"HIJRON" TUSHUNCHASINING LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI

285 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar “HIJRON” TUSHUNCHASINING LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI Sobirjonova Muxlisa Sobirjonovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Filologiya fakulteti Xorijiy til va adabiyoti kafedrasi katta o’qituvchisi Alimardonova Gulsevar Jumanazarova Adiba Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti talabasi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17629958 Annotatsiya: “Hijron” (ajralish, yo‘qotish) konsepti o‘zbek badiiy matnlarida muhim lingvopragmatik ahamiyatga ega bo‘lib, u ko‘plab adabiy va og‘zaki ifodalar orqali o‘z aksini topadi. Ushbu konsept insonlar o‘rtasidagi munosabatlar, ichki iztiroblar, sevgi va qayg‘u kabi nozik histuyg‘ularni ifodalashda qo‘llaniladi. Lingvopragmatik nuqtayi nazardan, “hijron” konsepti – nafaqat tilni shakllantirishda, balki tilning ijtimoiy va madaniy vazifalarini bajarishda ham muhim o‘rin tutadi. Bu konsept ko‘pincha ma’no va vaziyatga bog‘liq holda turli xil til vositalari yordamida ifodalanadi. Kalit so’zlar: lingvopragmatika, hijron, adabiyot, ayriliq, ayriliq dardi, yurakdagi og’riq, g‘amgin qalb, iztirob. O‘zbek adabiyotida hijron konsepti ko‘pincha muayyan hissiy holatni yoki kishilar o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalashda ishlatiladi. Misol uchun, maqollar va matallarda ajralish yoki yo‘qotishning ma’nosi va ta’siri ko‘rsatiladi. Bu erda til vositalari, asosan, odamning ruhiy holatini yoki ijtimoiy tajribasini anglatish uchun ishlatiladi. O‘zbek xalq maqollarida hijronning ruhiy ta’siri aks ettiriladi: “Yolg‘izlik – o‘z yuragining iztirobi”, “Ayriliq dardi – yelg‘in bo‘lib to‘kilgan yoshlar”. Hijron konsepti badiiy matnlarda ko‘pincha majoziy ifodalar, metaforalar, o‘xshatish kabi badiiy vositalar yordamida ta’riflanadi. Masalan, Zulfiyaning she’riy asarlarida sevgi va ayriliqni ifodalashda “yurakdagi og‘riq’ yoki “g‘amgin qalb” kabi obrazli iboralar ishlatiladi. Bu badiiy tasvirlar orqali, hijronning chuqur ruhiy holatini o‘quvchiga yetkazish maqsad qilinadi. Hijron tushunchasi ko‘pincha kontekstga bog‘liq holda shakllanadi. Agar ajralish ijtimoiy holat bilan bog‘liq bo‘lsa, unda bunday hollarda tilning pragmatik ma’nosi to‘g‘ridan-to‘g‘ri tuzilmaviy kontekstga bog‘liq bo‘ladi. Tilda pragmatik xususiyatni aniqlashda ajralishning sabablarini va uning oqibatlarini inobatga olish zarur. Hijron, shuningdek, ijtimoiy va emotsional aloqalar bilan ham chambarchas bog‘liq. Masalan, biror shaxs ajralishdan qayg‘u, o‘zini yo‘qotish hissi, yoki sevimli odamning yo‘qligini his qilish kabi emotsiyalarni ifodalaydi. Bu holatlarda til vositalari hissiy reaktsiyalarni va kommunikativ maqsadlarni aniqlashda yordam beradi. Britan faylasufi va tilshunos, lingvistik pragmatika asoschilaridan biri J.L. Ostin. Uning ishlari, jumladan, “How to do things with Words” (1962) zamonaviy tilshunoslik, falsafa va kommunikatsiya nazariyasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Hijron konsepti o‘zbek badiiy matnlarida turli lingvopragmatik vositalar orqali, jumladan, ma’no, kontekst, badiiy obraz va tilni ishlatish orqali ifodalanadi. Ushbu konseptning tilshunoslikda tahlil qilinishi uning chuqur emotsional, ijtimoiy va psixologik ta’sirini anglashga yordam beradi. Hijron tushunchasini o‘rganish, nafaqat tilshunoslikda, balki psixologiya, adabiyotshunoslik va pragmatika sohalarida ham muhim ahamiyatga ega. Badiiy matnlarda “hijron” (ajralish, yo‘qotish) konseptining ifodalanishi, ayniqsa, romanchilar, hikoyachilar va dramaturglarning asarlarida o‘z aksini topadi. Ushbu badiiy matnlarda hijronning 286 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar ta’siri, insonning ichki azoblari, ruhiy holati, ajralishning turli shakllari tasvirlanadi. Quyidagi misollarda ko‘rib chiqamiz. O‘tkir Hoshimovning “Yolg‘izlik” qissasida hijron va ajralishning psixologik holati tasvirlangan. Asarda ajralish, o‘zaro munosabatlardagi notekislik, insonning ruhiy iztiroblari juda aniq ko‘rsatiladi. O‘Hoshimov asarida, bosh qahramonning yolg‘izligi, sevganidan ajralganidan keyin ichki iztirobini tasvirlaydi. “Boshqa joyda, boshqa o‘rtada, boshqa odamlar bilan bo‘lish, ammo qalbingda iztirob va yolg‘izlikni his qilish. Yolg‘izlikni boshdan kechirgan inson, boshqa hech narsa bilan ham bu dardni yengishga qodir emas” 1 . Bu jumlalar orqali yolg‘izlik so‘zi yordamida hijronning ruhiy ta’siri, ajralishning og‘irligi