KONSEPTLAR TIPOLOGIYASINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

304 KONSEPTLAR TIPOLOGIYASINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI Mamatova Nasibaxon Kozimbekovna Andijon davlat chet tillari instituti tayanch doktoranti Annotatsiya: Konseptlar tipologiyasi – bu bilish jarayonining xilma-xilligi va boyligini aks ettiruvchi mental shakllarni tasniflashning ko‘p bosqichli tizimi. Konseptlar tipologiyasini tushunish tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga, mental mehnat madaniyatini oshirishga va ilmiy hamda ta’lim faoliyati ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: Konseptlar tipologiyasi, yagona tushunchalar, umumiy konseptlar, bo‘sh konseptlar. Аннотация: Типология понятий-многоступенчатая система классификации ментальных форм, отражающая многообразие и богатство процесса познания. Понимание типологии понятий способствует развитию критического мышления, повышению культуры мыслительного труда и совершенствованию навыков научной и учебной деятельности. Ключевые слова: Типология понятий, единичные понятия, общие понятия, пустые понятия. Abstract: The typology of concepts is a multi-stage classification system of mental forms reflecting the diversity and richness of the cognitive process. Understanding the typology of concepts contributes to the development of critical thinking, improving the culture of intellectual work and improving the skills of scientific and educational activities. Keywords: Typology of concepts, single concepts, general concepts, empty concepts. Konseptlar tipologiyasi kognitiv tilshunoslik paydo bo‘lganidan beri shug‘ullanadigan asosiy nazariy tadqiqotlardan biridir. Konsept insonning bilim va tajribasini birlashtirgan va voqelikning keng qamrovli aksi bo‘lib xizmat qiladigan murakkab mental qurilish ekanligi tan olingan. Konseptlar bilimlarni tashkil qilishda va fikrlash jarayonining birligi sifatida ishlashda asosiy rolini saqlab qolsa-da, ular mazmuni va tuzilishi jihatidan farq qiladi. [1,218-220] Axborotning keskin rivojlanishi va tez ilmiy taraqqiyot davrida konseptlarni tasniflash qayta tiklanmoqda. Bir vaqtlar bu mantiq va falsafa sohasi sifatida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, endi fanlararo aloqalarni rivojlantirishning muhim vositasiga aylanmoqda. Konseptlar tipologiyasi XX asrning o‘rtalarida E.Teylor va V.Vundt kabi olimlar inson tafakkurini tushunishni tizimlashtira boshlaganlarida va konseptual fikrlashning har xil turlarini aniqlashga kirishganda shakllana boshladi. O‘shandan beri 305 konsept tadqiqotlari rivojlanishning bir necha bosqichlarini boshdan kechirdi. Jumladaan, klassik tipologiya “taktil”, “vizual”, “eshitish” kabi asosiy konseptlarni o‘z ichiga oladi. Madaniyatlararo tadqiqotlarda turli jamoalarning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi madaniy konseptlar diqqat markazda bo‘ldi [2,73]. Zamonaviy yondashuvlarda tadqiqotlar kognitiv tilshunoslik va nutq tahlili kabi jihatlarni o‘z ichiga ola boshladi, bu esa konseptlar tilda qanday shakllanishi va ishlashini chuqurroq tushunishga imkon berdi [3,205]. Konseptlar tipologiyasi tilshunoslik, kognitiv fan va falsafadagi muhim tadqiqot sohasi bo‘lib, odamlar dunyoni tushunish uchun konseptlarni qanday shakllantirishi, tashkil qilishi va ishlatishini o‘rganadi. Konseptlar tipologiyasini rivojlantirish istiqbollarini, ularning turli sohalarda qo‘llanilishini va zamonaviy tadqiqotlarning ushbu sohaga ta’sirini quyidagi yondashuvlarda ko‘rib chiqish mumkin: 1. Fanlararo yondashuv. Konseptlar tipologiyasini rivojlantirishning asosiy tendensiyalaridan biri bu fanlararo yondashuvdir. Kognitiv fan, psixologiya, sotsiologiya va antropologiya sohasidagi tadqiqotlar tilshunoslik bilan integratsiyaga kirishmoqda. Bu konseptlar turli madaniyat va kontekstlarda qanday shakllanishi hamda ishlashini yaxshi tushunishga imkon beradi. Masalan, J.Lakoff va M.Jonson kabi olimlarning asarlari metaforalar bizning dunyoni idrok etishimiz va tushunishimizga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatdi [4, 242]. 