INGLIZ TILIDAGI SOMATIK FRAZEOLOGIZMLARNI LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATI

81 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar INGLIZ TILIDAGI SOMATIK FRAZEOLOGIZMLARNI LEKSIKSEMANTIK XUSUSIYATI G.H.Gulmahmadova R.A.Shukurova SH.G’.Jumaqulova Z.B.Bahriddinova Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari V.A.Tangriyev Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorij tili va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi mudiri https://doi.org/10.5281/zenodo.17627328 Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tilidagi somatik frazeologizmlar, ya'ni inson tanasi a'zolari bilan bog'liq iboralarining leksik va semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Frazeologizmlarning tasnifi, metaforik ma'nolari, madaniy xususiyatlari va boshqa tillar bilan solishtirishga e'tibor beriladi. Misollar orqali somatik birikmalarining tilshunoslikdagi o'rni ko'rsatiladi. Maqola ilmiy adabiyotlar, jumladan Scopus va Web of Science bazalaridagi manbalarga asoslangan. Kalit so‘zlar: somatik frazeologizmlar, leksik xususiyatlar, semantik tahlil, ingliz tili, metafora, madaniy xususiyatlar. Kirish Frazeologiya tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, tilning qat’iy iboralarini o‘rganadi. Somatik frazeologizmlar esa inson tanasi a’zolari (somatizmlar) bilan bog‘liq bo‘lgan frazeologik birikmalar bo‘lib, ular tilning madaniy va kognitiv tomonlarini aks ettiradi. Ingliz tilida somatik frazeologizmlar ko‘plab his-tuyg‘ularni, harakatlarni va holatlarni ifodalashda ishlatiladi. Bu iboralar tilning qadimiy qatlamlaridan kelib chiqqan bo‘lib, ularning leksik-semantik xususiyatlari tilning rivojlanishini va madaniy o‘ziga xosliklarini ochib beradi. Somatik frazeologizmlar haqidagi tadqiqotlar XX asrda boshlangan. Fin tilshunosi F. Vakk somatik frazeologizmlarni birinchi marta eston tilida o‘rgangan bo‘lib, ularni inson tanasi a’zolari nomlari bilan hosil bo‘lgan qat’iy birikmalar deb ta’riflagan [1]. Ingliz tilida esa A.V. Kunin kabi tilshunoslar frazeologiyani batafsil tahlil qilganlar [2]. Ushbu maqolada ingliz tilidagi somatik frazeologizmlarning leksik va semantik xususiyatlari, ularning tasnifi va misollar orqali ko‘rib chiqiladi. Maqsad bu iboralarining tilshunoslikdagi o‘rnini va madaniy ahamiyatini aniqlash. Maqola Web of Science va Scopus bazalaridagi manbalarga asoslangan bo‘lib, somatik birikmalarining universal va milliy xususiyatlarini ochib beradi [3]. Somatik frazeologizmlarning ta’rifi va tasnifi Somatik frazeologizmlar (somatic phraseological units) – bu inson tanasi a’zolari nomlarini o‘z ichiga olgan va ko‘chma ma’noga ega bo‘lgan qat’iy iboralar. “Soma” so‘zi yunoncha “tana” degan ma’noni bildiradi. Bu birikmalar tilning frazeologik fondining katta qismini tashkil etadi va ular insonning dunyoqarashi, madaniyati va tajribasini aks ettiradi. Ingliz tilida somatik frazeologizmlar ko‘pincha metafora va metonimiya asosida hosil bo‘ladi [4]. Tasnifga ko‘ra, somatik frazeologizmlarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin: 1. Tana a’zolari bo‘yicha tasnif: Bosh (head), qo‘l (hand), yurak (heart), ko‘z (eye), oyoq (foot) va boshqalar. Masalan, “head” bilan bog‘liq iboralar intellekt va rahbarlikni ifodalaydi. 2. Semantik maydon bo‘yicha tasnif: Emotsiyalar (heart-related), harakatlar (hand/leg-related), sezgi (eye/ear-related). 