KIYIM-KECHAKKA OID O'ZBEK VA INGLIZ MAQOLLARINING ETNOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI

316 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar KIYIM-KECHAKKA OID O’ZBEK VA INGLIZ MAQOLLARINING ETNOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI Maxsumov Rustam Maxamadiyevich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17630509 Annotatsiya. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi kiyim-kechak nomlari bilan bog‘liq maqollarning keng qamrovli etnolingvistik tahlilini taqdim etadi hamda ushbu til birliklarida madaniy bilimlar, qadriyatlar va dunyoqarashning qanday aks etishini o‘rganadi. Tadqiqot til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatni aniqlash maqsadida korpus lingvistikasiga asoslangan miqdoriy tahlil hamda etnografik kuzatuvlarga tayangan sifat jihatidan chuqur tahlilni o‘zida mujassam etgan aralash metodologiyadan foydalanadi. Maqollar mazmunida aks etgan madaniy hikmat va konseptlar orqali ikki xalqning milliy mentaliteti, ijtimoiy tajribasi va dunyoqarashi qiyosiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: etnolingvistika, maqollar, qiyosiy tilshunoslik, madaniy semantika, ingliz tili, o‘zbek tili, kiyim-kechak ramziyligi, madaniyatlararo tahlil. Аннотация. В данной статье представлен всесторонний этнолингвистический анализ пословиц, связанных с наименованиями одежды в английском и узбекском языках, а также рассматривается, каким образом эти языковые единицы отражают культурные знания, ценности и мировоззрение. В исследовании используется смешанная методология, объединяющая количественный корпусный анализ и качественные этнографические наблюдения для выявления взаимосвязи языка и культуры. Анализ культурно обусловленной мудрости и концептов, отражённых в содержании пословиц, позволяет сопоставительно раскрыть национальный менталитет, социальный опыт и мировоззрение обоих народов. Ключевые слова: этнолингвистика, пословицы, сравнительное языкознание, культурная семантика, английский язык, узбекский язык, символика одежды, межкультурный анализ. Abstract. This article presents a comprehensive ethnolinguistic analysis of English and Uzbek proverbs related to clothing and examines how these linguistic expressions reflect cultural knowledge, values, and worldviews. The study employs a mixed-methods approach, integrating quantitative corpus-based analysis with qualitative ethnographic observations to explore the relationship between language and culture. Through an investigation of culturally embedded wisdom and concepts reflected in proverbial content, the article provides a comparative interpretation of the national mentality, social experience, and worldview of both nations. Keywords: ethnolinguistics, proverbs, comparative linguistics, cultural semantics, English language, Uzbek language, clothing symbolism, cross-cultural analysis. Til faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki madaniy bilimlar xazinasi sifatida ham xizmat qiladi. U til jamoalarining jamlangan donoligi, qadriyatlari va dunyoqarashini o‘zida mujassam etadi. An’anaviy lingvistik ifodalanish shakllari orasida maqollar alohida o‘rin egallaydi. Ular madaniy tushuncha va ijtimoiy me’yorlarni mujassamlashtirgan qisqa, esda qolarli hikmatlar sifatida avloddan-avlodga o‘tib keladi va til hamda madaniyatning yozma hujjati sifatida namoyon bo‘ladi. Maqollarning etnolingvistik o‘rganilishi madaniy tafakkurning chuqur qatlamlarini ochib beradi, ya’ni turli jamoalar universal insoniy tajribani til orqali qanday talqin qilishini ko‘rsatadi. Turli til an’analariga mansub maqollar qiyoslanganda, ular umumiy insoniy muammolar bilan bir qatorda har bir madaniyatga xos dunyoni anglash uslublarini ham yoritib beradi. Aynan shu qiyosiy jihat ma’no shakllanishida til va madaniyatning o‘zaro ta’sirini tushunishda juda muhim hisoblanadi. 