HARPER LINING MAZAG'CHI QUSHNING O'LDIRILISHI ASARIDA IJTIMOIY TABAQALANISH VA INSON HUQUQLARI MUAMMOSI

277 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar HARPER LINING MAZAG‘CHI QUSHNING O‘LDIRILISHI ASARIDA IJTIMOIY TABAQALANISH VA INSON HUQUQLARI MUAMMOSI Davlatova Shahnoza Muhammadiyevna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17629688 Annotatsiya: Maqolada Harper Lining To Kill a Mockingbird (Mazag’chi qushning o’ldirilishi) romanida tasvirlangan Maykomb jamiyatining ijtimoiy tuzilishi tahlil qilinadi. Asarda irq, tabaqa va oilaviy nasab asosida shakllangan iyerarxiya, uning huquqiy jarayonlarga ta’siri hamda inson huquqlari bilan bog‘liq ziddiyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tabaqalanish, inson huquqlari, irqiy tengsizlik, adolat, Harper Lee, Mazag’chi qushning o’ldirilishi. XX asrning birinchi yarmida AQSh janubida irqiy kamsitish va ijtimoiy tabaqalanish jamiyat hayotining asosiy belgilaridan biri bo‘lib qolgan. Harper Lining To Kill a Mockingbird romani ushbu jarayonlarning badiiy in’ikosidir. Asarda Maykomb shaharchasi misolida jamiyatning qat’iy iyerarxiyasi, irqiy tafovutlarning huquqiy jarayonlarga ta’siri va inson huquqlari bilan bog‘liq muammolar ochib beriladi. Ushbu maqolada romanda tasvirlangan ijtimoiy tabaqalanish tizimi va uning huquqiy-adolat tamoyillari bilan ziddiyatlari ilmiy tahlil qilinadi. Finchlar oilasi Maykomb jamiyatida nufuzli o‘rin egallaydi. Ularning obro‘-e’tibori bir necha omillar bilan belgilanadi: nasabning qadimiyligi, yer egaligi va ijtimoiy aloqalar. Attikus Finch advokat sifatida nafaqat kasbiy, balki ma’naviy nufuzga ham ega. U sud jarayonlarida adolat va qonuniylikni ustuvor qo‘yishga harakat qiladi. Shu bilan birga, uning mavqei jamiyat tomonidan oq tanli bo‘lishi va yuqori tabaqaga mansubligi bilan yanada mustahkamlanadi. Demak, Finchlar oilasi ijtimoiy tizimda eng imtiyozli qatlamni ifodalaydi. Asarda ular jamiyatning axloqiy mezonlarini ifoda etuvchi obraz sifatida gavdalanadi, biroq bu obraz ham mavjud tabaqaviy tizimning ichida va undan tashqariga chiqolmaydi. Ewelllar oilasi jamiyatda eng past pog‘onadagi oq tanlilar sifatida tasvirlanadi. Ularning qashshoqligi, tartibsiz hayoti va obro‘sizligi ularni jamiyatning boshqa oq tanli a’zolaridan ajratib qo‘yadi. Jamiyat ularni kamsitadi va ishonchsiz, axloqsiz deb hisoblaydi. Biroq irqiy ustunlik konsepsiyasi tufayli ular qora tanli aholiga nisbatan baribir yuqoriroq mavqega ega bo‘lib qoladi. Ayniqsa, Bob Ewellning Tom Robinsonni ayblashi va uning da’volari jiddiy qabul qilinishi jamiyatdagi paradoksni ochib beradi: Ewelllar jamiyat tomonidan hurmatsiz hisoblanadi, ammo oq tanliligi tufayli sud jarayonida qora tanli insonning taqdirini belgilash huquqiga ega bo‘ladi. Bu esa irqiy tafovutning tabaqaviy tafovutdan ham kuchliroq ekanini ko‘rsatadi.Maykomb jamiyatining eng quyi qatlamini qora tanli aholilar tashkil etadi. Ular barcha ijtimoiy va huquqiy imkoniyatlardan deyarli chetlashtirilgan. Ta’lim olishda teng imkoniyat yo‘q, iqtisodiy sohada mehnatlari qadrlanmaydi, huquqiy himoya tizimi esa ular uchun ishlamaydi. Tom Robinsonning sud jarayoni bu haqiqatni yorqin namoyon etadi: aniq dalillar uning begunohligini ko‘rsatsa-da, u faqat teri rangi tufayli aybdor deb topiladi. Bu holat qora tanlilarning jamiyatda nafaqat iqtisodiy yoki ijtimoiy, balki huquqiy jihatdan ham eng quyi mavqega ega ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qora tanlilarning jamiyatda ijtimoiy birdamligi, masalan, sud jarayonida Attikus Finchni qo‘llab-quvvatlashi, ularning insoniy qadr-qimmatidan voz kechmaganligini namoyon etadi. Shunga qaramay, tizimli kamsitish va irqiy adovat tufayli ularning jamiyatdagi mavqei doimiy ravishda ikkinchi darajali sifatida shakllanib