Młodzi w sferze publicznej. Raport z badań Polskiego Generalnego Studium Wyborczego 2015

AGNIESZKA KWIATKOWSKA, MIKOŁAJ CZEŚNIK MŁODZI W SFERZE PUBLICZNEJ RAPORT Z BADAŃ POLSKIEGO GENERALNEGO STUDIUM WYBORCZEGO 2015 Uniwersytet SWPS Warszawa 2018 DOI: 10.5281/zenodo.17625606 1 Streszczenie: Celem raportu jest ilustracja zachowan politycznych najmłodszej kohorty polskich wyborcow i wyborczyn, a więc oso b w wieku 18-24 lat. Omawiamy ich relatywnie niską wiedzę polityczną, wysoki poziom absencji wyborczej oraz niezadowolenie z demokracji w Polsce. Pokazujemy, ze poglądy polityczne młodych oso b odbiegają znacząco od sredniej polskiego społeczenstwa. Przede wszystkim charakterystyczna dla młodych jest niechęc wobec partii systemowych – starych, typu catch all, bez wyrazistej ideologii. Stąd popularnosc w tej grupie charyzmatycznych kandydatow z wyrazistymi programami politycznymi, antyelitystycznymi postawami i nieszablonowymi zachowaniami. Drugim elementem, ktory wyroznia młodych na tle ogołu społeczenstwa, jest liberalizm ekonomiczny. Podczas gdy większosc Polakow opowiada się za panstwem opiekunczym i szerokim wachlarzem swiadczen socjalnych, młodym blizej jest do panstwa minimum, mniej wydającego na cele społeczne, ale rowniez pobierającego mniej podatkow. Akceptują oni jedynie zwiększenie wydatkow na armię i policję. Liberalizm młodych jest jednak zjawiskiem ulotnym – jak wskazują nasze badania, wejscie na rynek pracy sprawia, ze zaczynają doceniac ochronę socjalną panstwa. Słowa kluczowe: młodziez, zachowania polityczne, frekwencja, wybory Młodych ludzi cechuje bierność polityczna – niechętnie biorą udział w wyborach. Młodzi ludzie jako wyborcy są niestabilni i wewnętrznie sprzeczni. Młodzież nie darzy zaufaniem starych partii politycznych. Młodych ludzi cechuje liberalizm gospodarczy. Młodzi ludzie krytycznie odnoszą się do ustroju demokratycznego. 2 Celem raportu jest ilustracja zachowań politycznych najmłodszej uprawnionej do głosowania zbiorowości, tj. osób w wieku 18–24 lata. Opieramy się na surowych danych pochodzących z badania Polskie Generalne Studium Wyborcze z 2015 r. (PGSW 2015). Polskie Generalne Studium Wyborcze to najważniejsze w Polsce, cykliczne badanie zachowań i postaw wyborczych obywateli, prowadzone po każdych wyborach parlamentarnych od 1997 roku. Projekt jest częścią międzynarodowej sieci badań porównawczych (Comparative Study of Electoral Systems – CSES), co pozwala analizować polskie dane w szerszym kontekście międzynarodowym. PGSW dostarcza szczegółowych informacji o uczestnictwie wyborczym, orientacjach politycznych, zaufaniu do instytucji, postawach wobec demokracji oraz determinantach decyzji wyborczych. Dane z PGSW stanowią kluczowe źródło wiedzy dla politologów, socjologów i badaczy opinii publicznej, umożliwiając śledzenie długofalowych trendów w zachowaniach wyborców w Polsce. Polska młodzież charakteryzuje się – na tle reszty społeczeństwa – biernością publiczną w większym stopniu niż starsi wyborcy, uznając, że działania pojedynczych jednostek nie mają szansy na zmianę sfery publicznej. Niskie poczucie wpływu przekłada się na bierność na poziomie zachowań – młodzi rzadziej są aktywni publicznie, rzadziej angażują się w działalność prospołeczną i w mniejszym stopniu biorą udział w wyborach niż reprezentacje starszych kohort wiekowych. Taka postawa młodych, jak wskazują badania międzynarodowe, jest jednak tendencją powszechną w krajach Europy, a nie polskim wyjątkiem. To, że młodzi (zwłaszcza w kategorii wiekowej 18–24 lata) niechętnie angażują się w politykę, jest wyraźnie widoczne w ich – w porównaniu z innymi grupami wiekowymi (poza najstarszą grupą 76+) – mniejszym zainteresowaniu polityką, słabszej wiedzy o świecie polityki (rys. 5.1), a także w wyższej absencji wyborczej (Tabela 1), jak wskazują badania Polskiego Generalnego Studium Wyborczego. Dwie grupy wiekowe wyróżniające się w sposób istotny statystycznie na tle uprawnionych do głosowania niską wiedzą polityczną to właśnie najmłodsi (18–24 lata) i najstarsi (76+) Polacy. 