza PPS, lecz nie zdążyła go przeprowadzić. W marcu 1948 r. informator UB o pseudonimie „Maciuś” doniósł o działalności uczniów. Aresztowania przepro126 Ibidem. 127 Ibidem. 128 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945-1956, Po/0/5/51, Karty na czyny przestępcze popełnione na terenie powiatu w latach 1945–1950, Karta – ZBP „Warta”; PUBP Piła–Trzcinka, Po/06/146/12/2, Sprawozdanie Referatu III PUBP w Pile. 129 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/320, Związek Byłych Partyzantów „Warta”. 130 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/05/297, Bojownicy Wolności Polski, PUBP w Pile–Trzciance, Po/06/146/12/2, Raporty Dekadowe, Meldunek specjalny z 5 marca 1948 r. 131 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/05/297, Bojownicy Wolności Polski; PUBP w Pile–Trzciance, Po/06/146/12/2, Sprawozdanie Referatu III Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pile–Trzciance, Meldunek wadzono 3 marca 1948 r., co doprowadziło do całkowitej likwidacji organizacji131. Kolejną tajną organizacją na tym obszarze było Koło Patriotyczne – Grupa Las (KP– GL), założone we wrześniu 1948 r. przez Jerzego Bandrowskiego, Czesława Jankowskiego i Zdzisława Lameckiego. Podczas spotkania założycielskiego doszło do różnicy poglądów dotyczących metod działania. J. Bandrowski, były członek Szarych Szeregów i działacz harcerski, opowiadał się za działalnością wychowawczą i propagandową, ukierunkowaną na patriotyczne wychowanie młodzieży. Sprzeciwiał się walce zbrojnej, uznając, że broń w rękach młodych ludzi może prowadzić do demoralizacji. Z. Lamecki natomiast dążył do stworzenia ogólnopolskiej organizacji zbrojnej132. W 1949 r. do KP–GL dołączyli nowi członkowie, m.in. Stanisław Kamieński, Ryszard Buchenwald, Henryk Janowiak, Józef Sudół i Zygmunt Niewola. W grudniu tego roku wszyscy złożyli przysięgę, a dowódcą wybrano J. Bandrowskiego. Od stycznia 1950 r. Lamecki prowadził szkolenia polityczne i akcje propagandowe, natomiast Bandrowski skupiał się na wychowaniu harcerskim i kontynuowaniu tradycji ZHP, aby przeciwdziałać komunistycznej indoktrynacji, której młodzież poddawana była w ramach Związku Młodzieży Polskiej (proreżimowej organizacji)133. W czerwcu 1950 r. doszło do kolejnego konfliktu między przywódcami, co doprowadziło do rozłamu i powstania nowej organizacji – Krajowej Policji Bezpieczeństwa (KPB), na czele której stanął Ryszard Matysik. Do nowej grupy przeszli Z. Lamecki, Cz. Jankowski, Z. Niewola i S. Kamieński. Natomiast Bandrowski rozwiązał KP–GL 134. KPB rozwijała struktury, planując utworzenie formacji o nazwie Siły Zbrojne Kraju (SZK), która miała objąć swym działaniem cały Specjalny z 5 maja 1948 r., Raport Sytuacyjny z maja 1948 roku o aresztowaniu członków BWP. Roczne Sprawozdanie Referatu III – Likwidacja tajnej organizacji „BWP”. Raport sytuacyjny za okres od 1 III do 1 IV 1948, Aresztowanie 5 członków organizacji „BWP”. 132 Relacja ustna Jerzego Bandrowskiego; AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945– 1956, Po/0/5/294, Koło Patriotyczne – Grupa Las – Krajowa Policja Bezpieczeństwa. 133 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/15/42, Karty na czyny przestępcze dokonane przez bandy i nielegalne organizacje w mieście Pile w latach 1945–1970; Relacja ustna Jerzego Bandrowskiego. 134 AIPN Po, KW MO w Poznaniu1945–1956, Po/0/5/294, Koło Patriotyczne – Grupa Las – Krajowa Policja Bezpieczeństwa; Relacja ustna Jerzego Bandrowskiego.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 85 obszar Polski. W praktyce udało się powołać jedynie trzy obwody (Piła, Szczecinek, Koszalin). Organizacja prowadziła działalność propagandową, jednak nie przeprowadziła żadnej akcji zbrojnej w regionie pilskim. W 1951 r. większość członków została aresztowana, ostatni – Z. Lamecki – wpadł w ręce UB 31 lipca 1951 r135. W lutym 1951 r. powstała Gwardia Polski (GP) – drugie skrzydło Sił Zbrojnych Kraju. Jej organizatorem był Antoni Bronowiecki, przed wojną oficer Wojska Polskiego, a po wojnie szef Komendy Miejskiej „Służby Polsce” w Pile. Grupa, o charakterze kadrowym, liczyła kilka osób i nie zdążyła rozwinąć działalności. 