SHE'RIY MATNDA "MEN" KONSEPSIYASI VA KONSEPTUAL MAKON

331 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar SHE’RIY MATNDA “MEN” KONSEPSIYASI VA KONSEPTUAL MAKON Ortiqov Eldor Mardonovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Mustaqil tadqiqotchi Email: eldor.mardonovi[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17630651 Annotatsiya: Ushbu maqola she'riy matnning kontseptual makoni va uning xususiyatlariga bag'ishlangan. Unda tushunchalarning makrokonsepsiyalar atrofida tashkil etilgan tuzilmaviy shakllanishlar orqali ifodalanishi tahlil qilinadi. Lirik "men"ning diskursiv makonning tipik markazlaridan biri ekanligi, shuningdek, matnning asosiy ma'nolari “men” tushunchasi va makrokonsepsiya o‘rtasidagi munosabat bilan belgilanishi ko‘rib chiqiladi. Alohida she'riy matnning o‘ziga xosligini yaratadigan konseptual zonalar, tushunchalarning o‘zaro metaforik va metonimik aloqalari xususida mulohaza yuritiladi. Kalit So‘zlar: She'riy matn, diskursiv makon, kontseptual maydon, "Men" konsepsiyasi, makrokonsepsiya, metafora, metonimiya. Abstract: This article is devoted to the conceptual space of a poetic text and its characteristics. It analyzes the expression of concepts through structural formations organized around macroconcepts. It is considered that the lyrical "I" is one of the typical centers of the discursive space, and the main meanings of the text are determined by the relationship between the concept of "I" and the macro-concept. The conceptual zones that create the originality of an individual poetic text, as well as the mutual metaphorical and metonymic connections between concepts, are discussed. Keywords: Poetic text, discursive space, conceptual field, "I" concept (Self-concept), macroconcept, metaphor, metonymy. Аннотация: Данная статья посвящена концептуальному пространству поэтического текста и его особенностям. В ней анализируется выражение понятий посредством структурных образований, организованных вокруг макроконцепций. Рассматривается, что лирическое «я» является одним из типичных центров дискурсивного пространства , а основные смыслы текста определяются отношением между концепцией «я» и макроконцепцией. Обсуждаются концептуальные зоны, создающие своеобразие отдельного поэтического текста , а также взаимные метафорические и метонимические связи между концептами. Ключевые слова: Поэтический текст, дискурсивное пространство, концептуальное поле, концепция «Я» (Я-концепция), макроконцепция, метафора, метонимия. Kirish: She'riy matnning diskursiv makonida tushunchalar kengaytirilgan va ierarxik tarzda tuzilgan konseptual maydonlar yoki matnning eng katta semantik zichligi bilan tavsiflangan makrokonsepsiyalar atrofida tashkil etilgan strukturaviy shakllanishlar orqali ifodalanadi. Har bir konseptual sohaning markazida o‘z-o‘zini tushunchasi mavjud. Lirik “men” poetik nutqning konseptual makonidagi tipik markazlardan biridir. Ushbu ish she'riy matnning kontseptual makoni xususiyatlarini, xususan, makrokonsepsiya va "men" tushunchasining o‘zaro munosabatini o‘rganishga qaratilgan Asosiy qism: She’riy matnning diskursiv makonida tushunchalar kengaytirilgan va ierarxik tarzda tuzilgan konseptual maydonlar yoki matnning eng katta semantik zichligi bilan tavsiflangan va ma’lum bir she’riy kontekstga mos keladigan makrokonsepsiyalar atrofida tashkil etilgan strukturaviy shakllanishlar orqali ifodalanadi. Har bir konseptual sohaning markazida o‘z-o‘zini tushunchasi mavjud. 332 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Men-konsepsiya matn ichidagi poetik tushunchadir. I.I.Kovtunovaning fikriga ko‘ra, lirik she’riyatda, nasriy matndan farqli o‘laroq, “nutq mavzusiga kiradi: nafaqat lirik she’r bevosita o‘zinio‘zi ochish bo‘lib xizmat qilganda, balki boshqa narsalar va odamlar haqida gap ketganda, bu tashqi ko‘rinish emas, balki ichkaridan qarash, she’rning birgalikda mavjudligi va ishtiroki hisoblanadi. Shoirning tashqi olam hodisalariga sho‘ng’ib ketishi, ongining dunyoda yemirilishi istiqboli bilan alohida semantik makon yaratadi”[1]. F.Nitshe lirik menni dunyo aylanayotgan markaz sifatida belgilaydi: “...lirik shoir obrazlari, aksincha, o‘zidan boshqa hech narsa emas va go‘yo faqat o‘zining turli obyektivlashuvidir”- deb ta’riflaydi[2]. M.M. Baxtinning so‘zlariga ko‘ra, “har bir so‘z shoirning niyatini bevosita