qoladi. Harper Lining Mazag’chi qushning o’ldirilishi romanida inson huquqlarining buzilishi asosiy dramatik kuchlardan biri sifatida gavdalanadi. Maykomb jamiyatida irqiy va tabaqaviy tafovutlar nafaqat kundalik ijtimoiy hayotni, balki huquqiy institutlarning faoliyatini ham belgilab beradi. Shu 278 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar nuqtayi nazardan asarda quyidagi asosiy muammolar ko‘rsatib berilgan: Tom Robinson ishi adolatli sudlov huquqining qanday buzilishini yaqqol namoyon etadi. Hakamlar hay’ati qarorida aniq dalillar va guvohlarning mantiqiy ko‘rsatmalari e’tiborsiz qoldiriladi. Qaror faqat irqiy kamsitishga asoslanadi. Natijada, sud qonuniylikni emas, balki jamiyatda hukmron bo‘lgan irqiy stereotiplarni tasdiqlovchi mexanizmga aylanadi. Bu holat inson huquqlarining eng muhim tamoyillaridan biri — har bir shaxsning qonun oldida tengligi buzilganini ko‘rsatadi.Maykomb jamiyatida oq tanlilar, hatto obro‘siz, axloqsiz va qashshoq bo‘lsa ham, qora tanlilardan yuqori qo‘yiladi. Bob Ewellning so‘zlari Tom Robinsonning hayotini hal qiluvchi hujjat sifatida qabul qilinishi buning dalilidir. Bu hodisa inson huquqlari nuqtayi nazaridan diskriminatsiyaning aniq ko‘rinishi bo‘lib, jamiyatdagi tengsizlikning tizimli tus olganini ko‘rsatadi. Qora tanli aholining jamiyatdagi mavqei ularga doimiy tahqirlash va zo‘ravonlik xavfi ostida yashashni majbur qiladi. Ular na iqtisodiy, na siyosiy, na huquqiy jihatdan to‘laqonli himoya qilingan emas. Shu sababli, qora tanlilar jamiyatda "ikkinchi darajali fuqarolar" sifatida mavjud bo‘lib, inson qadr-qimmati va sha’ni muntazam ravishda poymol etiladi. Attikus Finch Tom Robinsonni himoya qilish orqali inson huquqlari tamoyillarini ilgari surishga harakat qiladi. U odil sudlov, qonuniylik va tenglik g‘oyalarini himoya qiladi. Biroq sud jarayonining natijasi — Tom Robinsonning begunoh bo‘lsa-da, aybdor deb topilishi — Maykomb jamiyatidagi ijtimoiy institutlarning inson huquqlarini ta’minlashdagi ojizligini ko‘rsatadi. Shu tariqa roman adolat va huquqiy tenglik g‘oyalari jamiyatdagi irqiy kamsitish va ijtimoiy tafovutlar bilan qanday to‘qnash kelishini ochib beradi. Xulosa. Harper Lining Mazag’chi qushning o’ldirilishi romani Maykomb jamiyatining kastasifatidagi ijtimoiy tizimini tanqidiy tahlil qiladi. Asarda irqiy va tabaqaviy tafovutlarning odil sudlov va teng huquqlilik tamoyillarini buzishi ochib beriladi. Shu jihatdan, roman nafaqat o‘z davrining ijtimoiy manzarasini aks ettiradi, balki bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib qolayotgan inson huquqlari masalalarini muhokama qilishga undaydi. References: 1. Lee, H. (1960). To Kill a Mockingbird. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co. 2. Johnson, C. (2005). Race, class, and justice in Harper Lee’s novel. American Literature Review, 45(2), 112–128. 3. Smith, R. (2010). Law and prejudice: The legal context of Harper Lee’s fiction. New York: Routledge. 4. Uzbek National Encyclopedia. (2015). Inson huquqlari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 5. Mardanova, M. D., & Davlatova, S. M. (2024). The problem of stylistic classification of vocabulary. Modern Science and Education: Achievements and Development Prospects, (2), 10–13. 6. Mardanova, M. (2025). Sadriddin Ayniyining “Sudxo‘rning o‘limi” asarida ma’naviy tanazzul va uning lingvistik tahlili. University Research Base, 413–418. 7. Muhammadiyevna, D. S. (2025). Harper Li va o‘zbek adabiyotidagi sud jarayoniga oid terminlarning o‘xshash va farqli jihatlari. Hamkor konferensiyalar, 1(14), 1185–1189. 8. Muhammadiyevna, D. S. (2024). Jahon adabiyotida yurisprudensiya va sud jarayonlari badiiy talqin etilgan asarlar tahlili. Philological Research: Language, Literature, Education, 8(9).