3 Wykres 1. Wiedza polityczna Polaków w kategoriach wiekowych Źródło: PGSW 2015, dane ważone. Sumaryczny indeks wiedzy politycznej mierzony na skali 0–13 pkt. Polityka jest dla młodych nieciekawa i niezrozumiała, ponieważ mniej się orientują w tej sferze. O ile dość dobrze zaznajomieni są z podstawowymi faktami i procedurami politycznymi, takimi jak ordynacja wyborcza czy uczestnictwo Polski w organizacjach międzynarodowych, o tyle ten świat procedur, wyuczony w szkole, nie jest zasiedlony realnymi postaciami. Młodzi na tle reszty społeczeństwa rzadziej orientują się, kto np. pełni funkcję przewodniczącego Rady Europejskiej, funkcję prezesa NBP, jaka jest przynależność partyjna poszczególnych posłów lub kandydatów na prezydenta. Stąd też jest im trudniej wytworzyć osobisty stosunek przekładający się na zainteresowanie i uczestnictwo polityczne. Zgodnie z danymi Eurobarometru najczęściej podawanym powodem nieuczestniczenia przez młodych w wyborach jest właśnie niedostateczny poziom informacji. 4 Młodzi znacznie rzadziej również ujawniają swoje preferencje w wyborach powszechnych. Wśród najmłodszych wyborców, w grupie 18–29 lat, deklarowana (a więc niższa o średnio 18% od faktycznej) frekwencja w wyborach parlamentarnych w 2015 r. to zaledwie 56%. W każdej kolejnej starszej grupie wyborców frekwencja jest wyższa – aż do 73% w najstarszej grupie osób powyżej 65. roku życia. Najwyraźniej widać różnicę między grupą najmłodszą a kolejną pod względem wieku (30–49 lat) w wyborach samorządowych – wynosi ona bowiem prawie 19 punktów procentowych. Tabela 1. Deklarowana frekwencja wyborcza w wyborach w latach 2014–2015 w grupach wiekowych 2014 samorządowe 2014 europejskie 2015 prezydenckie I tura 2015 prezydenckie II tura 2015 parlamentarne 18–29 lat 49% 36% 54% 62% 56% 30–49 lat 68% 47% 71% 74% 66% 50–65 lat 72% 49% 71% 73% 69% Powyżej 65 lat 68% 46% 70% 73% 73% Źródło: Cześnik, Kwiatkowska 2017. Odsetek osób, które nie biorą udziału w wyborach, zmniejsza się z wiekiem. Młodzi w wieku 18–24 lata najmniej chętnie wybierają się na wybory – prawie połowa (ponad 48%) nie wzięła udziału w ostatnich wyborach parlamentarnych. Młodzi nie ufają partiom politycznym i w większym stopniu niż pozostałe grupy wiekowe nie identyfikują się z nimi, nie widzą też partii, która jest im bliska. Niska frekwencja wśród najmłodszej grupy wyborców jest niekorzystnym zjawiskiem. Zdaniem Marka Franklina (2004) głosowanie jest nawykiem, który nabywa się w czasie swoich pierwszych życiowych udziałów w wyborach. Stąd też wybory, które nie stymulują wysokiego poziomu uczestnictwa wśród osób młodych, przyczyniają się do zmniejszonej partycypacji w tej kohorcie wiekowej w kolejnych wyborach. W ten sposób wyłączani 5 z demokratycznej wspólnoty obywatele nie legitymizują istniejącego ustroju w długoterminowy sposób. Dodatkowo niska partycypacja wyborcza młodych prowadzi do ich słabszej reprezentacji politycznej – w znaczeniu deskryptywnym, polegającym na podobieństwie między wyborcami a ich reprezentantami, co obejmuje m.in. cechy społeczno-demograficzne, wspólnotę interesów i doświadczeń (spośród parlamentarzystów wybranych w 2015 r. tylko 6,5% posłów ma mniej niż 30 lat, ale ani jeden senator), w rozumieniu symbolicznym, a więc nakierowanym na poziom społecznej akceptacji własnych