2. Texnologik innovatsiyalar. Katta ma’lumotlarni tahlil qilish kabi zamonaviy texnologiyalar konsept tipologiyasini o‘rganish uchun yangi zamin yaratadi. Ushbu texnologiyalar yordamida katta hajmdagi matnlarni tahlil qilish, konseptlardan foydalanishda qonuniyatlarni va tuzilmalarni aniqlash mumkin. Masalan, tabiiy tilni qayta ishlash usullari tadqiqotchilarga katta ma’lumotlar to‘plamida konseptlar orasidagi yashirin aloqalarni aniqlashga imkon beradi [5,1024]. 3. Madaniyatlararo tadqiqotlar konsept tipologiyasini rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Turli tillar va madaniyatlardagi konseptlarni qiyosiy tahlil qilish turli xalqlarda fikrlash va idrok etishning o‘ziga xos jihatlarini ochib beradi. Madaniy tilshunoslik doirasida olib borilgan tadqiqotlar tilning madaniy xususiyatlar va dunyoqarashni qanday aks ettirishini ko‘rsatadi [6, 238]. 4. Ta’limda qo‘llash. Konseptlar tipologiyasi ta’lim amaliyotlari uchun katta ahamiyatga ega. Talabalar o‘z konseptlarini qanday shakllantirishi va tashkil etishini tushunish o‘qituvchilarga yanada samarali o‘qitish usullarini ishlab chiqishda yordam beradi. Masalan, konsept xaritalaridan foydalanish materialni yaxshiroq o‘zlashtirishga va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi [7,36]. 5. Konseptlar dinamikasi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, konseptlar statik emas, balki vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Ijtimoiy o‘zgarishlar va texnologik yangiliklarga javoban konseptlarning rivojlanishi va o‘zgarishini hisobga 306 oladigan dinamik modellarni ishlab chiqish keyingi tadqiqotlarda muhim yo‘nalish bo‘ladi. 6. Qiyosiy tahlil. Turli tillar va madaniyatlardagi konseptlarni qiyosiy o‘rganish madaniy farqlar hamda o‘xshashliklarni yaxshiroq tushunishga yordam beradigan fikrlash shakllarini ochib berishi mumkin. Ushbu yondashuv konseptlar nazariyasini boyitishi va madaniyatlararo aloqalarni yaxshilashi mumkin. 7. Tadqiqotning kelajagi. Keyingi tadqiqotlar quyidagilarga qaratilishi kutilmoqda: 1) konseptlarni tavsiflash va tahlil qilish uchun aniqroq modellarni ishlab chiqish; 2) tez o‘zgaruvchan axborot jamiyati sharoitida tushunchalar dinamikasini o‘rganish; 3) psixologiya, ta’lim va madaniyatlararo aloqa sohasidagi amaliy muammolarni hal qilish uchun tadqiqot natijalarini qo‘llash. Hajm bo‘yicha konseptlarning tipologiyasi konsept doirasiga kiradigan elementlar soniga asoslanadi: 1. Yagona tushunchalar – bitta mavzuni aks ettiradi. Masalan, yer sayyorasi, Aristotel, Andijon davlat universiteti. 2. Umumiy konseptlar – ko‘plab mavzularni qamrab oladi. Masalan, Quyosh tizimining sayyoralari, raqam, molekula, yulduz. 3. Bo‘sh konseptlar – haqiqatda mavjud bo‘lmagan elementlarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, abadiy dvigatel, kentavr, suv parisi. Tarkibni tashkil etuvchi xususiyatlarning tabiati bo‘yicha konseptlar quyidagilarga bo‘linadi: 1. Konkret (muayyan) konseptlar – obyektlarni yoki ularning sinflarini aks ettiradi: kitob, odam, davlat. 2. Mavhum konseptlar – obyektlardan alohida olingan xususiyatlar yoki munosabatlarni aks ettiradi: oqlik, adolat, tezlik. 