TARJIMONNING MADANIY TAFAKKURI VA TARIXIY REALIYALARNI ADEKVAT TARJIMA QILISHDAGI ROLI

208 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar TARJIMONNING MADANIY TAFAKKURI VA TARIXIY REALIYALARNI ADEKVAT TARJIMA QILISHDAGI ROLI Panjiyeva R.B. Termiz davlat universiteti tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17628617 Annotatsiya. Tarjima jarayonida tarjimonning individual madaniy va lingvistik profili tarjima strategiyasini tanlashga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada tarjimonning kelib chiqishi kontekstida tarixiy realiyalarni o‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilishda qo‘llaniladigan strategiyalar tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: tarjimon profili, madaniy-lingvistik kelib chiqish, tarjima strategiyasi, tarixiy realiyalar, moslashtirish, chetlashtirish. Аннотация. Индивидуальный культурно-языковой профиль переводчика в процессе перевода оказывает существенное влияние на выбор стратегии перевода. В данной статье анализируются стратегии, используемые при переводе исторических реалий с узбекского языка на английский в контексте биографии переводчика. Ключевые слова: профиль переводчика, культурно-языковой профиль, стратегия перевода, исторические реалии, одомашнивание, отчуждение. Abstract. The individual cultural and linguistic profile of the translator in the translation process has a significant impact on the choice of translation strategy. This article analyzes the strategies used in translating historical realities from Uzbek to English in the context of the translator's background. Keywords: translator profile, cultural-linguistic background, translation strategy, historical realities, domestication, alienation. Globalizatsiya va xalqaro kommunikatsiyaning kengayishi tarjima faoliyatini yangi bosqichga olib chiqqan. Tarjima jarayonida faqat lingvistik emas, balki madaniy tafakkur ham muhim omilga aylanmoqda. Xususan, tarixiy realiyalarni bir tildan boshqasiga o‘tkazishda ularning madaniykonseptual o‘ziga xosligi tarjima jarayonida muhim muammo sifatida paydo bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, til vositasida uzatilayotgan ma’lumot faqat so‘zma-so‘z emas, balki madaniy kontekstni ham o‘z ichiga oladi. Tarjima matnini ishlab chiqishda tarjimonning ona tili va tarbiyaviy-madaniy muhit, madaniy tajribasi, tarixiy bilimlari kabi parametrlar strategik tanlovni — masalan, realiyani izoh bilan berish, soddalashtirish, alohida izoh kiritish yoki chetlashtirish (foreignisation) - moslashtirish (domestication) strategiyalaridan birini tanlashni — belgilaydi.[4] Biroq tarjimon profilining ushbu omil sifatida qanchalik muhimligi hozirgacha nisbiy ravishda kam o‘rganilgan. Shu nuqtadan turib, ushbu tadqiqotning maqsadi — tarjimonning madaniy-lingvistik kelib chiqishi va uning tarjima strategiyasiga ta’sirini tarixiy realiyalar kontekstida o‘rganish. Tarjima nazariyasi sohasida madaniy kontekstning roliga juda katta e’tibor qaratilgan. Masalan, Peter Newmark til ijtimoiy-madaniy mexanizm ekanligini ta’kidlaydi: “Language is partly the reflection of a culture.” [5] Shuningdek, madaniy-lingvistik kompetentsiya tarjimaning adekvatligini ta’minlashda muhim ekanligi qayd etilgan. Tarjimon bilan o‘ziga xos madaniy tajriba ortida turgan “madaniy filtri” o‘rnatiladi — tarjimon qanday kontekstni biladi yoki bilmaydi, oraliq tilda qanday yondashuvga ega ekanligi, u manba madaniyatini qanday anglashiga bog‘liq. Shu bois tarjima strategiyasining tanlovi (masalan, realiyani transliteratsiya qilish, izoh berish, ekvivalentni topish yoki soddalashtirish) tarjimon profiliga bog‘liq omil bo‘lib qoladi.