TURKIY DUNYOSIDA TILSHUNOSLIK HAQIDA NUQTAYIY NAZAR

502 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar TURKIY DUNYOSIDA TILSHUNOSLIK HAQIDA NUQTAYIY NAZAR Mehmet OZEREN Dotsent Dr., Fırat universiteti, Gumanitar va ijtimoiy fanlar fakulteti, Zamonaviy turk lahjalari va adabiyotlari kafedrasi, Elazig' / Xoja Ahmet Yaseviy nomidagi xalqaro turk-qozoq universiteti, Turkiston, [email protected] ORCID: 0000-0003-4386-8312 https://doi.org/10.5281/zenodo.17636808 Annotatsiya: Ushbu maqola turkiy dunyoda olib borilayotgan zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlarining nazariy yo'nalishlari, institutsional tuzilmalari va tadqiqot tendentsiyalarini baholashga qaratilgan. Turkiya, Ozarbayjon va Markaziy Osiyo turkiy respublikalaridagi tilshunoslik an'analari so'nggi o'ttiz yil ichida sezilarli o'zgarishlarga uchradi; ammo, zamonaviy nazariy tilshunoslik, korpus tilshunosligi va tabiiy tillarni qayta ishlash sohalarida hali ham rivojlanish uchun imkoniyatlar mavjud. Adabiyotlar sharhiga asoslangan ushbu tadqiqot turkiy tillarni o'rganish uchun umumiy metodologik asosning yo'qligini ta'kidlaydi va tilshunoslikni turkiy dunyoda integratsiyalashgan tadqiqot sohasiga aylantirish bo'yicha takliflar beradi. Kalit so'zlar: Tilshunoslik, Turk dunyosi, Yangi o'zgarishlar. A PERSPECTIVE ON LINGUISTICS IN THE TURKIC WORLD Abstract: This article aims to assess the theoretical orientations, institutional structures, and research trends in contemporary linguistic studies conducted in the Turkic world. Linguistic traditions in Turkey, Azerbaijan, and the Central Asian Turkic republics have undergone significant transformation over the last thirty years; however, there is still room for development in the fields of modern theoretical linguistics, corpus linguistics, and natural language processing. Based on a literature review, this study highlights the lack of a common methodological framework in the study of Turkic languages and offers suggestions for developing linguistics into an integrated field of research in the Turkic world. Keywords: Linguistics, Turkic World, New Developments. 1. Kirish Turk dunyosi ulkan geografik hududga tarqalgan madaniy hudud bo'lib, tarixiy va strukturaviy jihatdan chambarchas bog'liq tillarni o'z ichiga oladi. Biroq, tarix davomida turkiy tillar bo'yicha lingvistik tadqiqotlar asosan filologik va tavsifiy usullar yordamida olib borilgan; zamonaviy lingvistik nazariyalarning har tomonlama qo'llanilishi nisbatan kech davrga, ayniqsa 1990-yildan keyingi mustaqillik davrida to'g'ri keldi (Johanson, 1998; Csató & Johanson, 1998). Bugungi kunda turk dunyosidagi tilshunoslik nazariy va amaliy sohalarda xilma-xil bo'lishiga qaramay, institutsional taqsimot va tadqiqot intensivligi jihatidan turlicha tuzilishga ega. 2. Turkiyadagi tilshunoslik tadqiqotlari Turkiya turkiy dunyoda zamonaviy tilshunoslikning eng institutsionalizatsiyasiga ega bo'lgan mamlakatdir. 