INGLIZ TILIDA YIRTQICH HAYVONLAR NOMLARINING LINGVISTIK MOTIVATSIYASI VA NOMINATSIYA ASOSLARI TAHLILI

108 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar INGLIZ TILIDA YIRTQICH HAYVONLAR NOMLARINING LINGVISTIK MOTIVATSIYASI VA NOMINATSIYA ASOSLARI TAHLILI Xidirova Maxfuza Amirkulovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti katta oʻqituvchisi [email protected] tel:+998975538968 https://doi.org/10.5281/zenodo.17627486 Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz tilidagi yirtqich hayvonlar nomlarining lingvistik motivatsiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda zoonimlarning semantik, morfologik va etimologik xususiyatlari o‘rganilib, ularning shakllanishida xalq og‘zaki ijodi, madaniy qadriyatlar hamda metaforik tafakkurning o‘rni yoritilgan. Shuningdek, yirtqich hayvon nomlarining ingliz va o‘zbek tillaridagi motivatsion farqlari qiyosiy tahlil asosida ko‘rsatilib, leksik birliklarning milliy-madaniy mazmuni aniqlangan. Maqolada hayvon nomlarini yaratishda semantik model, struktur qolip va nominatsion mexanizmlarning o‘zaro aloqadorligi ilmiy asosda bayon etilgan. Kalit so‘zlar: zoonim, lingvistik motivatsiya, nominatsiya, semantika, yirtqich hayvon, metafora, etimologiya, qiyosiy tahlil, madaniy konnotatsiya. Kirish. Til nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkurining borliqni anglash va tartibga solishdagi asosiy qurolidir. Bu jarayonning markazida nominatsiya hodisasi turadi. Nominatsiya – olamdagi predmet, hodisa va mavjudotlarga nom berish orqali ularni lingvistik tizimga kiritishning murakkab va ko‘p qirrali jarayonidir. U shunchaki atashdan iborat bo‘lmay, o‘zida anglash, tushunish va ma’lum bir belgilarni tanlab olishni mujassam etadi. Biroq, nom berish hech qachon tasodifiy yoki o‘z-o‘zidan yuz bermaydi. Har bir nom ortida muayyan bir motivatsiya – nomlash uchun turtki bo‘lgan asos, sabab yoki belgi yotadi. Motivatsiyaning asosiy vazifasi – nom va u ifodalayotgan tushuncha o‘rtasida mantiqiy va ma’noviy aloqadorlikni o‘rnatishdir. U nomning “ichki shaklini” yaratadi va nima uchun aynan shu nom tanlanganini izohlaydi. Shu bois, motivatsiya nominatsiya jarayonining ajralmas qismi va uning poydevori hisoblanadi; u nom berishdan avval paydo bo‘lib, qaysi belgini tanlash va uni tilda qanday ifodalash kerakligini belgilab beradi. Ushbu lingvistik hodisa, ayniqsa, yirtqich hayvonlar nomlarini o‘rganishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Chunki yirtqichlar inson ongi uchun shunchaki fauna vakillari emas, balki kuch, xavf, omon qolish uchun kurash, mahorat va o‘ziga xos yashash tarzining yorqin timsolidir. Aynan mana shu xususiyatlar ularga nom berishda kuchli motivatsion belgi bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu maqolaning maqsadi – yirtqich hayvonlar nomlarining lingvistik tahlili orqali ularning nominatsiya asoslarini aniqlash va nomlar zamiridagi motivatsion belgilarni tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda yirtqichning tashqi ko‘rinishi, hatti-harakati, yashash muhiti va oziqlanishi kabi omillar nom tanlashda qanday o‘rin tutgani ko‘rib chiqiladi. Tilshunos olim M.M. Ginatulin motivologiyaga aniqroq ta’rif berib, uni leksikologiyaning bir qismi deb hisoblaydi.