[3] 209 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Tarjimon profili va uni belgilovchi omillarni quyidagicha ifodalash mumkin: • Lingvistik kelib chiqish: Tarjimonning ona tili, ikkinchi tilni qabul qilganligi, til bilim darajasi. Bu realiyani tushunish va uni maqsad tilidagi auditoriyaga yetkazishda muhim. Misol uchun, tarjimon ona tili tilida tarjima qilayotgan tilga nisbatan yetarli bilimga ega bo‘lmasa, realiyani noto‘g‘ri ekvivalent bilan ifodalaydi. • Madaniy va tarbiyaviy muhit: Tarjimonning o‘sish tarixi, e’tiqodlari, madaniy qadriyatlari, tarixiy bilimlari. Masalan, arab tilidan ingliz tiliga tarjimada tarjimonning arab madaniyatini yaxshi tushunmasligi realiyalarni noto‘g‘ri ifodalashga olib kelishi mumkin. • Tarixiy-madaniy bilim va tajriba: Xususan tarixiy realiyalarni tarjima qilishda tarjimonning tarixiy kontekstni bilishi katta afzallikdir. Masalan, realiya sifatida tarixiy unvonlar, tashkilotlar yoki voqealar tarjima qarorini qiyinlashtiradi va tarjimon profilidagi tarixiy bilimga bog‘liq bo‘ladi. Tarjima nazariyasi klassik ikkita yondashuvni taklif qiladi: • Lawrence Venutining “domestikatsiya” va “chetlashtirish (foreignisation)” strategiyalari.[6] Moslashtirish strategiyasi matnni maqsad auditoriyaga yaqinlashtirishga qaratilgan, chetlashtirish esa manba madaniyatining “xor” elementlarini saqlab qolishga intiladi. • Madaniy moslik (cultural compatibility) paradigmasi ham tarjima strategiyalarini tanlashda muhim ekanligini ta’kidlaydi. Ushbu strategiyalar tarjimon profilidagi omillarga bog‘liq; ya’ni, agar tarjimon ona madaniyatini yaxshi tushunsa, chetlashtirish strategiyasini qabul qilish ehtimoli yuqori bo‘lishi mumkin — u manba madaniyatidagi realiyani maqsad auditoriyaga “o‘ziga yaqin” qilib o‘zgartirish o‘rniga original holatda saqlashga intiladi. Aksincha, tarjimon maqsad til madaniyatiga moslashtirishga moyil bo‘lsa, domestikatsiya strategiyasini tanlaydi.[2] Tarixiy realiyalar (masalan: davlat tuzilmalari, tarixiy unvonlar, ijtimoiy institutlar, etnonimlar) tarjima jarayonida alohida qiyinchilik tug‘diradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, realiyalar ekvivalenti mavjud bo‘lmasa, tarjimon strategik yondashuvni tanlashi lozim.[1] Masalan, tarjimonning tarixiy bilimlari yetarli bo‘lsa, u realiyani transliteratsiya qilish + izoh bilan berish, yoki o‘z auditoriyasiga mos ekvivalent topirish variantini tanlashi mumkin. Tarjimonning madaniy tajribasi kam bo‘lsa, u soddalashtirish strategiyasiga (generalisation) murojaat qilishi ehtimoli ortadi – bu esa realiyaning mazmuniy boyligini yo‘qotishi xavfini tug‘diradi. Shuningdek, tarjimon profilidagi madaniy neytrallik qobiliyati (translator’s cultural empathy) ham strategiyaning samarali bo‘lishida muhim. Tahlil natijalariga ko‘ra: • Tarjimonning ona tili va lingvistik poydevori tarjimada ekvivalent tanlash imkoniyatini kengaytiradi; • Madaniy tajriba va tarixiy bilim tarjimonni chetlashtirish strategiyasini qo‘llashga tayyor qiladi va realiyaning original shaklini saqlash imkonini oshiradi; • Agar tarjimon madaniy-lingvistik jihatdan maqsad auditoriyaga moslashgan bo‘lsa, domestikatsiya strategiyasiga intilishi mumkin bo‘lib, bu ba’zan realiyaning tarkibiy boyligini zaiflashtirishi ehtimoli bor. Shu bilan birga, har ikki yondashuvda ham tarjimon profilini inobatga olgan holda mos strategiya tanlanishi tarjimaning mazmuniy va madaniy adekvatligini oshiradi. 210 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar References: 1. Akkaliyeva A., Abdykhanova B., Meirambekova L., Jambayeva Z., Tussupbekova G. Translation as a Communication Strategy in Representing National Culture // Social Inclusion. – 2021. – Vol. 9, No. 1. – P. 270–278. 2. Fernández Guerra A. Translating culture: problems, strategies and practical realities // SIC Journal. – 2012. – Vol. 3, No. 1. – P. 1–15. 3. Huang Z. The Exploration of Translation Strategies from the Perspective of Intercultural Communication // Communications in Humanities Research. – 2024. – Vol. 29. – P. 50–58. 4. Mahkamov N. A. Analysis of Translation Strategies of Culture-Specific Items // Obrazovanie, Nauka i Innovatsionnye Ideya v Mire. – 2023. – № 11. – P. 112–118. 5. Newmark P. About Translation. – Clevedon: Multilingual Matters Ltd., 1991. – 184 p. 6. Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. – London; New York: Routledge, 1995. – 353 p.