82 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar 3. Idiomatiklik darajasi bo‘yicha: Frazeologik yaxlitlik (unity), frazeologik birlashma (fusion) va frazeologik bog‘lanish (combination). Masalan, frazeologik yaxlitlikda ibora ma’nosi komponentlar ma’nosidan butunlay ajralgan bo‘ladi [5]. Ingliz tilida somatik birikmalar tilning qadimiy qatlamlariga mansub bo‘lib, ularning ko‘pchiligi boshqa tillarda ham analoglarga ega. Masalan, ingliz tilidagi “one foot in the grave” (qabrda bir oyoq) iborasi o‘lim yaqinligini bildiradi va bu ko‘plab tillarda universaldir [6]. Ushbu tasnif tilshunoslikda somatik iboralarining leksik-semantik xususiyatlarini o‘rganishga yordam beradi. Leksik xususiyatlar Somatik frazeologizmlarning leksik xususiyatlari ularning tarkibiy qismlari va strukturasida namoyon bo‘ladi. Ingliz tilida bu iboralar odatda ism (tana a’zosi) + fe’l yoki sifatdan iborat bo‘ladi. Masalan: - “Lend a hand” – yordam berish (qo‘l uzatmoq). - “Cost an arm and a leg” – juda qimmat (qo‘l va oyoqqa tushmoq). Leksik jihatdan, somatik birikmalar tilning asosiy leksikasiga asoslanadi va ularning komponentlari qadimiy indo-yevropa ildizlariga borib taqaladi [7]. Ularning leksik maydoni tana a’zolari nomlarini o‘z ichiga oladi: head (bosh), heart (yurak), eye (ko‘z), hand (qo‘l), foot (oyoq), mouth (og‘iz), nose (burun) va boshqalar. Bu leksemalar frazeologizmlarda ko‘chma ma’noda ishlatiladi va ularning leksik bog‘lanishi qat’iy bo‘ladi. Ingliz tilidagi somatik frazeologizmlar leksik jihatdan boy bo‘lib, ular tilning sinonimik va antonimik qatorlarini boyitadi. Masalan, “keep your chin up” (iyagini yuqori tut) – taslim bo‘lmaslik ma’nosida ishlatiladi va bu leksik birlik tilning motivatsiyasini ochib beradi [8]. Leksik tahlil shuni ko‘rsatadiki, somatik iboralar tilning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi va ularning komponentlari boshqa tillarda ham keng tarqalgan. Ushbu leksik xususiyatlar somatik frazeologizmlarni o‘rganishda korpus tilshunosligi usullaridan foydalanishni talab etadi. Masalan, ingliz tilidagi korpuslarda (British National Corpus) somatik iboralarining chastotasi yuqori bo‘lib, ular adabiyot va og‘zaki nutqda keng qo‘llaniladi [9]. Semantik xususiyatlar Semantik jihatdan, somatik frazeologizmlar metaforik va metonimik ma’noga ega. Ular inson tajribasiga asoslanib, abstrakt tushunchalarni konkret tana a’zolari orqali ifodalaydi. Masalan: - “Break a leg” – omad tilash (oyoqni sindir), bu teatr madaniyatidan kelib chiqqan metafora. - “Head over heels” – chuqur sevgi (bosh ustida oyoq). - “Have a heart of gold” – oltin yurak (mehribonlik). Semantik tahlil shuni ko‘rsatadiki, somatik iboralar tilning kognitiv tomonini aks ettiradi. Ko‘pincha ular universal bo‘lib, boshqa tillarda analoglarga ega, lekin madaniy farqlar mavjud. Masalan, ingliz tilidagi “cold feet” (sovuq oyoq) – qo‘rqoqlikni bildiradi, bu boshqa tillarda ham uchraydi, lekin ingliz madaniyatida o‘ziga xos rangga ega [10]. Semantik xususiyatlar orasida motivatsiya muhim o‘rin tutadi. Ba’zi iboralar motivatsiyalangan (ma’nosi komponentlardan chiqib turadi), boshqalari esa demotivatsiyalangan (ma’no butunlay ajralgan). Ingliz tilida somatik frazeologizmlar emotsional va pragmatik funktsiyalarga ega bo‘lib, ular nutqni obrazli qiladi [11]. O‘zbek tili bilan solishtirganda, ingliz tilidagi somatik iboralar ko‘proq individualistik ma’noga ega, o‘zbek tilida esa kollektiv madaniyat aks etadi. Masalan, inglizcha “pull someone’s leg” (birovni aldash) o‘zbekcha “oyoq tortmoq” ga o‘xshaydi, lekin semantik nuanslar farq qiladi [12]. 