3. Ijobiy konseptlar – ma’lum belgilar mavjudligini qayd etadi: savodli, ko‘rinadigan. 4. Salbiy konseptlar – belgilar yo‘qligini ko‘rsatadi: savodsiz, ko‘rinmas. 5. Muhim konseptlar – mustaqil ravishda mavjud bo‘lgan narsalarni aks ettiradi: sayyora, daraxt. 6. Nisbiy konseptlar – mavjudligi boshqa obyektlarning mavjudligi bilan bog‘liq bo‘lgan obyektlarni aks ettiradi: ota-ona (bolalar borligini taxmin qiladi), o‘qituvchi (o‘quvchilar borligini taxmin qiladi). Konseptlar o‘rtasidagi munosabatlar tipologiyasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1.Taqqoslanadigan konseptlar – ularni taqqoslashga imkon beradigan umumiy xususiyatlarga ega. Masalan, teng tomonli uchburchak, teng burchakli uchburchak – mos konseptlar, talaba va sportchi – o‘zaro kesishgan konseptlar, olma va nok – mos kelmaydigan konseptlar, oq va qora – qarama-qarshi konseptlar. 2. Taqqoslanmaydigan konseptlar – umumiy xususiyatlarga ega emas: kitob va adolat. Konseptlar tipologiyasi ilmiy bilimlar, o‘quv jarayoni, mantiqiy tahlil va kommunikatsiya uchun muhimdir. U fanning terminologik apparatini tartibga solishga imkon beradi, tizimli fikrlashni shakllantirishga yordam beradi. U axborot uzatishning 307 aniqligini oshiradi. Shuningdek, u bu bilish jarayonining xilma-xilligi va boyligini aks ettiruvchi mental shakllarni tasniflashning ko‘p bosqichli tizimi. Konseptlar tipologiyasining kelajagi ilmiy fanlar o‘rtasidagi qat’iy chegaralarning yemirilishi bilan uzviy bog‘liqdir. Kognitiv fan konseptlar tipologiyasini inson miyasidagi haqiqiy tasniflash mexanizmlari haqidagi ma’lumotlar bilan boyitadi. Tilshunoslik va kommunikatsiya nazariyasi konseptlarni statik emas, balki o‘zaro ta’sirning dinamik vositalari sifatida ko‘rib chiqishni taklif qiladi. Yangi tipologiyalar turli kommunikativ vaziyatlarda konseptlardan foydalanishning pragmatik jihatlarini hisobga oladi. Kulturologiya va ijtimoiy antropologiya konseptual tizimlarning madaniy shartliligini namoyish etadi. Istiqbolli yo‘nalish – turli madaniy an’analardagi konseptlar tipologiyalarini qiyosiy tahlil qilish, universallar va madaniy o‘ziga xos elementlarni aniqlash. Anglashiladiki, zamonaviy lingvistikada konseptlar tipologiyasi muammosi alohida ahamiyat kasb etadi. Konseptlar tipologiyasi – bu turli tillarda konseptual tuzilmalarning o‘xshashlik va farqlarini tizimlashtirilgan holda o‘rganish bo‘lib, kognitiv lingvistika va lingvistik tipologiyaning kesishgan nuqtasida rivojlanmoqda. Ushbu sohaning rivojlanishi zamonaviy lingvistik tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR : 1. Хайруллина Д.Д. К Вопросу о типологии концептов // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – Тамбов: Грамота, 2010. № 1 (5): в 2-х ч. Ч. II. – C. 218-220. 2. Van Dijk T.A. Discourse and communication. Berlin: W. de Gruter, 1985. Van Dijk T.A. Discourse and power. Bloomsbury Publishing, 2017. – 73 p. 3. Fauconnier G., Turner M. The way we think: Conceptual blending and the mind's hidden complexities / G. Fauconnier. 2002. – 205 p. 4. Lakoфф G., Джонсон M. Metaphors We Live By. University of Chicago Press. 1980. – 242 p. 5. Jurafsky D., Martin J.H. Speech and Language Processing. Pearson Education, Dec 30, 2014. Computers. – 1024 p. 6. Sharifian F. Cultural conceptualizations and language: Theoretical framework and applications. Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins Publishing, 2011. – 238 p. 7. Novak J.D., Canas A.J., The Theory Underlying Concept Maps and. How to Construct and Use Them, Technical Report IHMC CmapTools 2006. – 36 p.