O'ZBEK MAQOLLARIDA AYOL OBRAZINING IJTIMOIY, FIZIOLOGIK, PSIXOLOGIK JIHATLARI

319 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar O‘ZBEK MAQOLLARIDA AYOL OBRAZINING IJTIMOIY, FIZIOLOGIK, PSIXOLOGIK JIHATLARI Ro‘ziyeva Rayxon Abduxalilovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti yuqori kurslar kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17630529 Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek xalq maqollarida ayol obrazining qanday ifoda etilishi, unga bo‘lgan munosabatning ijtimoiy, fiziologik va psixologik ko‘rinishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, maqollar orqali ayollarga nisbatan qadimdan shakllangan stereotiplar, qadriyatlar va gender yondashuvlarning til birliklarida qanday mujassam topgani misollar bilan yoritiladi. Maqolada ayol obrazining murakkab, ko‘p qirrali mohiyati xalq og‘zaki ijodi doirasida chuqur ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Ayol obrazi, o‘zbek maqollari, ijtimoiy rol, fiziologik xususiyat, psixologik portret, xalq og‘zaki ijodi, gender stereotipi, ona, oila, ma’naviyat. O‘zbek xalq maqollari – milliy tafakkur, ma’naviyat va qadriyatlarning yorqin ifodasidir. Maqollar ko‘p asrlar davomida xalq tajribasidan shakllanib, jamiyatdagi muhim tushunchalarni qisqa, mazmunli va obrazli tarzda ifodalaydi. Ular orasida ayol obraziga doir maqollar alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu obrazning ijtimoiy mavqei, psixologik portreti hamda fiziologik xususiyatlarini aks ettiradi. O‘zbek maqollarida ayol nafaqat oila ustuni, balki jamiyat barqarorligining asosiy tayanchi sifatida qaraladi. 1. Ijtimoiy jihatlar Ayolning jamiyatdagi o‘rni, ayniqsa o‘zbek oilasidagi mavqei o‘zbek maqollarida keng yoritilgan. Ayol ko‘pincha ona, xotin, kelin, qiz kabi rollarda ifodalanadi. Bu rollar orqali uning jamiyatdagi funksiyasi belgilanadi. Quyidagi maqollar bunga misol bo‘la oladi: • «Ayol bo‘lsa, uy bo‘ladi, ayol bo‘lmasa – g‘am.» • «Yaxshi xotin – uyga fayz, yomon xotin – boshga g‘avg‘o.» • «Ona – maktab, onasiz bola – beilm.» Bu maqollarda ayol oilaning muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘rsatiladi. Ayniqsa ona obrazi orqali ayolga bo‘lgan e’tibor va hurmat, uni tarbiya beruvchi, avlodni davom ettiruvchi shaxs sifatida tasvirlash kuchli. Ayol ijtimoiy rollarda nafaqat uy bekasi, balki ma’naviy tarbiyachi sifatida tasvirlanadi. Ayni paytda ayrim maqollar ayolga nisbatan salbiy stereotiplarni ham aks ettiradi: • «Ayol kishi boshli bo‘lsa, uyda baraka bo‘lmas.» • «Xotin aql qildimi, eriga o‘rgatadi.» • «Ayol ishga aralashsa, ko‘cha to‘zar.» Bunday maqollar patriarxal jamiyatda shakllangan ayollarga nisbatan past nazar yoki nazorat istagini ko‘rsatadi. Bu holat, ayniqsa, gender tengligi masalalarini o‘rganishda dolzarb ahamiyatga ega. 2. Fiziologik jihatlar Ayollarning fiziologik xususiyatlari ko‘pincha ularning tashqi ko‘rinishi, onalik vazifasi va jismoniy nozikligiga taalluqli tarzda tilga olinadi. Bu maqollarda ayol organizmining o‘ziga xos tabiiy imkoniyatlari qadrlanadi: • «Ayol nozik, ammo metin.» • «Ona bo‘lmoq – dunyoni ko‘tarishdir.» • «Ayol og‘rini ko‘taradi, dardni