27 sierpnia 1951 r. wszyscy jej członkowie zostali aresztowani136. W marcu 1950 r. w Trzciance powstała kolejna organizacja – „Grunwald”, założona przez młodzież licealną. (Niektórzy z członków organizacji byli także uczniami pilskiego Liceum Ekonomicznego). Na jej czele stanął Witold Majewski „Marian”. Celem organizacji było gromadzenie broni, prowadzenie szkoleń i przygotowanie do walki o niepodległość137. Grupa planowała m.in. zamach na funkcjonariusza PUBP w Trzciance138 oraz atak bombowy podczas konferencji ZMP w liceum139, jednak obie akcje zakończyły się niepowodzeniem140. W 1951 r. dzięki agentowi Wacławowi Skorobogatemu UB rozpracował „Grunwald”, a jego członkowie zostali aresztowani141. Ostatnią z tajnych organizacji był Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (ZSMP), powstały 15 grudnia 1954 r. Jego członkowie – młodzież w wieku 16–19 lat pod przywództwem Józefa Fijała – za cel stawiali sobie walkę z władzą komunistyczną. Plany obejmowały zdobycie broni i utworzenie oddziału partyzanckiego w Borach Tucholskich. Jedyną posiadaną bronią był pistolet maszynowy, który za135 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/294, KP – GL – KPB; Po/0/5/42, Karta na czyny przestępcze dokonane przez bandy i nielegalne organizacje w mieście Pile 1945–1970, Karta 146 – KP – GL – KPB; PUBP w Pile–Trzciance, Po/06/146/12/2, Sprawozdanie Referatu III PUBP w Pile, Sprawozdanie Okresowe z 1950–1951 roku, Rozpracowanie „Grupy Las”, Likwidacja „KPB”. 136 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945-1956, Po/0/5/315, „Gwardia Polska”. 137 J. Urbanowicz, Ocalić od zapomnienia. Z dziejów antysowieckiego oporu, Wrocław 1997, s. 137-146; AIPN Po, KW MO w Poznaniu1945–1956, Po/0/5/295, Organizacja „Grunwald”. 138 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/51, Karty na czyny przestępcze dokonane przez bandy i nielegalne organizacje w powiecie pilskim 1945–1970, Karta 147 – Grunwald; J. Urbanowicz, op. cit., s. 146–156. ciął się podczas próby zamachu na funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej. Nieudane akcje oraz włamania do sklepów przyciągnęły uwagę UB. W wyniku donosu Józefa Wota aresztowano wszystkich członków grupy do 10 stycznia 1955 r., co zakończyło działalność ostatniej nielegalnej formacji na terenie Piły w okresie stalinizmu142. Działalność ZSMP, choć krótka, miała charakter radykalny i balansowała na granicy między walką o niepodległość a pospolitym bandytyzmem. Analiza działalności nielegalnych organizacji niepodległościowych na terenie Piły i powiatu pilsko–trzcianeckiego w latach 1945– 1956 ukazuje szeroki wachlarz postaw społecznych wobec narzuconej władzy komunistycznej. Utworzenie ośmiu tajnych grup – od Armii Krajowej „Gruda”, przez Związek Byłych Partyzantów „Warta”, po Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej – świadczy o silnych nastrojach antykomunistycznych i kontynuacji tradycji konspiracyjnych z okresu okupacji niemieckiej. Wspólnym elementem ich działalności była chęć przeciwstawienia się sowietyzacji kraju, sprzeciw wobec dominacji PPR/PZPR oraz wiara w możliwość odzyskania niepodległości dzięki interwencji Zachodu lub wybuchowi III wojny światowej. Zdecydowaną większość uczestników tych organizacji stanowili ludzie młodzi, często dawni żołnierze Armii Krajowej bądź harcerze. Ich działania, mimo ograniczonych możliwości organizacyjnych i militarnego przygotowania, miały głęboki wymiar symboliczny – były wyrazem sprzeciwu wobec totalitarnego systemu i podporządkowania Polski Związkowi Radzieckiemu. Skuteczność tych formacji była niewielka, ponieważ aparat bezpieczeństwa – dzięki sieci informatorów, inwigilacji i brutalnym metodom śledczym – szybko rozpracowywał i likwidował kolejne grupy. Jednak ich ist139 Według relacji ustnej Pani Marii Krawiec zamach bombowy był prowokacją ze strony UB, a uczniowie nie mieli z nim nić wspólnego. 140 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, Po/0/5/51, Karty na czyny przestępcze dokonane przez bandy i nielegalne organizacje w powiecie pilskim 1945–1970, Karta 147 – Grunwald; J. Urbanowicz, op. cit., s. 146–156. 