va to‘g’ridan-to‘g’ri ifodalashi kerak; “Shoir va uning so‘zi o‘rtasida masofa bo‘lmasligi kerak”.Lirik “men” poetik nutqning konseptual makonidagi tipik markazlardan biridir [3]. She’riy matnning kontseptual makonining xususiyatlari muallifning she’riy niyatini rag’batlantiruvchi omil bo‘lib xizmat qiladigan ma’lumotlarning o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Diskursiv makondan farqli o‘laroq, "markaz-chekka" tamoyiliga muvofiq tuzilgan shakllanishdir. Bu yerdagi yadro intensiyani o‘z ichiga oladi (ma’lum matnga xos bo‘lgan eng muhim konseptual xususiyatlar to‘plami), periferiya esa ma’lum bir sohani boshqa sohalar bilan birlashtiradigan o‘zgaruvchan konseptual ma’nolarni o‘z ichiga oluvchi butun poetik yaxlitlikning semantik uyg’unligidir.Agar yadro tomonidan yaratilgan ma’nolar, qoida tariqasida, barcha qabul qiluvchilar tomonidan bir ma’noda idrok etilgan bo‘lsa, she’riy matnlarga xos bo‘lgan talqinlarning noaniqligiga yordam beradigan periferik ma’nolardir. She’riy matnning diskursiv maydoni bitta (ko‘pi bilan ikkita) makro tushunchalar atrofida to‘plangan. Dunyoning she’riy qarashi so‘zlovchi va nutq subyektining maksimal darajada yaqinlashishi bilan belgilanadigan "ichkaridan" qarash bo‘lganligi sababli, she’riy xabar muallifning dunyoga bo‘lgan nuqtai nazarining kengayishi bilan tavsiflanadi, ya’ni konseptual ma’nolar ijodiy ong bilan belgilanadi va bu shartlash muallifning tasvirlangan narsaga munosabati bilan ifodalanadi[4]. Lirik “men" she’riy matnning diskursiv makonining tipik markazlaridan biri bo‘lganligi sababli, ko‘pincha she’riy matnning asosiy ma’nolarini aniqlaydigan makrokonsepsiya va men tushunchasi o‘rtasidagi munosabatdir. Makrokonsepsiya boshqa tushunchalar bilan metaforik yoki metonimik munosabatlarga kiradi, bu esa she’riy matnning assotsiativ-majoziy fonini yaratadi. Tushunchalar o‘rtasidagi metaforik va metonimik aloqalarning tabiati bevosita “muallifning shaxsiy tajribasi va subyektiv ongi” bilan belgilanadi, chunki metafora va metonimiya individual shaxsiy ma’nolarni ifodalashda eng muhim rol o‘ynaydi. Diskursiv maydon modeli makrokonsepsiyani o‘z ichiga oladi, unda turli xususiyatlar va qatlamlar o‘zaro boshqa tushunchalar bilan ma’lum semantik munosabatlarga kirishadi. Alohida she’riy matnning diskursiv maydonining o‘ziga xosligini nima yaratadi: - muayyan matnning diskursiv makonida makrokonsepsiyaning ma’lum bir xususiyati (qatlami, komponenti) atrofida to‘plangan ma’lum konseptual zonalar mavjud; - qoida tariqasida, bu konseptual zonalar she’riy matnning asosiy kommunikativ birligi - baytda jamlangan; - she’riy matnning asosiy ma’nolari “men” tushunchasi bilan makro tushuncha o‘rtasidagi munosabat bilan belgilanadi; - tushunchaning xususiyatlari va qatlamlari bir-biri bilan turli munosabatlarga kirishadi. Bular bir vaqtdalik, ketma-ketlik, sabab-oqibat yoki qiyosiy munosabatlar bo‘lishi mumkin; 333 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar - tushunchaning xususiyatlari va qatlamlari boshqa tushunchalar (metaforik, metonimik) bilan muayyan munosabatlarga kiradi. Xulosa: Lirik “men” she’riy matnning diskursiv makonining tipik markazlaridan biri bo‘lganligi sababli, ko‘pincha she’riy matnning asosiy ma’nolarini aniqlaydigan makrokonsepsiya va men tushunchasi o‘rtasidagi munosabatdir. Diskursiv maydon modeli turli xususiyatlar va qatlamlar boshqa tushunchalar bilan ma’lum semantik munosabatlarga kirishadigan makrokonsepsiyani o‘z ichiga oladi. She’riy matnning o‘ziga xosligi makrokonsepsiyaning ma'lum bir xususiyati atrofida to‘plangan konseptual zonalar, ushbu zonalarning baytda jamlanishi , asosiy ma'nolarning “men” tushunchasi bilan makro tushuncha o‘rtasidagi munosabat bilan belgilanishi va tushunchalarning o‘zaro munosabatlari (jumladan metaforik, metonimik) bilan yaratiladi. References: 1. Ковтунова, И.И. Поэтическая речь как форма коммуникации // Вопр. языкознания. - 2003. - № 1. - С. 3-13. 2. Ницше, Ф. Рождение трагедии из духа музыки Фр. Соч.: В 2 т. - Т. 1. - М., 1990. - С. 57156. 3. Бахтин,М. М. К философским основам гуманитарных наук. Собр. соч. в 7 т. - Т.5. - М., 1996. 4. Бутакова, JI.О.Интерпретация художественного текста: поэтика «с человеческим лицом», «усредненным» сознанием или поэтика без«лица» и; «сознания»? [Электронный ресурс] / // Вопр.психолингвистики. - 2003. - № 1.