INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDAGI SINTAKTIK USULDA YASALGAN YOʻL BELGILARI NOMLARINING DEREVATSION MODELLARI

119 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI SINTAKTIK USULDA YASALGAN YOʻL BELGILARI NOMLARINING DEREVATSION MODELLARI Xo‘shbaqova Nasiba Nurqobil qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17627532 Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tillarida sintaktik usulda yasalgan yoʻl belgilari nomlarining derivatsion modellarini qiyosiy tahlil qiladi. Terminologiyada terminlarning hosil boʻlishining uch asosiy usuli (morfologik, sintaktik va semantik) koʻrib chiqilgan boʻlib, asosan sintaktik (kompozitsion) usulga eʼtibor qaratilgan. Maqolada sintaksisning asosiy birliklari – gap, gap boʻlagi va soʻz birikmasi atroflicha tushuntirilgan. Shuningdek, soʻz birikmalarining sodda va murakkab turlari tahlil qilingan. Ingliz va oʻzbek tillarida “Uneven road”, “Hump bridge”, “Traffic signals not in use”, “End of one-way road” kabi yoʻl belgilari nomlarining shakllanish modellari grammatik xususiyatlari bilan birga koʻrsatib oʻtilgan. Xulosa qilib aytganda, ikkala tilda ham sintaktik yasash umumiy tamoyillarga ega boʻlsa-da, ularning grammatik tuzilishi va lugʻaviy birliklarning hosil boʻlishida oʻziga xos farqlar mavjudligi taʼkidlangan. Kalit soʻzlar: Terminologiya, Sintaktik usul, Derivatsion modellar, Yoʻl belgilari, Ingliz tili, Oʻzbek tili, Soʻz birikmasi, Qiyosiy tahlil. Annotation: This article provides a comparative analysis of derivational models of syntactically formed road sign names in English and Uzbek languages. It examines the three main methods of term formation in terminology (morphological, syntactic, and semantic), with a primary focus on the syntactic (compositional) method. The article thoroughly explains the basic units of syntax – sentence, sentence part, and phrase. Furthermore, it analyzes simple and complex types of phrases. The formation models of road sign names such as "Uneven road," "Hump bridge," "Traffic signals not in use," and "End of one-way road" in both English and Uzbek languages are presented along with their grammatical features. In conclusion, it is emphasized that while syntactic derivation shares common principles in both languages, there are distinct differences in their grammatical structure and the formation of lexical units. Keywords: Terminology, Syntactic method, Derivational models, Road signs, English language, Uzbek language, Phrase, Comparative analysis. Tilshunoslikda, xususan, terminologik tadqiqotlarda terminlarning hosil bo‘lishi, asosan, uch xil usul orqali amalga oshiriladi: 1. Morfologik (affiksal) usul. 2. Sintaktik (composition) usul. 3. Semantik usul. Shulardan sintaktik (kompozision) usul - birikmaning bir komponenti ma’nosi ko‘chgan so‘zdan, qolgani esa shu soha terminidan iborat lug‘aviy birlikning hosil bo‘lishi tushuniladi. Yog‘ochsozlik sohasida: pilta vassa, kindik qoziq, tirnoq chiqarish. Gap, gap boʻlagi, soʻz birikmasi sintaksisning asosiy birliklaridir. Bularga keyingi paytlarda abzats, period, matn kabi birliklar ham kiritilmoqda. Soʻz birikmasi tobe aloqa (bogʻlanish) vositalari — moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv yordamida ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzdan qosil boʻladi va faqat ran tarkibidagina amal qiladi. Gap Sintaksisning