141 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945–1956, /0/5/295, Organizacja „Grunwald”; PUBP w Pile, Po/06/146/12/2, Sprawozdanie Referatu III PUBP w Pile, Sprawozdanie roczne za 1950 r.; J. Urbanowicz, Ocalić …, s. 158–200. 142 AIPN Po, KW MO w Poznaniu 1945-1956, /0/5/78, Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej w Pile 1954-1955; Po/0/5/42, Karty na czyny przestępcze dokonane przez bandy i nielegalne organizacje w mieście Pile w latach 1945– 1970, Karta ZSMP.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 86 nienie potwierdza, że nawet w warunkach pełnej dominacji komunistycznego aparatu represji społeczeństwo polskie nie pogodziło się z utratą suwerenności. Z perspektywy historycznej stanowiły one ważny element oporu wobec stalinizmu i część szerszego zjawiska powojennego podziemia niepodległościowego w Polsce. Zakończenie Odtworzenie historii PUBP w Pile stwarza liczne problemy badawcze, wynikające z niekompletnej bazy źródłowej oraz chaosu administracyjnego, jaki panował na terenie miasta i powiatu w latach 1945–1946. Na podstawie zachowanych materiałów źródłowych autorowi udało się odtworzyć w miarę kompletny obraz urzędu, jego struktur oraz zakresu działalności. Obraz ten ukazuje instytucję, która nie służyła dobru obywateli, lecz była narzędziem jednej partii – w tym przypadku PPR/PZPR – wykorzystywanym do zdobycia, utrwalenia i umocnienia władzy oraz do budowy systemu totalitarnego. Funkcjonariusze tej instytucji nie byli apolityczni; w zdecydowanej większości należeli do partii komunistycznej bądź jej satelitów. Symbioza ta przejawiała się w upartyjnieniu struktur PUBP poprzez działalność koła PPR, a następnie Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR. Szef UBP lub jego zastępca zasiadali w egzekutywach Komitetu Powiatowego PZPR w Trzciance oraz Komitetu Miejskiego PZPR w Pile. W ten sposób policja polityczna stała się faktycznie bojówką partii rządzącej – PZPR. Działalność urzędu często wykraczała poza obowiązujące normy prawne. Funkcjonariusze UB łamali prawo w walce zarówno z opozycją legalną, jak i nielegalną, stosując pozaprawne metody działania, takie jak szantaż, zastraszanie, bezprawne aresztowania, fabrykowanie dowodów, wymuszanie zeznań czy tortury. Działalność PUBP w Pile wpisuje się zatem w ogólny obraz funkcjonowania resortu bezpieczeństwa publicznego w Polsce w latach 1945–1956 – jako symbolu komunistycznego terroru wymierzonego we wszystkie grupy społeczne. Abstract The article presents the history of the County Office of Public Security (Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, PUBP) in Piła in the years 1945–1956. Using available archival materials, the author reconstructs the process of establishing, organizing, and operating this institution, which functioned as a local branch of the repressive apparatus subordinated to the Polish Workers’ Party (PPR) and later to the Polish United Workers’ Party (PZPR). Like other security offices in post-war Poland, the PUBP in Piła played a key role in combating political opposition, dismantling the independence underground, and consolidating the communist system of power. The analysis of its activities reveals the mechanisms of the security apparatus at the local level, its instrumental nature, and the scale of abuses that constituted an integral part of the communist regime’s policy in Poland. Keywords: Piła, Recovered Territories, Western and Northern Territories, Security Service Bibliografia Źródła archiwalne Archiwum Akt Nowych w Warszawie Zespół: Stronnictwo Pracy. Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział Piła Zespoły: Akta Miasta Piły; Miejska Rada Narodowa w Pile; Powiatowa Rada Narodowa w Pile; Starostwo Powiatowe w Pile. Archiwum Państwowe w Poznaniu Zespoły: Miejski Komitet Polskiej Partii Socjalistycznej w Pile 1945-1948; Komitet Miejski i Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Pile 1945-1948 oraz Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Piła-Trzcianka 1945-1948; Komitet Miejski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Piła; Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Poznaniu.