yutaradi.» Shuningdek, ayollarning biokimyoviy va fiziologik nozikligi ularning kuchli sabr-toqati bilan muvozanatlanadi. Bu jihat, ayniqsa onalik, homiladorlik, tug‘ruq va bolani boqish jarayonlari bilan bevosita bog‘liq. Xalq og‘zaki ijodida ayol jismonan zaif, ammo ruhan kuchli shaxs sifatida e’tirof 320 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar etiladi. Biroq, ayrim maqollarda ayol tanasining nozikligi kamsitish yoki zaiflik belgisidek talqin qilinadi: • «Ayolning gapi – shamolga yozilgan yozuv.» • «Ayol chaqqon bo‘lsa, ishi chala.» Bu kabi fikrlar qadimgi ijtimoiy munosabatlarning izlarini saqlab qolgan bo‘lsa-da, bugungi gender adolat nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqilishni talab etadi. 3. Psixologik jihatlar Ayol psixologiyasi haqida so‘z yurituvchi maqollar ko‘proq uning hissiyotlarga boy, sabrli, kechirimli, mehribon, ammo ba'zida injiq va beqaror bo‘lishi haqida bahs yuritadi: • «Ayol yuragi – daryo, to‘lqini ko‘p.» • «Ayol sabrli bo‘lsa, oila bardavom.» • «Ayol o‘zgarsa, jamiyat o‘zgaradi.» Bu maqollar ayolning ijobiy psixologik fazilatlarini ko‘rsatadi. Ayniqsa, mehribonlik va sabr-toqat kabi hislatlar ayollar obrazining markazida turadi. Ular oilaviy tinchlik, bolalar tarbiyasi, erkakning ruhiy osoyishtaligi uchun muhim omil hisoblanadi. Ammo ayrim maqollarda ayollarning hissiyotlarga haddan ortiq berilishi yoki injiqligi tanqid qilinadi: • «Ayol gapidan yur, lekin ishonma.» • «Ayol ko‘p o‘ylasa, ish orqada qoladi.» Bunday qarashlar orqali o‘zbek xalq ongidagi qadimiy, ammo bugungi kunda yangilanishi zarur bo‘lgan psixologik stereotiplar namoyon bo‘ladi. Xulosa O‘zbek maqollarida ayol obrazi ko‘p qirrali, murakkab va ziddiyatli shaklda tasvirlanadi. Ayol ba’zan oila ustuni, mehr manbai, sabr timsoli sifatida madh etilsa, ba’zida esa patriarxal jamiyat normasiga binoan cheklangan, haddan tashqari hissiyotga berilgan yoki boshqaruvdan chetda bo‘lishi kerak bo‘lgan shaxs sifatida tasvirlanadi. Bugungi globallashuv davrida bu maqollarni tahlil qilish orqali nafaqat tarixiy tafakkur va qadriyatlar bilan tanishamiz, balki hozirgi zamon gender yondashuvlariga asoslangan yangicha qarashlar shakllanishiga xizmat qilamiz. O‘zbek maqollaridagi ayol obrazini chuqur o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, sotsiologiya, gender tadqiqotlari, psixologiya sohalari uchun ham muhim ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. References: 1. Klychev, S. K. (1983). Uzbek Proverbs and Sayings. Tashkent: University Press. 2. Nazarova, G. N. (2009). The Role of Proverbs in Uzbek Oral Folklore. Journal of Central Asian Studies, 12(2), 45–56. 3. Abdugani, R. (2015). Gender Stereotypes in Uzbek Folk Literature. Tashkent: East-West Publishing. 4. Ismailova, F. R. (2017). Women’s Image in Uzbek Folklore: Psychological and Social Aspects. International Journal of Humanities and Social Science, 7(3), 90–97. 5. Nashrullaev, A. (2002). The Social Role of Women in Central Asia: Tradition and Change. Central Asian Review, 21(4), 321–335. 6. Sharipov, O. (2014). Cultural and Linguistic Stereotypes in Uzbek Proverbs. Linguistic Journal of Asia, 3(5), 58–65