markaziy birligidir. U struktursemantik qolip va nutq birligi boʻlmish fikr sifatida oʻrganiladi. Gap fikrni — tashqi olam bilan aloqa tufayli yuzaga keladigan histuygʻularni ifodalash vositasidir. Gap bir mustaqil soʻzdan (“qorongʻilashmoqda”, “jimjitlik”), aksariyat hollarda esa bir necha soʻzdan hosil boʻladi. Asosan, sintetik tillar, shuningdek, analitik tillarning xususiyatlariga ega boʻlgan oʻzbek tilida gapdagi soʻzlarning bogʻlanish vositalari sifatida yordamchi soʻzlar — koʻmakchilar va bogʻlovchilarni, suz tartibini, ohangni va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Sof analitik tillarda gapdagi suzlarning 120 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar bogʻlanish vositalari, asosan, yordamchi soʻzlar boʻlsa, agglyutinativ va amorf tillarda mazkur vazifani soʻz tartibi bajaradi. Soʻz birikmasi – ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma – nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa. Har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan – hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy – tobe qism, maʼlumot – hokim qism). Soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. Komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. Masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli – tobe qism, mutaxassis – hokim qism). Sodda so‘z birikmasi: Uneven road (Notekis yoʻl): SIFAT + OT-Bu yerda “uneven” (notekis) sifat boʻlib, “road” (yoʻl) otini aniqlamoqda, Oʻzbek tilidagi “notekis” soʻzi “tekis” otiga “no-“ inkor old qoʻshimchasi qoʻshilishi bilan yasalgan sifatdir. Hump bridge (Doʻng koʻprik): OT (sifat vazifasida) + OT- “Hump” (doʻng) bu yerda ot boʻlsa ham, “bridge” (koʻprik) otini sifatlab kelmoqda. Oʻzbek tilidagi “doʻng” soʻzi toʻgʻridantoʻgʻri sifatdir. Road humps (Sunʼiy notekisliklar): OT + OT (koʻplikda)- “Road” (yoʻl) ot boʻlib, “humps” (doʻnglar/notekisliklar) otiga qaysi turdagi notekislik ekanligini anglatmoqda. Oʻzbek tilida bu “sunʼiy notekisliklar” deb berilgan boʻlib, “sunʼiy” sifat va “notekisliklar” esa “tekis” otidan “-siz” qoʻshimchasi bilan yasalgan sifatga “-lik” ot yasovchi qoʻshimchasi qoʻshilishi bilan yasalgan otning koʻplik shaklidir. Slippery road (Sirpanchiq yoʻl): SIFAT + OT- “Slippery”(sirpanchiq) sifat, “road” (yoʻl) otini aniqlamoqda. Loose chippings (Tosh otilishi): SIFAT + OT- “Loose” (boʻshashgan) sifat, “chippings” (tosh boʻlaklari) otini aniqlamoqda. Oʻzbek tilidagi “tosh otilishi” esa “ot” feʼlidan “ish” ot yasovchi qoʻshimchasi bilan yasalgan otga “tosh” oti birikishidan hosil boʻlgan. Low bridge (Past koʻprik): SIFAT + OT- “Low” (past) sifat, “bridge” (koʻprik) otini aniqlamoqda. Murakkab so‘z birikmasi: Traffic signals not in use (Svetofor ishlamayapti):OT (koʻplikda) + INKOR + PREDLOG + OT (harakat)-Bu birikma asosan ot frazasi (traffic signals) va sifat frazasi (not in use) dan iborat. “Not in use”— “in use” (foydalanishda) iborasiga “not” inkor yuklamasi qoʻshilishi bilan yasalgan. Part-time traffic signals (Vaqti-vaqti bilan ishlaydigan svetofor): SIFAT (murakkab) + OT (koʻplikda)-“Part-time” murakkab sifat boʻlib, “traffic signals” otini aniqlamoqda. “Part-time” odatda “yarim kunlik” maʼnosini bersa-da, bu yerda “vaqti-vaqti bilan” degan maʼnoda kelgan. Oʻzbek tilida bu ham feʼlli sifatdosh orqali berilgan: “ishlaydigan svetofor”. End of one-way road (Bir tomonlama yoʻlning