reprezentantów, a także jako reprezentację substancjalną, polegającą na reprezentowaniu interesów i preferencji wyborców w działalności politycznej (Pitkin 1967). Młodzi wyborcy stanowią słabą i niezorganizowaną siłę polityczną, w ograniczonym stopniu mogącą zapewnić wystarczającą liczbę głosów politykom, którzy zdecydowaliby się ich reprezentować. Stąd też interesy młodych mają mniejszą szansę na realizację, podczas gdy aktywne wyborczo grupy społeczne wpływają na charakter polityki prowadzonej przez państwo. Nie sprawdza się również pogląd o radykalizmie zachowań młodzieży. Wręcz przeciwnie, poglądy polityczne osób w wieku od 18 do 24 lat są wyrażane mniej zdecydowanie niż deklaracje ogółu [...]. Udział skrajnych odpowiedzi w deklaracjach lewicowych i prawicowych osób młodych jest zdecydowanie mniejszy niż odsetek takich odpowiedzi w deklaracjach lewicowych i prawicowych ogółu Polaków. Młodzi są zatem mniej radykalni w swoich poglądach politycznych (CBOS 2015: 9). Również z danych badania PGSW wynika, że radykalizm młodych nie wiąże się ze skrajnymi pozycjami na skali lewica–prawica. Średnia pozycja najmłodszych wyborców w wieku 18-24 lat nie różni się w sposób statystycznie istotny od średniej większości pozostałych grup wiekowych za wyjątkiem najstarszych wyborców, którzy stanowią najbardziej prawicową grupę w społeczeństwie polskim (Wykres 2). 6 Wykres 2. Identyfikacje na skali lewica–prawica w grupach wiekowych Źródło: PGSW 2015, dane ważone. Skala od 0 (lewica) do 10 (prawica). Prawicowy radykalizm młodych jest zatem w dużym stopniu mitem. Odsetek osób identyfikujących się z prawicą jest co prawda wysoki, ale nie tylko wśród młodzieży, lecz w całej populacji Polski. Wykres 3 przedstawiający identyfikacje lewicowe, prawicowe i centrowe w Polsce w latach 1997–2015 pokazuje, że od wyborów w 2005 r. prawie 40% osób określa się jako zwolennicy prawicy, podczas gdy zaledwie kilkanaście procent deklaruje samoidentyfikację lewicową. 7 Wykres 3. Orientacje lewicowe, centrowe i prawicowe w Polsce Źródło: Kwiatkowska et al. 2016. Niezależnie od niechęci do radykalnych postaw politycznych poglądy polityczne młodzieży odbiegają znacząco od średniej polskiego społeczeństwa. Przede wszystkim charakterystyczna dla młodych jest niechęć wobec partii systemowych – starych, typu catch all, bez wyrazistej ideologii. Stąd popularność w tej grupie charyzmatycznych kandydatów z nierealnymi programami politycznymi, antyelitystycznymi postawami i nieszablonowymi zachowaniami, politycznych outsiderów o antysystemowym image’u. Jednocześnie ich deklarowana lewicowość bądź prawicowość nie ma decydującego znaczenia: sporą część głosów wyborczych odebrał największym partiom w 2011 r. lewicowy Janusz Palikot, a w 2015 r. prawicowy Paweł Kukiz. Oprócz tych inicjatyw w każdych wyborach na głosy przede wszystkim tej grupy wiekowej może liczyć Janusz Korwin-Mikke i tworzone przez niego kolejne partie. 8% 15% 6% 5% 5% 5% 12% 19% 7% 6% 8% 6% 44% 42% 46% 47% 49% 45% 19% 14% 23% 24% 21% 22% 17% 10% 19% 19% 17% 22% 1997 2001 2005 2007 2011 2015 Skrajna lewica Umiarkowana lewica Centrum Umiarkowana prawica Skrajna prawica 8 W wyborach parlamentarnych w 2015 r. to właśnie wysokie poparcie dla Kukiz’15 i KORWiN (Koalicja Odnowy Rzeczypospolitej Wolność i Nadzieja; obecnie działająca pod nazwą Wolność Janusza Korwin-Mikkego) najbardziej wyróżniało grupę młodzieży spośród ogółu społeczeństwa – poparcie zdobyte kosztem przede wszystkim głównych partii: PiS i PO, które uzyskały wśród młodych najniższy wynik spośród wszystkich grup wiekowych (zob. Wykres 4). Pomimo liberalnego ekonomicznie programu, zgodnego z poglądami wyznawanymi przez grupę 18–24 lata, w małym stopniu zagospodarowała głosy młodych Nowoczesna, która przekonała do siebie głównie 30–40-latków. Wykres 4. Zachowania wyborcze w grupach wiekowych w wyborach parlamentarnych w 2015 r. Źródło: PGSW 2015, dane ważone. Pokazano wartości większe niż 3%. 