"SHE'RIYAT" TUSHUNCHASINING KOGNITIV VA ETNOMADANIY ASOSLARI

185 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar “SHE’RIYAT” TUSHUNCHASINING KOGNITIV VA ETNOMADANIY ASOSLARI Ortiqov Eldor Mardonovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Mustaqil tadqiqotchi Email: eldor.mardonovi[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17628458 Annotatsiya: Ushbu maqolada “She’riyat” tushunchasining kelib chiqishi, shakllanish bosqichlari hamda uning inson ongida, etnik-madaniy jarayonda va jamoaviy tafakkurda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Muallif “she’riyat”ni faqat estetik kategoriya emas, balki kognitiv va psixomadaniy hodisa sifatida izohlaydi. Tadqiqot davomida poetik konsepsiyaning og‘zaki san’at shaklidan boshlab ong osti tajribasigacha bo‘lgan rivojlanish yo‘nalishlari aniqlanadi. She’riyat va musiqaning ritmik uyg‘unligi, onalik qo‘shiqlari orqali shakllanadigan hissiy va semantik tajribalar, shuningdek, milliy madaniyatda poetik arxetiplarning uzluksiz merosiy uzatilishi ilmiy asosda yoritiladi. Maqola kognitiv lingvistika, adabiyotshunoslik va psixologiya kesishgan nuqtada olib borilgan tahliliy tadqiqotdir. Kalit so‘zlar: She’riyat, poetik konsepsiya, kognitiv faoliyat, etnomadaniyat, hissiy idrok, arxetip, musiqiy ritm, og‘zaki san’at, filogenez, ontogenez. Abstract: This article analyzes the origin and stages of formation of the concept of “Poetry,” as well as its role in human consciousness, ethnic-cultural processes, and collective thinking. The author interprets poetry not merely as an aesthetic category but as a cognitive and psychocultural phenomenon. The study identifies the developmental trajectory of the poetic concept — from its emergence as an oral art form to its manifestation in subconscious experience. The rhythmic harmony between poetry and music, the emotional and semantic experiences formed through lullabies, and the continuous transmission of poetic archetypes within national culture are examined on a scientific basis. The research is carried out at the intersection of cognitive linguistics, literary studies, and psychology. Keywords: Poetry, poetic concept, cognitive activity, ethnoculture, emotional perception, archetype, musical rhythm, oral art, phylogenesis, ontogenesis. Аннотация: В данной статье анализируются происхождение и этапы формирования понятия «Поэзия», а также его роль в человеческом сознании, этнокультурных процессах и коллективном мышлении. Автор рассматривает поэзию не только как эстетическую категорию, но и как когнитивное и психокультурное явление. В ходе исследования выявляются этапы развития поэтической концепции — от устного художественного творчества до её проявления в подсознательном опыте. Научно обосновано ритмическое единство поэзии и музыки, эмоционально-семантические переживания, формирующиеся через колыбельные песни, а также непрерывная трансляция поэтических архетипов в национальной культуре. Работа выполнена на стыке когнитивной лингвистики, литературоведения и психологии. Ключевые слова: Поэзия, поэтическая концепция, когнитивная деятельность, этнокультура, эмоциональное восприятие, архетип, музыкальный ритм, устное искусство, филогенез, онтогенез. Kirish: Insoniyat tafakkurining eng qadimiy shakllaridan biri bo‘lgan she’riyat tushunchasi har bir xalqning madaniy xotirasida, jamoaviy