1960-yillardan beri Turkiyada ODTU va Boğaziçi universiteti orqali generativ tilshunoslikning yo'lga qo'yilishi sohaning rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynadi (Kornfilt, 1997). Bugungi kunda Turkiyada fonologiya, morfologiya, sintaksis, pragmatika, psixolingvistika va neyrolingvistika sohalarida xalqaro nashrlar soni barqaror ravishda o'sib bormoqda (Göksel & Kerslake, 2005). Biroq, Turkiyadagi tadqiqotlarning katta qismi hali ham turkiy tillar va lahjalar bo'yicha tavsifli tadqiqotlar bilan cheklangan. Korpus tilshunosligi va tabiiy tilni qayta ishlash sohasidagi loyihalar 503 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar ko'payib borayotgan bir paytda, keng ko'lamli ochiq korpuslarning yo'qligi jiddiy cheklovdir (Aksan va boshqalar, 2012). 3. Ozarbayjonda tilshunoslik tadqiqotlari Sovet davrida Ozarbayjonda strukturaviy tilshunoslik va qiyosiy turkologiya kuchli an'analarni shakllantirdi (Aliyev, 1985). Mustaqillikdan keyingi davrda universitet o'quv dasturlariga zamonaviy nazariy yondashuvlar kiritildi va ozarbayjon turk tilida lug'at, lahjalarni o'rganish va standartlashtirish ishlari jadal rivojlandi. Biroq, generativ tilshunoslik va kognitiv tilshunoslik kabi sohalardagi tadqiqotlar cheklanganligicha qolmoqda. 4. Markaziy Osiyo turkiy respublikalarida tilshunoslik tadqiqotlari 4.1. Qozog'iston va Qirg'iziston Qozoq va qirg'iz turk tillarini o'rganish tarixiy tilshunoslik, yozma tilni standartlashtirish va terminologiyani rivojlantirish bilan bog'liq (Musaev, 1988). Lotin alifbosiga o'tish, ayniqsa Qozog'istonda, til siyosati bilan bog'liq nashrlarni yaratdi va korpus yaratish bo'yicha sa'yharakatlarni tezlashtirdi. 4.2. Oʻzbekiston Oʻzbek turkologiyasi mustahkam tarixiy filologik asosga ega. Zamonaviy lingvistik yondashuvlar mustaqillikdan keyingi davrda universitetlarda keng qoʻllanila boshlangan boʻlsa-da, tadqiqotlarning aksariyati tavsifiy va tarixiy yoʻnalishda boʻlib qolmoqda (Bodrogligeti, 2003). 4.3. Turkmaniston Turkman tilshunosligi ancha cheklangan institutsional tuzilishga ega bo'lsa-da, leksikografiya va dialektshunoslik yetakchi sohalar hisoblanadi. Zamonaviy nazariy tadqiqotlar va korpusga asoslangan tadqiqotlar ancha cheklangan. Pıgam Azimov turkman tilshunosligining institutsionalizatsiyasida muhim shaxsdir. Sarıkaya (2023) Azimovning ishining batafsil xronologik bibliografiyasini taqdim etadi va uning sintaksis, morfologiya, qisqartmalar, imlo qoidalari, dialektshunoslik va leksikologiya kabi sohalarga uzoq vaqtdan beri qo'shgan hissasini qayd etadi (Sarıkaya, 2023). Shu nuqtai nazardan, Azimovning afg'on, turk va sovet ilmiy doiralari bilan o'rnatgan intellektual aloqalari turkman tilining akademik maqomini mustahkamlashda hal qiluvchi rol o'ynadi (Sarıkaya, 2023). So'nggi tadqiqotlar og'zaki tildagi fonetik/fonologik hodisalarni ko'rib chiqadi. Demir (2023) o'zining "Og'zaki turkman tili" nomli maqolasida yozma standart tilda tez-tez ifodalanmaydigan fonetik xususiyatlarning yozilishi va tavsifini taqdim etadi. Bunday tavsifli tadqiqotlar bizga lingvistik normalar va tabiiy nutq o'rtasidagi tafovutlarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Turkman tili uchun elektron korpus resurslari ham mavjud. Xususan, Leyptsig universitetining "CURL" dasturi orqali yaratilgan turkman korpuslari zamonaviy, jamoatchilikka asoslangan matn ma'lumotlarini o'z ichiga oladi (Leipzig, 2023). Ushbu korpus ma'lumotlari tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) dasturlarida, statistik