317 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Kiyim-kechak bilan bog‘liq maqollar etnolingvistik tadqiqot uchun ayniqsa sermazmun sohani tashkil etadi. Kiyim odamning himoya va yopinishga bo‘lgan tabiiy ehtiyojini qondiradi, shu bilan birga murakkab ramziy tizim sifatida ijtimoiy mavqe, madaniy identitet, shaxsiy qadriyatlar va estetik afzalliklarni ham namoyon qiladi. Kiyimning ramziy ma’nosi madaniyatlarga ko‘ra turlicha bo‘lgani bois, kiyim-kechak bilan bog‘liq maqollar moddiy madaniyat, ijtimoiy munosabatlar va axloqiy qadriyatlarning til orqali qanday aks etishini o‘rganish uchun muhim manba hisoblanadi. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek tillaridagi kiyim-kechakka oid maqollarning qiyosiy etnolingvistik tahliliga bag‘ishlanadi. G‘arbiy german tillar oilasiga mansub ingliz tili lotin, normanfransuz va boshqa manbalar ta’sirida shakllangan bo‘lib, dunyodagi eng keng tarqalgan tillardan biridir hamda asrlar davomida rivojlangan turli g‘arb madaniy qarashlarini aks ettiradi. Turk tillari oilasiga mansub o‘zbek tili esa fors-tojik va arab tilining sezilarli ta’siri ostida shakllangan bo‘lib, u Markaziy Osiyo madaniy qadriyatlarini, ko‘chmanchi xalqlarning tarixiy tajribasini, islom sivilizatsiyasini va Buyuk Ipak yo‘li madaniy aloqalarini yoritadi. Mazkur ikki tilni qiyoslash bir nechta omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, ular genealogik jihatdan mutlaqo boshqa tillar oilasiga mansub bo‘lib (german va turkiy), farqli madaniy asoslarni aks ettiradi va bu mazmunli qiyosiy tahlil imkonini yaratadi. Ikkinchidan, har ikki tilda og‘zaki an’ana va yozma manbalarda yaxshi saqlanib qolgan boy paremiologik meros mavjud. Uchinchidan, ikki tilning madaniy kontekstlari – G‘arbning individualistik jamiyati va Markaziy Osiyoning jamoaviylikka asoslangan jamiyati – maqollarda aks etgan qadriyatlarni qiyoslash uchun ikki xil qarashlar tizimini ta’minlaydi. Tadqiqotning aynan kiyim-kechakka oid maqollarga qaratilishining sababi kiyimning universal insoniy hodisa bo‘lishi bilan birga, turli jamiyatlarda unga beriladigan ma’no va ramzlarning keskin farq qilishi bilan bog‘liq. Barcha madaniyatlarda kiyim va bezanish mavjud, biroq kiyimning ijtimoiy, ramziy va axloqiy ahamiyati jamiyatdan jamiyatga o‘zgaradi. Shu bois kiyim-kechak bilan bog‘liq maqollar insoniyatga xos umumiylik va madaniyatga xos o‘ziga xoslikni birgalikda o‘rganish uchun ideal obyekt hisoblanadi. Bundan tashqari, kiyim haqida aytilgan maqollardagi metaforalar ko‘pincha kiyimning o‘zidan tashqariga chiqib, identitet, aldov, ijtimoiy harakatchanlik, iqtisodiy tejamkorlik, axloqiy fazilat kabi kengroq tushunchalarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Kiyimga oid maqollarning metaforik boyligi tashqi ko‘rinish va ichki sifatlar, moddiy boylik va shaxsiy qadr, individual ifoda va ijtimoiy me’yorlar o‘rtasidagi murakkab madaniy tushunchalarni bir necha ma’no qatlamlari orqali aks ettiradi. Kiyimning antropologik va sotsiologik tadqiqotlari uning amaliy vazifalaridan tashqari