ongida va individual idrokida chuqur ildiz otgan. U faqat estetik ifoda shakli emas, balki insonning dunyoni his qilish, tasvirlash va tushunish jarayonining 186 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar dastlabki bosqichini aks ettiradi. Shu bois “she’riyat” tushunchasini kognitiv va etnomadaniy yondashuv asosida o‘rganish uning mohiyatini yanada teran anglash imkonini beradi. She’riyatning kelib chiqish jarayoni insonning sezgi, his-tuyg‘u va ritm orqali borliqni idrok etishidan boshlanadi. Tadqiqot davomida ushbu jarayon uchta asosiy darajada — filogenez (jamiyat tarixida), ontogenez (individual ongda) va etnogenez (milliy madaniyatda) tahlil qilinadi. Bu yondashuv she’riy konsepsiyaning faqat til yoki adabiyot bilan cheklanmay, balki inson psixologiyasi, musiqiy ritm va kognitiv jarayonlar bilan uzviy bog‘liqligini ochib beradi. She’riyatning dastlabki shakllari mehnat qo‘shiqlari va onalik allalari orqali namoyon bo‘lgan. Shu jarayonlarda estetik, hissiy va konseptual ma’lumotlar birlashib, poetik idrokning arxetipik tuzilmasini shakllantirgan. Demak, she’riyat insonning madaniy va hissiy tajribasini uzluksiz tarzda meros qilib o‘tuvchi kognitiv tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Asosiy qism: “She’riyat” tushunchasi jamiyatning har qanday a’zosi xotirasida saqlanadigan ochiq, harakatchan bilim tizimidir. "Ko‘p o‘lchovli etnopsixik shakllanish" sifatidagi bu konsepsiyani turli yo‘llar bilan tavsiflash mumkin: (a) nutqni shakllantiruvchi tushuncha sifatida, chunki u she’riy nutqni aniqlash va tan olish mezoni bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi, (b) etnik tushunchalar va madaniyatning turli xilligi v) jamoaviy ongda mavjud bo‘lgan she’riyat va she’riy ijod haqida, g) yangi poetik ma’nolar avlodini tashkil etuvchi murakkab poetik tushuncha hisoblanadi[1]. "She’riyat" tushunchasi har bir ona tilida so‘zlashuvchining ongida mavjud bo‘lgan eng qadimiy asosiy tushunchalardan biridir.Uning yordamida she’riy konsepsiya oldingi avlodlardan kelajak avlodlarga "meros bo‘yicha" (miya tuzilishi orqali) she’riy tajribani o‘tkazishga qodir. Kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatadiki, eng muhim poetik timsollar va she’riy obrazlar zamirida aynan shu arxetipik komponent yotadi. Tushunchalar til orqali ifodalansa-da, R.I. Pavilionisning fikricha, ular nutqdan oldingi rivojlanish bosqichidan o‘tadi[2]. "She’riyat" tushunchasi ham og’zaki rivojlanishdan oldingi bosqichdan o‘tdi. Dastlab og’zaki tasvirlash vositalaridan (og’zakigacha) foydalanishni o‘z ichiga olmaydigan ushbu bosqichni faqat lingvistik tadqiqot usullaridan foydalangan holda tasvirlash juda qiyin, ammo aynan shu davrda "She’riyat" tushunchasi bilan bog’liq bilimlarni toifalash shaxs ongida boshlanadi, ya’ni odamga keladigan ma’lumotlarga tartibli xarakter beradi. Konsepsiyani shakllantirishning ushbu bosqichini o‘rganish tilshunoslik bilan bog’liq boshqa fanlarning usullarini (terminologiyasini) o‘z ichiga oladi: falsafa, adabiyotshunoslik, psixologiya kabi. “She’riyat” tushunchasi shakllanishining og’zakigacha bo‘lgan bosqichining o‘ziga xosligini aniqlash uchun “She’riyat” tushunchasining jamiyatda (filogenezda), individual ongda (ontogenezda) va milliy madaniyatda (etnogenezda) kelib chiqishining “tarkibning asosiy belgilarining siqilgan tarixi”ga[3] murojaat