83 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Semantik tahlilda kognitiv tilshunoslik usullari qo‘llaniladi, masalan, Kovecses Z. ning metafora nazariyasi [13]. Bu nazariya somatik iboralarining semantik maydonini ochib beradi va ularning tilning dunyoqarashidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Misollar va tahlil Ingliz tilida somatik frazeologizmlar ko‘plab misollarga ega. Quyida ba’zi guruhlar bo‘yicha misollar keltiriladi: 1. Bosh (head) bilan bog‘liq: - “Lose one’s head” – o‘zini yo‘qotish, aqldan ozish. - “Head in the clouds” – havoda ucharlik, orzu qilish. Semantik tahlil: Bosh intellekt ramzi bo‘lib, bu iboralar aqliy holatni ifodalaydi [14]. 2. Yurak (heart) bilan bog‘liq: - “Heart of stone” – tosh yurak, shafqatsizlik. - “Wear one’s heart on one’s sleeve” – yuragini yengida saqlash, ochiqko‘ngillik. Semantik xususiyat: Yurak emotsiyalar markazi bo‘lib, metaforik ishlatiladi [15]. 3. Qo‘l (hand) bilan bog‘liq: - “Give a hand” – yordam berish. - “Wash one’s hands of” – mas’uliyatdan voz kechish. Leksik tahlil: Qo‘l harakat va yordam ramzi [16]. 4. Ko‘z (eye) bilan bog‘liq: - “Catch one’s eye” – ko‘zga tushish. - “Turn a blind eye” – ko‘rmaslikka olish. Semantik motivatsiya: Ko‘z sezgi va e’tibor ramzi [17]. Bu misollar somatik frazeologizmlarining leksik-semantik xususiyatlarini ochib beradi va ularning tilning obrazlilik darajasini oshirishini ko‘rsatadi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu iboralar madaniy kontekstda muhim rol o‘ynaydi [18]. Xulosa Ingliz tilidagi somatik frazeologizmlar leksik va semantik jihatdan boy bo‘lib, ular tilning madaniy va kognitiv tomonlarini aks ettiradi. Ularning tasnifi va tahlili tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi va boshqa tillar bilan solishtirish orqali universal xususiyatlar ochiladi. Kelajakda bu mavzuni korpus tilshunosligi va kognitiv usullar bilan chuqurroq o‘rganish kerak. Ushbu tadqiqot ingliz tili o‘qituvchilari va tarjimonlar uchun foydali bo‘ladi. References: 1. Vakk F.O. O somaticheskoy frazeologii v sovremennom estonskom literaturnom yazyke. Tallin, 1964. 2. Kunin A.V. Anglo-russkiy frazeologicheskiy slovar'. M., 1984. 3. Shermatova N.I. Lexical-semantic features of somatic phraseology in English and Uzbek languages. Proceedings of International Educators Conference, 2023. 4. Moon R. Fixed Expressions and Idioms in English. Oxford: Clarendon Press, 1997. 5. Amosova N.N. Fundamentals of English phraseology. M., 1963. 6. Mieder W. Proverbs Are Never Out of Season. New York: Oxford University Press, 1993. 7. Rajxshteyn A.D. Sopostavitel’nyy analiz nemetskoy i russkoy frazeologii. M.: Vysshaya shkola, 1980. 8. Jumanazarov S.U. Somatic Phraseological Units in English and Uzbek: A Semantic Comparative Perspective. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 2025. 84 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar 9. British National Corpus. Available at: https://www.natcorp.ox.ac.uk/ [Accessed: October 2025]. 10. Gibbs R.W. The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and Understanding. Cambridge University Press, 1994. 11. Kovecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press, 2002. 12. Abdurakhmanov S.M. Semantic analysis of somatic phraseologies in German and Uzbek. European Journal of Pedagogical Initiatives, 2024. 13. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980. 14. Teliya V.N. Russkaya frazeologiya: Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokul’turologicheskiy aspekty. M., 1996. 15. Wierzbicka A. Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in CultureSpecific Configurations. Oxford University Press, 1992. 16. Fernando C. Idioms and Idiomaticity. Oxford University Press, 1996. 17. Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford University Press, 1991. 18. Skorokhodova E.Yu. Somaticheskaya frazeologiya v angliyskom yazyke. Vestnik MGU, 2008.