madaniy ma’nolarni yetkazuvchi murakkab ramziy tizim sifatida faoliyat yuritishini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqotlar kiyim-kechakka oid maqollarni moddiy madaniyat va ijtimoiy munosabatlar haqidagi madaniy bilimlar ifodasi sifatida tushunish uchun muhim nazariy asos yaratadi. Barnard (2002) moda va kiyimning kommunikativ tizim sifatidagi keng qamrovli tahlilini taqdim etib, kiyim tanlovi ijtimoiy mavqe, madaniy identitet, shaxsiy qadriyatlar va guruhga mansublik haqida ma’lumot berishini ko‘rsatadi. Uning tadqiqotlari kiyimning madaniy jihatdan o‘zlashtiriladigan va ijtimoiy ma’noga ega bo‘lgan noverbal kommunikatsiya shakli ekanligini isbotlaydi. Davis (1992) moda, madaniyat va identitetni tahlil qilish orqali kiyimning shaxsiy identitetni shakllantirish va ijtimoiy pozitsiyalashuv maydoni sifatida xizmat qilishini ko‘rsatadi. Uning ishlari kiyim tanlovi ijtimoiy munosabatlarni aks ettirishi va shu munosabatlarni shakllantirishi mumkinligini ta’kidlab, kiyimni madaniy tahlil uchun ayniqsa sermazmun obyektga aylantiradi. 318 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Entwistle (2000) kiyimni sotsiologik nuqtai nazardan yondashib, “kiyingan tana”ning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini tahlil qiladi. Uning tadqiqotlari kiyinish amaliyoti ijtimoiy tuzilmalar, jinsiy rol taqsimoti va madaniy qadriyatlarni qanday aks ettirishi va mustahkamlashini ko‘rsatadi. Bu izlanish kiyim metaforalari nega maqollarda keng qo‘llanilishini tushunish uchun muhim kontekst beradi. McCracken (1988) kiyim va modani madaniy hodisalar sifatida tahlil qilib, kiyim kabi moddiy madaniyat obyektlari kengroq ijtimoiy qadriyatlar va e’tiqodlarni aks ettiruvchi madaniy ma’nolarga ega ekanini ko‘rsatadi. Uning “moddiy boyliklarning madaniy ahamiyati” haqidagi nazariy qarashlari kiyim-kechak bilan bog‘liq maqollarda moddiy buyumlar va ularning ijtimoiy ma’nolari haqidagi madaniy bilimlar qanday kodlanishini tushunish uchun muhim metodologik asos yaratadi. Turli madaniyatlardagi kiyim an’analari bo‘yicha antropologik tadqiqotlar, jumladan Weiner va Schneider (1989) hamda Hendrickson (1995) izlanishlari kiyim va tana bezaklariga beriladigan madaniy ma’nolarning xilma-xilligini ko‘rsatadi. Ushbu qiyosiy tadqiqotlar turli madaniyatlar kiyim ramziyligini turlicha talqin qilgan bo‘lsada, tashqi ko‘rinish va ijtimoiy taqdimotga oid universal insoniy ehtiyojlarni bo‘lishishini namoyon etadi. References: 1. Уразова, М., & Махсумов, Р. (2025). The nolinguistic study of Uzbek proverbs (based on the names of outerwear and their parts). Инновации в современной лингвистике и преподавании языков, 1(1), 240-242. 2. Шермаматова, З., & Махсумов, Р. (2025). Ethnolinguistic study of uzbek proverbs (an emphasis on hat terminology). Инновации в современной лингвистике и преподавании языков, 1(1), 275-277. 3. Садуллаева, С., & Махсумов, Р. (2025). Ethnolinguistic study of Uzbek proverbs (based on the names of footwear and their parts). Инновации в современной лингвистике и преподавании языков, 1(1), 265-268. 4. Ахмаджанова, М., & Махсумов, Р. (2025). O ‘zbek maqollarining etnolingvistik tadqiqi (dehqonchilik asboblari nomlari asosida). Инновации в современной лингвистике и преподавании языков, 1(1), 147-150. 5. Holt, V. (1970). The Secret Woman. London: Collins, p. 49. 6. Liao, L.-Y. (1999). Stilistika kontrasta v avtobiograficheskoy proze M. Gorkogo i I. Bunina. Sankt-Peterburg, p. 50.