oxiri): OT + PREDLOG + SIFAT (murakkab) + OT-Bu yerda “end” ot, “of” koʻmakchi va “one-way road” yana bir ot birikmasi. “Oneway” murakkab sifat boʻlib, “road” otini aniqlaydi. Oʻzbek tilida “bir tomonlama yoʻlning oxiri” – “bir tomonlama” sifat, “yoʻl” ot, “-ning” egalik qoʻshimchasi, "oxiri" ot. 121 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Double bend (first to right / left) (Xavfli ketma-ket burilishlar): SIFAT + OT (first to right/left – aniqlovchi)-“Double bend” ikki otning birikmasi boʻlib, “first to right / left” qismi esa qavs ichida izohlovchi funksiyani bajaradi. Oʻzbek tilida “xavfli ketma-ket burilishlar” – “xavfli” sifat, “ketma-ket” sifat, “burilishlar” ot. Pedestrian crossing ahead (Zebra) (Oldinda piyodalar oʻtish joyi): OT (sifat vazifasida) + OT + RAVISH- “Pedestrian crossing” ikki otning birikmasi (“piyodalar” ot va “oʻtish joyi” ot) boʻlib, “ahead” (oldinda) ravish bilan aniqlanmoqda. “Zebra” esa uning izohi. . Signal-controlled pedestrian crossing (Tartibga solinadigan piyodalar oʻtish joyi): SIFAT (murakkab, ot + feʼl + -ed) + OT (sifat vazifasida) + OT- “Signal-controlled” murakkab sifat boʻlib, “signal” otidan “control” feʼli va “-ed” oʻtgan zamon sifatdoshi qoʻshimchasi orqali yasalgan. U “pedestrian crossing”ni aniqlamoqda. Humped zebra crossing (Doʻng piyodalar oʻtish joyi): SIFAT (ot + -ed) + OT (sifat vazifasida) + OT- “Humped” sifat boʻlib, “hump” otiga “-ed” sifat yasovchi qoʻshimchasi qoʻshilishi bilan yasalgan. U “zebra crossing”ni aniqlamoqda. Pedestrians in road ahead (Piyodalarning yoʻl qismida harakatlanishi): OT (koʻplikda) + PREDLOG + OT + RAVISH-Bu yerda “pedestrians” ot, “in road” koʻmakchili ibora. Oʻzbek tilida bu murakkab feʼlli ibora bilan ifodalangan. Blind pedestrians likely to cross (Koʻzi ojiz piyodalar kesib oʻtish ehtimoli): SIFAT + OT (koʻplikda) + SIFAT + INFINTIV- “Blind pedestrians” sifat + ot birikmasi, “likely to cross” esa ehtimollikni ifodalovchi feʼlli konstruksiya. Oʻzbek tilida bu ham feʼlli ibora bilan ifodalangan. Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinmi, ingliz va oʻzbek tillarida yoʻl belgilari nomlarining sintaktik usulda yasalishi umumiy tamoyillarga ega boʻlsa-da (ikki yoki undan ortiq soʻzning birikishi), har bir tilning oʻziga xos grammatik va sintaktik xususiyatlaridan kelib chiqib, derivatsion modellarida baʼzi farqlar mavjud. Ingliz tilida koʻproq "Sifat + Ot" va "Ot + Ot" modellari, murakkab sifatlar va koʻmakchili konstruksiyalar ishlatilsa, oʻzbek tilida shu maʼnolar sifatdoshli konstruksiyalar, egalik qoʻshimchalari va baʼzan feʼlli iboralar orqali ham ifodalanadi. Bu terminologik tadqiqotlar uchun qiziqarli solishtirma tahlil maydonini tashkil etadi.. References: 1. Azizov O. A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Sharq, 2004. (Umumiy tilshunoslik va morfemika asoslari uchun) 2. Karimov S., Karimov R. Oʻzbek tilining amaliy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2005. (Oʻzbek tilining sintaktik tuzilishi, soʻz birikmalari tahlili uchun) 3. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati. – Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. (Terminologiya nazariyasi va terminlarning taʼriflari uchun) 4. Xo'shbaqova, N. (2024). INGLIZ VA O 'ZBEK TILLARIDA YO 'L BELGILARIGA OID TERMIN BIRIKMALARNING STRUKTUR-SEMANTIK XUSUSIYATI. TAMADDUN NURI JURNALI, 11 (62), 251-253.