MATALLARNING LINGVISTIK TABIATINI O'RGANISHNING NAZARIY ASOSLARI (STRUKTUR-SEMANTIK YONDASHUV DOIRASIDA)

13 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar MATALLARNING LINGVISTIK TABIATINI O‘RGANISHNING NAZARIY ASOSLARI (STRUKTUR-SEMANTIK YONDASHUV DOIRASIDA) Turdaliyeva Shahnoza O‘ktamovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi katta o’qituvchisi E-mail: [email protected] https://orcid.org/0009-0007-6172-0529 https://doi.org/10.5281/zenodo.17626671 Annotatsiya. Ushbu maqolada matallarning lingvistik tabiatini o‘rganishda struktur-semantik yondashuvning nazariy asoslari yoritilgan. Matallarning shakl va mazmun birligi ularning xalq tafakkuri, ijtimoiy tajribasi hamda milliy madaniyatini ifodalovchi vosita sifatida talqin qilinadi. Struktur jihatdan matallar sintaktik muvozanat, parallelizm va antonimik oppozitsiya kabi xususiyatlarga ega bo‘lib, ular semantik jihatdan obrazlilik, majoziylik va ramziylik orqali boy ma’no qatlamini yaratadi. Maqolada matallarning struktur-semantik tahlili ularning lingvokulturologik ahamiyatini ochib berishga xizmat qilishi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: matal, struktur-semantik yondashuv, lingvistik tabiat, majoziylik, antonimiya, parallelizm, xalq tafakkuri, lingvokulturologiya. Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретические основы структурносемантического подхода к изучению лингвистической природы пословиц и поговорок. Единство формы и содержания пословиц интерпретируется как средство выражения народного мировоззрения, социального опыта и национальной культуры. С структурной точки зрения пословицы характеризуются синтаксическим равновесием, параллелизмом и антонимической оппозицией, а в семантическом плане — образностью, метафоричностью и символизмом, создающими глубокие смысловые пласты. Подчеркивается, что структурносемантический анализ способствует выявлению лингвокультурологической значимости пословиц. Ключевые слова: пословица, структурно-семантический подход, лингвистическая природа, метафора, антонимия, параллелизм, народное мировоззрение, лингвокультурология. Abstract. This article discusses the theoretical foundations of the structural-semantic approach in studying the linguistic nature of proverbs. The unity of form and content in proverbs is interpreted as a means of expressing the people's worldview, social experience, and national culture. Structurally, proverbs exhibit syntactic balance, parallelism, and antonymic opposition, while semantically they are characterized by imagery, metaphor, and symbolism that create a rich layer of meaning. The article emphasizes that structural-semantic analysis contributes to revealing the linguocultural significance of proverbs. Keywords: proverb, structural-semantic approach, linguistic nature, metaphor, antonymy, parallelism, folk worldview, linguoculturology. Kirish Til inson tafakkurining eng muhim ifoda vositasi, xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini saqlovchi ijtimoiy hodisa sifatida beqiyos ahamiyat kasb etadi. Til orqali xalqning dunyoqarashi, mentaliteti, qadriyatlari hamda ijtimoiy-madaniy tajribasi avloddan avlodga o‘tadi. Shu bois, xalq og‘zaki ijodi namunalarining, xususan, maqol va matallarning lingvistik jihatdan o‘rganilishi zamonaviy tilshunoslikda muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi [1]. Matal — xalq tafakkurining mahsuli bo‘lib, u jamiyatning ma’naviy dunyosini, axloqiy qadriyatlarini va hayotiy tajribasini qisqa, obrazli va ifodali shaklda aks ettiradi. Matalning asosiy vazifasi insonlarning ijtimoiy xulq-atvori, mehnatga, odob-axloqqa, hayotiy tajribaga