48% 44% 35% 39% 34% 33% 30% 29% 14% 18% 24% 22% 32% 28% 39% 39% 7% 11% 10% 14% 18% 20% 21% 21% 3.0% 10.7% 5.3% 10.7% 8.8% 9.2% 5.6% 4.8% 4.1% 6.9% 9.8% 5.2% 4.0% 3.4% 18-24 25-30 31-35 36-45 46-55 56-65 66-75 76+ Nie głosował/a PiS PO Razem KORWiN PSL ZL Kukiz '15 Nowoczesna 15 Wykres 10. Ocena stanu funkcjonowania demokracji w Polsce w grupach wiekowych Źródło: PGSW 2015, dane ważone. Skala od 1 (zdecydowanie niezadowolony) do 4 (zdecydowanie zadowolony). Rola młodych jako aktorów mogących wpłynąć na politykę państwową jest zatem dość ograniczona. Nie planują angażować się w politykę również w trakcie najbliższych wyborów samorządowych: deklarowana frekwencja wśród osób w wieku 18–24 lata jest najniższa ze wszystkich grup wiekowych (CBOS 2018). Ostatnie lata pokazały, że tylko nieliczne akcje, zwłaszcza o niesformalizowanym charakterze i atrakcyjnej oprawie (m.in. demonstracje Akcji Demokracji np. na rzecz obrony wolnych sądów, czarne protesty), mogą przyciągnąć ich uwagę. Podsumowując wyniki analiz przedstawionych powyżej, można wskazać kilka najważniejszych charakterystyk stosunku młodych Polaków do sfery publicznej, polityki 16 i istotnych spraw społecznych, wspólnotowych. Po pierwsze, fałszywa jest teza o ich poparciu dla PiS; młodzi Polacy kupują elementy prawicowych dyskursów i narracji, ale raczej nie w pakiecie, tylko w częściach, każdy w trochę inny sposób. Czasami głosują na partie prawicowe (więc także i na PiS, ale chętniej na Kukiz’15 lub KORWiN), ale ich dominującą postawą jest polityczna apatia i brak zainteresowania tą sferą życia zbiorowego, co przekłada się na wysoką absencję wyborczą tej grupy. Po drugie, młodzi Polacy są bardzo niestabilni w swoich postawach, preferencjach, wyborach; dodatkowo są one bardzo niespójne, często z punktu widzenia starszych kohort wiekowych niekonsekwentne, wręcz dziwaczne. Po trzecie w końcu, młodzi ludzie są dość sceptyczni w stosunku do demokracji – zarówno jako idei, jak i jako realnie istniejącego w Polsce systemu. Te obserwacje przekonują, że dzisiejsza polska młodzież jest trudnym adresatem komunikatów mobilizujących do wspólnotowych działań i obywatelskich zachowań. Refleksja ta jest szczególnie ważna w kontekście przyszłorocznych obchodów 30-lecia demokracji w Polsce. 17 Bibliografia CBOS, 2015, Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne w latach 1989–2015. Deklaracje ludzi młodych na tle ogółu badanych. Komunikat z badań nr 1, Warszawa, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2015/K_135_15.PDF [2.06.2018]. CBOS, 2018, Zainteresowanie wyborami samorządowymi i gotowość udziału w nich. Komunikat z badań nr 59, Warszawa, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2018/K_059_18.PDF [2.06.2018]. Cześnik M., Kwiatkowska A., 2017, Uczestnictwo wyborcze w 2014 i 2015 roku, [w:] Markowski R., red., Demokratyczny Audyt Polski 2: Demokracja wyborcza w Polsce lat 2014–2015, Warszawa, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, s. 27–48. Franklin M., 2004, Voter Turnout and the Dynamics of Electoral Competition in Established Democracies since 1945, Cambridge, Cambridge University Press. Kwiatkowska A., Cześnik M., Żerkowska-Balas M., Stanley B., 2016, Ideologiczna treść wymiaru lewica–prawica w Polsce w latach 1997–2015, „Studia Socjologiczne”, 4(223): 97–129. Pitkin H., 1967, The Concept of Representation, Berkeley, University of California Press.