INGLIZ TILINI O'QITISHDA MULTI-METOD YONDASHUVNING NAZARIY KO'RINISHI

442 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar INGLIZ TILINI O‘QITISHDA MULTI-METOD YONDASHUVNING NAZARIY KO‘RINISHI H.D.Kaipbergenova Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Ta’lim va ta’rbiya nazariyasi va metodikasi 2 kurs tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17636568 Annotatsiya: Mazkur matnda zamonaviy til ta’limi tizimida turli pedagogik va metodik yondashuvlarning uyg‘unlashuvi zarurligi haqida so‘z yuritiladi. Muallif bir metod doirasidagi cheklovlar barcha o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondira olmasligini ta’kidlab, ingliz tili o‘qitishda multi-metod yondashuvning ahamiyatini asoslaydi. Ushbu yondashuv turli didaktik model va metodlarning samarali jihatlarini birlashtirish orqali ta’lim jarayonini yanada samarali va optimallashtirilgan shaklda tashkil etishga xizmat qilishi qayd etiladi. Kalit so’zlar: multi-metod, ta’lim nazariyasi, rolli o‘yinlar, va kontekstual mashg‘ulotlar. Zamonaviy til ta’limi tizimi turli pedagogik va metodik yondashuvlarning uyg‘unlashuvini talab etmoqda. Bir metod doirasidagi cheklovlar ko‘plab o‘quvchilarning ehtiyojlarini to‘liq qondira olmasligi sababli, o‘qituvchilar turli metodlarni moslashtirish, aralashtirish va o‘zaro uyg‘unlashtirishga intilmoqda. Shu bois ingliz tilini o‘qitishda multi-metod yondashuv yangi rekonseptualizatsiyalangan yondashuv sifatida joriy qilinmoqda. U turli didaktik model va metodlarning samarali jihatlarini birlashtirgan holda ta’lim jarayonini optimallashtirishga xizmat qiladi. Multi-metod yondashuv ilmiy jihatdan konstruktivistik ta’lim nazariyasi, sotsiokultural yondashuv, kommunikativ kompetensiya modeli va ko‘p modalli (multimodal) o‘rganish nazariyalariga tayanadi. Konstruktivizm (Piaget, 1977; Vygotsky, 1978) ta’limda o‘quvchining faol ishtirokini, mustaqil fikrlashini va individual o‘zlashtirish yo‘llarini tan olishga asoslanadi. Unga ko‘ra, o‘quvchilar bilimni tayyor holatda emas, balki o‘zlarining ilgari orttirgan tajribalari asosida faol ravishda "quradilar". Multi-metod yondashuvda bu prinsip har bir dars turlicha metodlar orqali tashkil qilinishi va o‘quvchilar bilim qurilishida bevosita ishtirok etishini ta’minlaydi. Sotsiokultural nazariya (Vygotsky) o‘rganishning ijtimoiy tabiatini ta’kidlaydi. Bunda til o‘rganish o‘zaro muloqot, kooperativ faoliyat va ijtimoiy kontekstda amalga oshadi. Multi-metod yondashuv bu nazariyani o‘quvchilarning guruhli ishlari, muhokama, rolli o‘yinlar, va kontekstual mashg‘ulotlar orqali amalga oshiradi. Kommunikativ kompetensiya modeli (Canale & Swain, 1980) til o‘rganishda faqat grammatikani emas, balki ijtimoiy, diskursiv va strategik kompetensiyalarni rivojlantirishni ko‘zda tutadi. Multi-metod yondashuv orqali o‘quvchilar turli nutq vaziyatlarida moslashuvchan fikrlash, mos til vositalarini tanlash va o‘z fikrini mustaqil yetkazish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Kress & van Leeuwen (2006) ishlab chiqqan multimodal yondashuv til ta’limining yangi zamonaviy komponenti sifatida qaraladi. Unda ta’lim jarayoni matn, rasm, ovoz, animatsiya va boshqa semiotik resurslar orqali boyitiladi. Bu yondashuvni multi-metod konsepsiyasi doirasida qo‘llash o‘quvchining har xil qabul qilish kanallarini faollashtiradi va ularning e’tiborini yanada kuchaytiradi. Masalan, dars davomida audiovizual vositalar (videoroliklar, podkastlar), interaktiv ilovalar (Kahoot, Quizlet), dramatik mashg‘ulotlar va grafik organayzerlardan foydalanish o‘quvchilarning multimodal fikrlashini rivojlantiradi. Bu esa til o‘rganishda chuqurroq tushunish, kontekstual tahlil va estetik baholash ko‘nikmalarini shakllantiradi. 