[2] Unga ko‘ra, motivologiya narsalarga nom berishda so‘zlar o‘rtasidagi aloqadorlikni hamda tilning muayyan rivojlanish bosqichida so‘zlarning motivlanganlik holati va darajasini o‘rganadi. “Nominatsiya” tushunchasi tilning maʼnodor birliklarining hosil boʻlishi va qanday atalishi haqidagi tilshunoslik nazariyasi va metodlari bilan chambarchas bogʻliqdir. Nominatsiya oddiygina biror jonzotni koʻrsatish yoki atash jarayoni emas, balki biryoʻla uni tushunish, bilish va kommunikatsiyada qoʻllash jarayonlaridir. Shu tufayli nom qoʻyishning strukturasi kishining ongida his etilgan material – borliqning tilda ifoda etilgan shaklini aks ettiradi. Masalan, Yaguar (Jaguar) Janubiy Amerikaning tub aholisi tilidan olingan boʻlib, “oʻz oʻljasini bir sakrashda oʻldiradigan yirtqich” degan maʼnoni anglatadi. Uning oʻrtacha vazni 100 kg gacha yetadi va kuchli jagʻlari bilan hatto toshbaqa kosasini ham sindira oladi. Oʻljasini mahorat va shiddat bilan 109 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar ovlagani sababli hayvon aynan shunday deya nom olgan. Mazkur yirtqichning nom olishi uning hattiharakati va ov qilish uslubi asosida paydo boʻlgan. Fikrimizcha, nominatsiya – predmet yoki hodisaga shunchaki nom qoʻyish emas, balki oʻsha predmet, hodisani anglash, tushunish, uni his qilish, bilish jarayonidir. Inson biror-bir yirtqichga nom berishdan oldin u haqda tasavvurga, tushunchaga va maʼlumotga ega boʻladi, ana shu tushuncha va maʼlumotlarni jamlab, oʻsha jonzotga nom qoʻyadi. Jarayon sifatidagi nominatsiya oʻta murakkab hodisa boʻlib, u nomlash asoslaridan tortib uni tilda ifodalashgacha boʻlgan barcha jihatlarni oʻz ichiga oladi. Nominatsiya asosi, nominatsiya yoʻli, nominatsiya vositalari kabi tushunchalar nominatsiya nazariyasidagi muhim tushunchalardir. Nominatsiya asosi – motivlovchi belgilarni soʻzlovchilar tomonidan umumlashtirish asosida shakllantiriladigan va yangi nomlar uchun tayanch nuqtasi boʻlib xizmat qiladigan qoida. Masalan, yirtqichning tashqi koʻrinishi, yashash joyi yoki ov qilish usuli unga nom berish uchun asos boʻlishi mumkin. Nominatsiya yoʻli motivlovchi belgidan iborat boʻlgan nominatsiya asosini amalga oshirishdir. Motivlovchi belgi bevosita, yaʼni uni anglatadigan soʻzning asosi orqali ifodalanishi mumkin (masalan, Fishing Cat – “baliqchi mushuk”, uning asosiy harakatidan olingan). Ikkinchi usulda esa motivlovchi belgi boshqa, mavjud soʻz vositasida, oʻxshatish yoʻli bilan ifodalanadi (masalan, Sea Lion – “dengiz arsloni”, uning erkagining boʻynidagi yunglari va oʻkirishi arslonga oʻxshatilgani uchun shunday nomlangan). Nominatsiya vositalarini hisobga olib, S. S. Maslova-Lashanskayaning [5] fikriga tayangan holda yirtqichlar nomlanishida asosan quyidagi usulni koʻrishimiz mumkin: Mavjud leksik birliklar yordamida nomlash usuli: Honey Badger (asalxo‘r bo‘rsiq), Snow Leopard (qor qoploni), Blackfooted Cat (qora oyoqli mushuk), Polar Bear (oq ayiq). Oʻzbek tilida ham shunga oʻxshash nomlar mavjud. Nominatsiyalar faqat leksik vositalar bilan amalga oshirilmay, balki metaforalar yordamida ham yuzaga keladi. Masalan, Wolf (Boʻri) – “yirtqich hayvon”, lekin odamlar orasida “yolg‘iz, mustaqil va ba’zan xavfli odam” ma’nosida ham qoʻllaniladi. Ingliz tilida yirtqichlar asosan quyidagi nominatsion belgilar asosida nomlanadi:(a) Yashash joyiga koʻra: Bu nomlar yirtqichning moslashgan muhitini va omon qolish strategiyasini koʻrsatadi. Masalan: Snow Leopard (qorli togʻlarda yashaydi), Arctic Fox (Arktika sovuqlarida yashaydi), River Otter (daryo qunduzi), Mountain Lion (togʻ arsloni), Sand Cat (qum mushugi); (b) Oziqlanishiga koʻra: Bu nomlar hayvonning asosiy ozuqa manbasini va ovchilik motivatsiyasini bildiradi. Masalan: Honey Badger (asal va hasharotlar lichinkasi bilan oziqlanadi), Fishing Cat (asosan baliq ovlaydi); (c) Rangi (kamuflyaj uchun muhim belgi): Polar Bear (qorda yashirinish uchun oq rangda), Black Bear (qora ayiq), Red Fox (qizil tulki), Brown Bear (qoʻngʻir ayiq), Gray Fox (kulrang tulki); (d) Tashqi koʻrinishi va shakliga koʻra: Bu nomlar hayvonning oʻziga xos jismoniy xususiyatlarini aks ettiradi. Masalan: Spotted Hyena (xoldor hyena), Striped Hyena (yoʻl-yoʻl hyena), Clouded Leopard (dogʻlari bulutga oʻxshash qoplon), Maned Wolf (boʻynida yoli bor