qilaylik. Ushbu yondashuvga muvofiq, biz bu tarixni u yoki bu darajada she’riy nutqda aks ettiradigan she’riy shakllarni aniqlashga harakat qilamiz. Insonning kognitiv faoliyatida konsepsiyani shakllantirishning dastlabki darajasi hissiydir: hislar atrofdagi voqelikni obrazli aks ettirishning birinchi, eng elementar shaklini ta’minlaydi. Ahamiyatlisi, ong tashuvchisi nuqtai nazaridan voqelik izlari, jumladan, vizual, eshitish, ta’m va hid bilish obrazlari tilda gavdalansa, nafaqat shaxsning, balki milliy madaniyatning ham tushunchasi va mulkiga aylanadi. Umuman, etnik-madaniy ongda, xususan, individual ongda poetik konsepsiya shakllanishining ongsiz bosqichida saqlanadigan hissiy "izlar" ga murojaat qilish uning (poetik konsepsiya) yadro zonasining xususiyatlarini aniqlash va bu hissiy izlarning she’riy nutqda (she’rning diskursiv makonida) qanday talqin qilinishi va o‘zgarishini kuzatish imkonini beradi. 187 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Poetikada o‘z-o‘zini (men) tushunchasi ustunlik qiladi. Lirik qahramon zamon ta’sirini turli ko‘rinishlarida boshdan kechiruvchi iztirobli subyektdir.Qahramon faol boshdan kechiruvchi shaxsga aylanadi. Aynan shu qismda - g’oyaviy - she’r o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga yetadi - vaqtning o‘zgarmasligi g’oyasi fonida hissiy portlash. Qator faol harakat yoki his-tuyg’ularni ifodalash ma’nosi bilan hozirgi badiiy zamonning ko‘plab fe’llari bilan ifodalangan majoziy nominatsiyaning umumiy lingvistik vositalarini o‘z ichiga oladi. "She’riyat" tushunchasining paydo bo‘lishi she’riyatning og’zaki san’at shakli sifatida paydo bo‘lishi bilan uzviy bog’liq, fon - dunyoni idrok etishning ovozli tasviri bilan bog’liq. Olimlar she’riyatning eng oddiy ko‘rinishi — so‘z ham musiqa elementi bilan bog’liq, deb hisoblashlari bejiz emasdir. Ritmik harakat she’riyatning paydo bo‘lishi bilan bog’liq bo‘lgan mehnat qo‘shiqlariga ham xosdir. Muayyan jismoniy harakatlarni bajarayotgan kishilarning monoton ritmik harakatlari natijasida hosil bo‘lgan tovushlar asta-sekin ritmik va ohangdor tarzda musiqiy va she’riy asarga aylanadi. "She’riyat" tushunchasining paydo bo‘lishi M. Lotmanning fikricha, dastlab "Musiqa" tushunchasi bilan bog’liq bo‘lib, oldingi avlodlarning she’riy tajribasi poetik tushunchaning arxetipik komponenti - musiqiy ritm g’oyasi orqali uzatiladi[4]. She’riy ramz va tushunchalarning ko‘p nomlarida ushbu yadroviy, arxetipik komponentning izlari saqlanib qolgan. She’riyat va musiqa o‘rtasidagi uzviy bog’liqlik she’riyatning xalqaro nomlaridan biri bo‘lgan “She’riyat” (yunoncha lyrikos musiqiy, ohangdor) tushunchasining asosiy verbalizatorlaridan biri bo‘lgan lirika so‘zining etimologiyasida o‘z aksini topgan (Inglizcha lirika, nemischa lyrik, fransuz lyrica, ispancha lírica). “She’riyat” tushunchasining kelib chiqishi:individual ongda konsepsiya shakllanishining dastlabki bosqichi dunyoni sezgilar orqali idrok etish bosqichi bo‘lib, Z.D. Popova va I.A. Sternin buni "to‘g’ridan-to‘g’ri hissiy tajriba bosqichi" deb belgilaydi. Atrofdagi olamning har qanday hodisasi avvalo sezgilar orqali idrok qilinadi (u ko‘riladi, eshitiladi yoki his qilinadi), so‘ngra mantiqiy jihatdan denotat sifatida idrok qilinadi, bu obyektning boshqalar bilan har xil mantiqiy aloqalari o‘rnatiladi va u turkumlanadi[5]. Konsepsiyani