va inson qalbidagi bo‘shliq tasvirlanadi. Abdulla Qodiriy tomonidan yozilgan “O‘tkan kunlar” romanida ham hijron konsepti o‘z aksini topadi. Bu romanda bosh qahramon Otabekning sevganidan ajralishi, uning qalbida yuzaga kelgan iztirob va qayg‘u, yolg‘izlikni chuqur tahlil qilinadi. Otabek sevganini yo‘qotganidan keyin o‘zini yolg‘iz va tashqariga qarab muomala qilishda qiynaladi. “Hijron” so‘zi “firoq” so‘ziga ham sinonim bo‘lib kelishi bizga ma’lum. Nodirabegimning hijron haqidagi she’rlari orasida «Firoqnoma» asari kuchli tug‘yonlari bilan alohida ajralib turadi. Ushbu she’r ijodkorning hayotidagi og‘ir judolik va u tufayli shoira qalbida paydo bo‘lgan iztiroblarni tasvirlaydi. She’rda firoq iskanjasida to‘lg‘anayotgan qalb, falak sinovlari oldida ojiz-u notavon oshiq holati g‘oyat ta’sirli ch’izilgan. Ohkim, behad menga javr-u jafo aylar falak, Furqat ichra qismatim dard-u balo aylar falak, Yordin ayru menga ko‘p mojaro aylar falak, G‘am bila guldek yuzumni kahrabo aylar falak, Bevafodur, oqibat kimga vafo aylar falak, Hasrat-u dard-u alamga mubtalo aylar falak, Yorni, albatta, yoridin judo aylar falak, Gul bila bulbulni bebarg-u navo aylar falak, Hech kim, yo Rab, jahonda yoridin ayrilmasun, Jondin ortuq, mehribon dildoridin ayrilmasun. “Ohkim, behad menga javr-u jafo aylar falak…» ushbu satrdan boshlab she’rda falakka murojaat qilish shakli orqali qismatga, taqdirga norozilik ifodalanadi. “Falak” so‘zi bu yerda inson taqdirini belgilovchi, mehrsiz kuch sifatida obrazlashadi. U o‘zbek madaniyatida ko‘pincha “beqaror, g‘amli dunyo”ning ramzi sifatida uchraydi. Hijron – sevgilidan, suyukli insondan ayrilish holati bo‘lib, ushbu she’rda aynan shu holat bir necha badiiy vositalar orqali ifodalangan, masalan, “Yordin ayru menga ko‘p mojaro aylar falak” – bu satrda “yor”dan ayrilish natijasida kelib chiqadigan ruhiy azob “mojaro” ya’ni ichki urinish sifatida tasvirlangan. “Yorni, albatta, yoridin judo aylar falak” – bu yerda “yor” va “judo” so‘zlari semantik jihatdan hijron konseptining markaziy tayanch birliklaridir. She’r davomida hijron insonni qanday ruhiy iztirobga solishi ko‘rsatilgan: “G‘am bila guldek yuzumni kahrabo aylar falak” – Yuzning guldek chiroyidan ayrilishi orqali g‘am, hijronning tashqi ko‘rinishga ta’siri ko‘rsatilgan. “Kahrabo” sarg‘ish tus, so‘lg‘inlik, iztirob belgisi. 1 Hoshimov O‘. Yolg‘izlik. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 1985. – B. 56. 287 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar “Falak” Sharqiy madaniyatda ko‘pincha “taqdir, qismat, osmon bilan bog‘liq” tushuncha. O‘zbek she’riyatida u aksar hollarda bevafo, mehrsiz kuch sifatida tasvirlanadi (Farhod, Layli, Majnun dostonlarida ham shunday). “Yor” o‘zbek va fors-tojik madaniyatida nafaqat “sevgi” obyekti, balki “ilohiy ma’shuq” tushunchasini ham anglatadi. Bu o‘rinda hijron faqat shaxsiy emas, balki ilohiy ajralish sifatida ham talqin qilinadi. References: 1. Собиржонова, М. (2024). ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ЧАСТЕЙ «ОДИНОЧЕСТВО» И «ХИДЖРОН» В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ. Предпринимательства и педагогика, 3(3), 3-10. 2. Sobirjonovna, S. M. (2024). ANTHROPOLOGICAL APPROACHES TO COGNITIVE LINGUISTICS: THE CONNECTION BETWEEN CULTURE AND LANGUAGE. Western European Journal of Linguistics and Education, 2(12), 78-80. 3. Sobirjonovna, S. M. (2025, February). The study of linguocultural units in world linguistics. In The Conference Hub (pp. 41-50). 4. Abdullayeva, I. A. K., & Khushbakova, N. N. K. (2022). Problems of Translating English Idioms Into Uzbek. Academic research in educational sciences, 3(11), 208-211. 5. Khushbakova, N. (2021). Literary translation as a branch of translatology. Academic research in educational sciences , 2 (4), 1891-1896. 6. Gulchekhra, K., Mekkamtosh, B., & Nasiba, K. (2022). Evaluating how teachers can match methodology to learner needs and the process of the strengths and weaknesses of teaching methodologies/philosophies, including. Ta’lim fidoyilari, 4, 103-105. 7. Safarova, A., & Khabibulloyeva, G. (2024). The usage of phraseological and idiomatic units in the novel» between the two doors» by Utkir Khoshimov. In Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 503-504). 8. Hoshimov O‘. Yolg‘izlik. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 1985. – B. 56. 9. Austin, J. L. How to Do Things with Words. Oxford University Press, 1962. 10. Zulfiya. Tanlangan asarlar. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1980.