boʻri), Spectacled Bear (koʻz atrofidagi dogʻlari koʻzoynakni eslatuvchi ayiq). (e) Hatti-harakatiga koʻra: Jaguar (“bir sakrashda oʻldiruvchi”), Wolverine (“ochofat”, “yebtoʻymas”), Sloth Bear (“yalqov ayiq”, sekin harakati tufayli). Motivatsiya predmetlarga nom berilayotganda ularning belgisini ifodalaydi. Nominatsiya va motivatsiya bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, motivatsiya nominatsiyadan oldin paydo boʻladi, ya’ni nom berishga turtki boʻladi. Nominatsiya va motivatsiya jarayonida ishtirok etuvchi “nominatsion triada” – nominatsiya asosi, nominatsiya yoʻli va nominatsiya vositalari soʻzning ichki shaklida oʻz ifodasini topadi. Masalan, “Honey Badger” (Asalxoʻr boʻrsiq) soʻzining ichki shaklida quyidagilar oʻz aksini topgan: a) Nominatsiya prinsipi – ifodalanayotgan jonzotning oziqlanishiga 110 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar koʻra; bevosita nominatsiya usuli. b) Nominatsiya vositalari – motivlovchi baza “honey” (asal) va “badger” (boʻrsiq) soʻzlarining birikmasi. d) Soʻzning motivatsion munosabatlari – leksik motivatsiya: bu boʻrsiq asalni topish va yeyishga kuchli intiladi. Boshqa bir misol, “Wolverine” soʻzining ichki shaklida quyidagilar mujassam: a) Nominatsiya asosi – yirtqichning xarakteri va hattiharakatiga koʻra (ochofatligi, tajovuzkorligi). b) Soʻzning motivatsion munosabatlari – uning nomi qadimgi german tillarida “ochkoʻz”, “yebtoʻymas” maʼnolarini anglatgan soʻzlardan kelib chiqqan. Bu uning tinimsiz ozuqa izlashi va oʻzidan ancha yirik hayvonlarga ham hujum qilish motivatsiyasini aks ettiradi. Shunday qilib, soʻz yasovchi nominatsiya jarayonida yirtqich hayvonlarni nomlashda ularning omon qolish uchun eng muhim boʻlgan xususiyatlari – yashash muhiti, tashqi koʻrinishi, oziqlanishi va hatti-harakatlari asos qilib olingan. Bu esa har bir nom zamirida chuqur motivatsion belgi yotganini koʻrsatadi. Xulosa. Yirtqich hayvonlar nomlarining lingvistik tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu nomlar shunchaki tasodifiy yorliqlar emas, balki har bir jonzotning omon qolish strategiyasi, xulq-atvori va yashash tarzi bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan chuqur motivlangan lingvistik birliklardir. Nom berish, ya’ni nominatsiya jarayoni, doimo ma’lum bir motivatsiya – nomlash uchun turtki bo‘lgan asosiy belgiga tayanadi. Demak, yirtqichlarga nom berish jarayoni inson tafakkurining tabiat hodisalarini qanday anglashini ko‘rsatadi. Inson ongi yirtqichga nom berishda uning rangini, yashash joyini yoki shaklini uning yirtqichlik mohiyati, ya’ni omon qolish uchun kurashi bilan bog‘liq holda idrok etgan. Xulosa qilib aytganda, yirtqichlar olamidagi har bir nom – bu shunchaki so‘z emas, balki tabiatning murakkab qonuniyatlari, moslashuv va omon qolish uchun kurashning tilda aks etgan ixcham va ma’nodor ifodasidir. References: 1. Виноградов В.В. Русский язык (Грамматическое учение о слове). – Москва: Высшая школа, 1986. – С. 718 2. Гинатулин, М. М. К исследованию мотивации лексических единиц: На материале наименований птиц: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. — Алма-Ата, 1973. — 26 с. 3. Головин Б. Н. Язык и статистика. – М.: Просвещение, 1971. – 192 с. 4. Голев Н.Д. Динамический аспект лексической мотивации. – Томск: Изд-во Том. ун-та, 1989. – 252 с. 5. Маслова-Лашанская С.С. Лексикология шведского языка. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1973. – 208 с. 6. Сотникова (Гарганеева) К.В. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация: Виды наименований. – М.: Наука, 1977. – С. 190–221. 7. Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. – London: Longman, 1985. – P. 1779. 8. Yule G.U. The Statistical Study of Literary Vocabulary. – Cambridge, 1944. – P. 306.