shakllantirishning ushbu bosqichini tavsiflashda A.B. Kravchenko atamasini qo‘llash maqsadga muvofiqdir.Bunday muhitning mohiyati shundan iboratki, "organizm asta-sekin atrof-muhitga qo‘shilib, atrof-muhitning tarkibiy qismlari bilan doimiy ravishda kengayib borayotgan turli xil o‘zaro ta’sir doirasiga kiradi, sababi o‘zaro bog’liqlik bilan tavsiflanadi"[6] Atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sir qilish tajribasi to‘planganligi sababli, prototip murakkab tasvir yoki konsepsiya shakllanadi. Tananing kognitiv moslashuvi davrida "She’riyat" tushunchasi shakllanadi. She’riyatning dastlabki idroki erta bolalik davrida sodir bo‘ladi. Xuddi filogenezda bo‘lgani kabi, ontogenezda ham musiqa (qo‘shiq) bilan bog’langan. Ushbu bosqichda yagona muhim raqam ona yoki uning o‘rnini bosuvchi shaxs bo‘lib, u bilan bo‘lgan munosabatlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Aynan bolalik davridagi muhim shaxslar bilan o‘zaro ta’sir qilish natijasida aqliy tajriba usullari (vizual, mushak-taktil, hissiy-emotsional va keyinchalik og’zaki nutq) shakllanadi, ular butun hayoti davomida insonda saqlanib qoladi va uning "dunyo qiyofasi" ni belgilovchi omillardir. Onalik qo‘shiqlari, xususan, beshiklar bilan shaxs she’rni bilishning birinchi hissiy tajribasini oladi[7]. Qadim zamonlarda paydo boʻlgan (ehtimol, birinchi musiqiy va sheʼriy janrlardan biri boʻlsa kerak) beshik qoʻshigʻi (alla) har bir keyingi avlod uchun ham, alohida etnolingvistik shaxs uchun ham sheʼriy tushunchaning “sezuvchi vakili” boʻlib xizmat qiladi. 188 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar "She’riyat" tushunchasiga kognitiv sozlash uchun zarur bo‘lgan qat’iy majburiy o‘zgarmas komponentlar to‘plamini o‘z ichiga oladi. Lullaby inson kelajakda she’riyatni aniqlashi kerak bo‘lgan ma’lumotlar majmuasini taqdim etadi: 1.Estetik ma’lumotlar – musiqa, ritm, qofiya (eshitish va harakat sezgilari). Ongsiz idrok etishda turli hodisalarning bir qatorga birlashishi obyektlar orasidagi mantiqiy qarama-qarshilik va tafovutlarni ma’lum muhim xususiyatlarga ko‘ra aniqlash orqali emas, balki ishtirok etish orqali sodir bo‘ladi[8], bola idrokida esa, allaning she’riy matni, ohangi va ritmi bir butundir. Ritm hissiy tuyg’u sifatida uzatiladi va idrok qilinadi . “Ikki ritm kerak: jismoniy beshik ritmi va ohangning intellektual ritmi. Bu ikki ritm - biri tana uchun, ikkinchisi quloq uchun - ona bolani sehrlaydigan to‘g’ri ohangni olguncha birlashtiradi, o‘lchaydi, bir-biriga bog’laydi"[9]. Ana shu ikki ritm – beshik va kuy ritmi pirovard natijada she’riy ritmni tashkil qiladi. She’riyatning muhim elementi - takrorlash - bola tomonidan ma’lum bir ketma-ketlikda takrorlangan og’zaki formulalar shaklida ongsiz ravishda qayd etiladi. Tushunchalik darajasida oyat oxirida ma’lum bir holatda tovushlarning takrorlanishi ham seziladi, bu ham bolani silkitishga yordam beradi. "Beshikning tebranishi, shuningdek, chaqaloqlarning strofik qurilishiga ta’sir qiladi, bu aniqlikka moyillikni ko‘rsatadi va ko‘pincha qo‘shni qofiyalar bilan eng oddiy ikki qatorli baytni hosil qiladi"[10]. 2. Hissiy ma’lumot - boshqa shaxs bilan bog’lanish Alla kuylari odatda ona tomonidan kuylanadi, u bolaga butun dunyoni ifodalaydi. "Ongsizda voqelik subyekt tomonidan assimilyatsiya, o‘zini boshqa odamlar va hodisalar bilan identifikatsiya qilish, to‘g’ridan-to‘g’ri empatiya, identifikatsiya, hissiy yuqish kabi shakllari orqali boshdan kechiriladi"[11] va she’riyatni bilishning birinchi tajribasi, ya’ni ijobiy his-tuyg’ularni his qilish tajribasi shakllanadi. 