Robert Kolasa - Tarcza i miecz komunizmu. Struktury i wybrane aspekty działalności aparatu bezpieczeństwa w Pile w latach 1945–l956 Strona | 87 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Centrala Zespoły: Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie; Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie 1954-1956. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział Poznań Zespoły: Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publiczne w Pile-Trzciance; Referendum 1946 roku; Sprawozdania szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Pile; Wybory 1947 roku; Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Pile. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział Szczecin Zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Szczecinie. Źródła drukowane Aparat bezpieczeństwa w województwie poznańskim 1945-1956 wybrane kierunki i metody (dokumenty), Wstęp, wybór dokumentów i opracowanie R. Kościański, Poznań-Warszawa 2023. „Piła w latach 1945-1948”, Wybór źródeł dokonał S. Żelaźniewicz, Piła 1983. Referendum z 30 czerwca 1946 r. Przebieg i wyniki, oprac. A. Paczkowski, Dokumenty do dziejów PRL, z. 4, Warszawa 1993. Prasa „Piła Mówi” 1946,1947. Relacje: Marii Krawiec i Jerzego Bandrowskiego. Wspomnienia Urbanowicz J., Ocalić od zapomnienia. Z dziejów antysowieckiego oporu, Wrocław 1997. Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. Pierwszy szczeciński rok 1945, Łódź 2016. Zaremba P., Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1989. Opracowania Adamczewski L., Burza nad Provinz Pommern. Upadek prowincji pomorskiej Trzeciej Rzeszy, Zakrzewo 2012. Andrusiewicz A., Stronnictwo Pracy 1937-1950, Warszawa 1988. Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005. Boras Z., Z. Dworecki, Piła - zarys dziejów, Piła 1993. Boras Z., Walka o polskość Ziemi Nadnoteckiej w okresie 173 lat niewoli, „Rocznik Nadnotecki” 1988/1989, t. 19/20. Bujak W., Historia Stronnictwa Pracy 1937-1946-1950, Warszawa 1988. Codogni P., Rok 1956, Warszawa 2006. Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997. Dworecki Z., Polskość Piły w latach 1772–1939 (stan i potrzeba dalszych badań), „Rocznik Nadnotecki” 1982/1983, t. 13/14. Dźwigał M., Początki Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na Pomorzu Zachodnim – 1945 r. [w:] Aparat Bezpieczeństwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1956: Organizacja – ludzie – działalność, red. Magdalena Semczyszyn i Zbigniew Stanuch, Szczecin 2021. Fijałkowski M., Walki o Piłę styczeń–luty 1945 [w:] Zarys dziejów Piły w latach 1945–2000, red. M. Fijałkowski, Piła 2013. Fechner D., Walka o władzę na terenie Piły i północnych powiatów województwa poznańskiego w latach 1945-47 w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Poznaniu, „Rocznik Nadnotecki”, 1994, t. 25. Friszke A., Rozbicie PPS przez władze komunistyczne (1945–1948), [w] O niepodległość i socjalizm. Studia i szkice z dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej, red. K. Piskała, M. Żuczkowski, Warszawa 2020. Gmitruk J., Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 1949-1989, Warszawa 2004. Gumowski R., Kształtowanie się i rozwój władzy ludowej na ziemi trzcianeckiej w latach 1945-1950, „Rocznik Nadnotecki”, 1970, t 3. Gumowski R., Sytuacja polityczna powiatu trzcianeckiego w latach 1945-1950, „Rocznik Nadnotecki”, 1973, t. 5. Iwanow M., Komunizm po Polsku. Historia komunizacji Polski widziana z Kremla, Kraków 2017. Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Paryż 1986. Kuźlak R., Zimowe waliki o wyzwolenie Piły w 1945 roku [w:] Piła po 1945 roku – odbudowa, rozwój, życie publiczne, społeczeństwo, Piła 2008. Kolasa R, Walki o Piłę na przełomie stycznia i lutego 1945 r., „Meritum”, t. 10, 2018. Kolasa R., Działalność podziemnych organizacji niepodległościowych na obszarze Piły i powiatu pilsko-trzcianeckiego w latach 1945-1956, „Przegląd Zachodni”, R. 2003, nr 3. Kolasa R., Tworzenie się administracji państwowej na terenie Piły 1945-1947, „NADWARCIAŃSKI ROCZNIK HISTORYCZNO-ARCHIWALNY”, nr 14/2007.