munosabatini 14 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar obrazli ifodalashdir. Shu jihatdan u nafaqat folklor namunasi, balki xalqning ijtimoiy-madaniy va psixologik dunyoqarashini ham o‘zida mujassamlashtiradi [2]. So‘nggi yillarda tilshunoslikda matallarni faqat folklor yodgorligi sifatida emas, balki til tizimining semantik, struktur va kognitiv hodisasi sifatida o‘rganish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda [3]. Bu yondashuv matallarni ko‘p qatlamli til birligi sifatida tahlil qilish, ya’ni ularning semantik tuzilmasi, sintaktik modeli, konseptual asoslari hamda milliy-madaniy konnotatsiyasini aniqlash imkonini beradi [4]. Shuningdek, zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda matallarni struktural-semantik, pragmatik, funksional, kognitiv va diskursiv yondashuvlar asosida o‘rganish metodologiyasi shakllanib bormoqda [5]. Ayniqsa, struktur-semantik tahlil matalning tashqi shakli (grammatik tuzilishi, sintaktik modeli) bilan ichki mazmuni (metaforik ma’no, konseptual asos) o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib berishga xizmat qiladi. Shu boisdan, matallarning struktur-semantik xususiyatlarini tadqiq etish xalq tafakkurining lingvistik ifodasini tahlil qilishda, til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalarni ochishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, ingliz va o‘zbek tillarida mavjud matallarning struktur-semantik jihatdan qiyosiy o‘rganilishi xalq tafakkuri, madaniy qadriyatlar va milliy mentalitet o‘rtasidagi umumiylik hamda farqlarni ochib berishga imkon beradi [6]. Bu esa tilshunoslikda kontrastiv va madaniylingvistik tadqiqotlarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Bugungi globallashuv davrida tillararo va madaniyatlararo muloqot jarayonida xalq og‘zaki ijodi namunalarini lingvistik jihatdan o‘rganish, ayniqsa, ularning semantik tuzilmasini tahlil etish dolzarb masalaga aylandi. Chunki har bir xalqning dunyoni idrok etish modeli, qadriyat tizimi va tafakkur shakli aynan maqol va matallar orqali ifodalanadi. Shuning uchun ham matallarni struktursemantik jihatdan tahlil qilish nafaqat ularning ichki ma’nosini ochish, balki xalqning konseptual dunyoqarashini aniqlash imkonini beradi [7]. Mazkur yo‘nalishdagi tadqiqotlar hozirgi kunda antropotsentrik tilshunoslik, lingvokulturologiya va kognitiv semantika bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanmoqda. Shu bois ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik xususiyatlarini qiyosiy o‘rganish turli madaniyatlarda inson tafakkurining qanday lingvistik ifodalanishini tahlil etishda muhim ilmiy asos bo‘la oladi. TADQIQOT METODLARI VA MATERIALLARI Mazkur tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik xususiyatlarini tahlil qilish uchun taqqoslash (kontrastiv), struktur-semantik, komponent, kognitiv hamda lingvokulturologik tahlil metodlaridan foydalanildi. 1. Struktur tahlil metodi — matallarning sintaktik modeli, gap bo‘laklari tizimi va grammatik qurilmasini o‘rganishda qo‘llanildi. 2. Semantik tahlil — matal tarkibidagi ma’no qatlamlari, metaforik asos, antonimik va sinonimik oppozitsiyalarni aniqlashda asosiy vosita bo‘ldi [2]. Tadqiqot materiali sifatida ingliz tilidagi 500 dan ortiq matal Oxford Dictionary of English Proverbs (Apperson & Manser, 2002) nashridan, o‘zbek tilidagi 450 ta matal esa O‘zbek xalq maqol va matallari (Toshkent: Fan, 1989) to‘plamidan tanlab olindi. Shuningdek, Dundes [3], Mieder [2] va Uralova [4] kabi tadqiqotchilarning nazariy qarashlari tadqiqotning ilmiy asosini tashkil etdi. NATIJALAR VA TAHLIL Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek matallarining struktur-semantik tizimi o‘rtasida bir qator umumiyliklar va farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. 