3. Kontseptual ma’lumot - boshqa dunyoga o‘tish (ruhiy holatning o‘zgarishi). Psixologlarning fikriga ko‘ra, barcha hislar, ayniqsa, qattiq muhrlangan bo‘lsa, chaqaloq uxlab qolganda, uyqudan oldingi uyqu deb ataladigan o‘ziga xos holatda bo‘lganida, allani eshitadi. She’riyatni birinchi idrok etish psixologik holatlar chegarasida, boshqa dunyoga - uyqu dunyosiga o‘tish paytida sodir bo‘ladi, unga bola nafaqat ohang, balki matn orqali ham ko‘chiriladi - uyqu-uyquga to‘g’ridan-to‘g’ri takrorlanadigan ko‘rsatma va afsunga o‘xshash formulalarda –“alla yo alla”. “She’riyat” tushunchasining kelib chiqishi: ma’lum bir etnik-madaniy jamoaning psixomental sohasini ham anglatadi. Poetik tushuncha o‘ziga xos etnomadaniy shakllanishdir. Bir millatning alohida avlodining jamoaviy ongida ham, umuman etnik-madaniy jamoada ham poetik tushunchaning shakllanishi she’riyatning ushbu musiqiy shakli bilan bog’liq. Xulosa: “She’riyat” tushunchasi inson tafakkurining hissiy, idrokiy va madaniy jihatlarini o‘zida mujassamlashtirgan murakkab kognitiv birlikdir. U og‘zaki ijod, musiqiy ritm va arxetipik tajribaning uyg‘unlashuvi natijasida shakllanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, she’riyatning kelib chiqishida hissiy izlar, ritmik harakat va onalik qo‘shiqlari muhim o‘rin tutadi. She’riyat insonning dunyoni his etish usuli sifatida estetik idrokni shakllantiribgina qolmay, balki etnikmadaniy tafakkurning uzluksiz davomiyligini ham ta’minlaydi. Shu bois “she’riyat” konsepsiyasi tilshunoslik, falsafa, psixologiya va adabiyotshunoslik singari fanlar kesishgan nuqtada o‘rganilishi lozim bo‘lgan fundamental ilmiy kategoriya sifatida qaraladi. References: 1. Алефиренко, Н. Ф. Язык, познание и культура: Когнитивносемиологическая синергетика слова. - Волгоград: Перемена, 2006. - 228 с. 189 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar 2. Павилёнис, Р.И., Петров, В.В. Язык как объект логикометодологического анализа // Вопр. философии. - 1987. - № 7. - С. 54-61. 3. Степанов, Ю.С. Альтернативный мир, Дискурс, Факт и принцип причинности // Язык и наука конца XX века.- М.:РГТУ, 1995.-С.З5-73. 4. Лотман, Ю.М. Семиотика культуры и понятие текста // Русская словесность: Антология/ Под ред. Проф. В.П. Нерознака. - M.:Academia, 1997. - С. 202-205. 5. Попова, З.Д., Стернин, И. А. Понятие «концепт» в лингвистических исследованиях— Воронеж: Изд-во ВГУ, 1999. - 30 с. 6. Кравченко, A.B. Знак, значение, знание: Очерк; когнитивной; философии языка— Иркутск: Издание ОГУТВ «Иркутская областная типография № 1», 2001. - 261 с. 7. Леонтьев, A.A. Формы существования значения Психолингвистические проблемы семантики. - М.: Наука, 1983.-С. 5-20. 8. Головин,С.Ю. Словарь практического психолога. -Мн.: Харвест, 1998. - 70 с. 9. Лебедева, Л.В. Символическая система как социокультурный феномен общества //Язык и образование. Сб. науч. тр. - Великий Новгород, 2001. - С. 44-45. 10. Солодуб, Ю.П. Интертекстуальность как лингвистическая проблема // Филол. науки. — 2000. — № 2. - С.51-57. 11. Гаспаров,М.Л. О русской поэзии. Анализы, интерпретации, характеристика. - СПб.: Азбука, 2001. - 476 с.