443 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Multi-metod yondashuvning asosiy tamoyillari Multi-metod yondashuv quyidagi asosiy prinsiplar asosida shakllanadi: a) Individuallashtirish – har bir o‘quvchining o‘rganish uslubi, ehtiyojlari va motivatsiyasi inobatga olinadi. Gardner (1983) nazariyasiga ko‘ra, har bir insonning o‘ziga xos aqliy intellekti mavjud. Multi-metod yondashuv orqali bu farqlar inobatga olinadi. b) Kontekstual yondashuv – o‘rganilayotgan til mazmuni o‘quvchilarning kundalik hayoti, ijtimoiy muhiti bilan bog‘lanadi. Halliday (1978) fikriga ko‘ra, til ijtimoiy kontekstda shakllanadi va faqat kontekst orqali to‘g‘ri tushuniladi. c) Interaktivlik va hamkorlik – o‘quvchilarning o‘zaro muloqoti, guruh ishlari, rolli o‘yinlar va debatlar orqali bilim faollashtiriladi. Dewey (1938) ta’kidlaganidek, “o‘rganish faoliyat orqali yuz beradi”. d) Refleksiya va metakognitsiya – o‘quvchilar o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qiladi, baholaydi va strategik rejalashtiradi. Flavell (1979) tomonidan ishlab chiqilgan metakognitiv nazariyaga asoslanib, multi-metod yondashuv har bir darsdan keyin refleksiya faoliyatini kiritishni tavsiya etadi. Multi-metod yondashuv ingliz tilini o‘qitishdagi rekonseptual o‘zgarishlarning muhim yo‘nalishidir. U o‘qituvchi va o‘quvchilarni faollikka chorlaydi, ta’limning sifatini oshiradi va kompetensiyaviy yondashuvni amaliyotga tatbiq etadi. Ushbu yondashuvning ilmiy asoslanganligi va amaliy jihatdan sinovdan o‘tganligi uni keng joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Ta’limning barcha bosqichlaridagi sinf xonalari multimodal ssenariy sifatida qaralishi mumkin. Bunda multimodal o‘qitish amaliyotlarini amalga oshirish uchun turli imkoniyatlar mavjud bo‘lib, quyidagi shakllarda o‘z ifodasini topadi: ham o‘qituvchilar, ham o‘quvchilar dars jarayonida turli faoliyatlarni amalga oshirish uchun AKT vositalaridan foydalanishni targ‘ib qilishi mumkin; dars jarayonida elektron lug‘atlar, videolar, multimedia taqdimotlar yoki veb-sahifalar kabi multimodal materiallardan foydalanishni yo‘lga qo‘yish zarur; shuningdek, o‘quvchilar multimodal og‘zaki taqdimotlar va munozaralar tayyorlashga rag‘batlantirilishi kerak. References: 1. Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing. Applied Linguistics, 1(1), 1–47. https://doi.org/10.1093/applin/I.1.1 2. Dewey, J. (1938). Experience and Education. Macmillan. 3. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive– developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003066X.34.10.906 4. Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. Basic Books. 5. Halliday, M. A. K. (1978). Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of Language and Meaning. Edward Arnold. 6. Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading Images: The Grammar of Visual Design (2nd ed.). Routledge. 7. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.