1. Struktur xususiyatlari 15 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Har ikki tilda matallar asosan ikki qismli sintaktik modelga ega: a) Antitetik (qarama-qarshi) tuzilma: Easy come, easy go. (ing.) Tez topilgan, tez ketar (o‘zb.) Bu modelda parallel struktura va ritmik simmetriya asosiy o‘rin tutadi. b) Parallelistik (muvofiqlashtiruvchi) tuzilma: Like father, like son. (ing.) Ot o‘rnini toy bosar. (o‘zb.) Bu turdagi matallar o‘xshashlik asosida quriladi va shaxsiy fazilatlarning merosiyligini ifodalaydi. Ba’zi ingliz matallari elliptik yoki imperativ shaklda ifodalanadi (Don’t count your chickens before they hatch), o‘zbek matallarida esa kesimning ifodaliligi va so‘z tartibining barqarorligi ustunlik qiladi (Tuxumdan chiqquncha tovuq sanama). 2. Semantik tahlil Semantik jihatdan ingliz va o‘zbek matallarida quyidagi asosiy konseptual guruhlar ajratildi: № Konseptual guruh Ingliz tilida misollar O‘zbek tilida misollar 1 Mehnat va sabr No pain, no gain. Mehnat qilgan to‘yadi. 2 Aql va tajriba Experience is the best teacher. Ko‘p yurgan biladi. 3 Oila va nasl Like father, like son. Onasini ko‘rib qizini ol. Otaga o‘xshagan o‘g‘il 4 Taqdir va omad Every cloud has a silver lining. Oyning o‘n beshi yorug‘, o‘n beshi qorong‘u. Yomg‘irdan keyin quyosh chiqadi. 5 Do‘stlik va sadoqat A friend in need is a friend indeed. Do‘sting uchun zahar yut. Do‘st og‘ir kunda bilinar. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda matallar xalqning ijtimoiy tajribasini umumlashtirgan didaktik mazmunga ega. Shu bilan birga, ingliz matallarida individualizm, o‘zbek matallarida esa jamoaviylik va axloqiy qadriyatlar ustunlik qiladi [7]. 3. Konseptual asos va madaniy kod Ingliz matallarida ratsional, amaliy va pragmatik tafakkur namoyon bo‘ladi (Time is money), o‘zbek matallarida esa axloqiy, emotsional va kollektiv qadriyatlar ustuvor (Vaqt oltindan qimmat). Bu farq ikki xalqning tarixiy-madaniy taraqqiyoti va dunyoqarashidagi o‘ziga xoslik bilan izohlanadi [1][8]. XULOSA Ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik tahlili shuni ko‘rsatadiki, har ikki xalq tafakkurida matallar til tizimining barqaror, ammo mazmun jihatidan boy qatlamini tashkil etadi. Ular nafaqat tildagi grammatik va semantik tuzilmaning namunasi, balki xalqning ijtimoiy, axloqiy va madaniy qadriyatlarini ifodalovchi lingvokulturologik birliklardir. References: 1. Karimov, A. (2019). Til va madaniyat: lingvokulturologik yondashuv. Toshkent: Fan nashriyoti. 16 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar 2. Mieder, W. (2004). Proverbs: A Handbook. Westport, CT: Greenwood Press. 3. Dundes, A. (1981). On the Structure of the Proverb. Proverbium, 1, 43–52. 4. Uralova, N. (2020). Oila konseptidagi maqollar va matallarning lingvokulturologik tahlili. Toshkent: O‘zMU nashriyoti. 5. Taylor, A. (1931). The Proverb. Cambridge: Harvard University Press. 6. Rejapov, I. O. (2023). Ingliz va o‘zbek tillarida sonlar ramziy ma’nolarining qiyosiy tahlili. O‘zbekistonda xorijiy tillar, 5(52), 143–152. DOI: 10.36078/1697006775 7. Alekseyeva, E. (2022). Angliyskie poslovitsy s komponentami-chislitelnymi: Strukturnosemanticheskiy analiz. Teoreticheskaya, prikladnaya i sravnitel’no-sopostavitel’naya lingvistika, 4, 6–17. DOI: 10.18384/2310-712X-2022-4-6-17 8. Turdalieva Shaxnoza O'ktamovna. (2025, июнь 4). INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA MAQOL VA MATALLARNING LINGVISTIK ASOSLARI TAHLILI. https://doi.org/10.5281/zenodo.15589059