til tahlilida va o'quv materiallarini ishlab chiqishda ishlatilishi mumkin. Terminologiya tadqiqotlarida Gurtmuradovning tahlillari terminologiya ishlab chiqarish to'g'ridan-to'g'ri mafkura bilan bog'liqligini ko'rsatadi (Ashirov va Albayrak, 2020). Bu shuni ko'rsatadiki, lingvistik normalarni mustaqil ravishda baholab bo'lmaydi va siyosiy kontekst bilan chambarchas bog'liq. Og'zaki til tadqiqotlari hali ham cheklangan miqdordagi tavsiflovchi ma'lumotlarga tayanadi. Masalan, Demirning (2023) tadqiqoti muhim bo'lsa-da, yozib olingan nutq ma'lumotlari va korpuslar sonini yanada oshirish mumkin. Elektron korpus resurslari ko'payib borayotgan bo'lsa-da, turkman tilini "kam resursli til" deb hisoblash mumkin, bu esa tabiiy tilni qayta ishlash loyihalari uchun ma'lumotlar cheklovlarini yaratadi. 504 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Turkmanistondagi lingvistik tadqiqotlar keng ko'lamli tadqiqotlarni qamrab oladi, tarixiy kongress qarorlaridan (Dinç, 2022) tortib terminologiya yaratishgacha (Ashirov va Albayrak, 2020), og'zaki til tavsiflaridan (Demir, 2023) tortib leksikografik tahlillargacha (Abdyreshidov, 2021). Bu tadqiqotlar nafaqat tilning strukturaviy xususiyatlarini ochib beradi, balki uning mafkura, siyosat va jamiyat kontekstida qanday shakllanganligini ham ko'rsatadi. 5. Qoʻshma tashabbuslar va mintaqaviy hamkorlik Turkiy dunyoda lingvistik birlikni mustahkamlashga qaratilgan turli tashabbuslar mavjud. TÜRKSOY, Turk tillari assotsiatsiyasi va Turkiy davlatlar tashkiloti tomonidan tashkil etilgan qoʻshma til kongresslari terminologik birlik va qiyosiy tadqiqotlar uchun muhim asos yaratadi (Turk tillari assotsiatsiyasi, 2018). Biroq, mintaqalararo tadqiqot usullarining mos kelmasligi umumiy nazariy asosni ishlab chiqishni qiyinlashtiradi. Turkiy tillarni tipologik taqqoslash soʻnggi yillarda xalqaro tadqiqotlar sonining ortishi bilan jadal rivojlandi (Johanson & Csató, 2022). Shunga qaramay, turkiy dunyoda umumiy turkiy til korpusi, umumiy terminologiya maʼlumotlar bazasi yoki integratsiyalashgan raqamli tadqiqot infratuzilmasi yoʻq. 6. Baholash va xulosa Turkiy dunyoda tilshunoslik tadqiqotlari umuman rivojlanmoqda; ammo, ular nazariy xilmaxillik va metodologik uyg'unlik nuqtai nazaridan hali ham parchalanib ketgan ko'rinishga ega. Turkiya zamonaviy tilshunoslikda yetakchi markaz bo'lsa-da, Ozarbayjon va Markaziy Osiyo respublikalaridagi tadqiqotlar ko'proq tavsifga ega. Ushbu doirada turkiy dunyoda tilshunoslikning rivojlanishini kuchaytiradigan asosiy ehtiyojlar quyidagilar: Umumiy korpus va raqamli tadqiqot infratuzilmalarini yaratish, Zamonaviy nazariy tilshunoslikni mintaqaviy miqyosda tarqatish, Tabiiy tilni qayta ishlash va sun'iy intellektga asoslangan til texnologiyalarini rivojlantirishda hamkorlik, Turkiy tillar o'rtasida metodologik birlikni ta'minlaydigan qo'shma tadqiqot dasturlari. Ushbu maqsadlarga erishish turkiy tillarni ham akademik, ham texnologik sohalarda yanada ko'rinarli va ochiqroq qilishga yordam beradi. References: 1. Aksan, Y. va boshqalar. (2012). Turkiya milliy korpusining qurilishi. 2. Bodrogligeti, A. (2003). Hozirgi adabiy o‘zbek tili. LINCOM Yevropa. 3. Csato, É. A., va Yoxanson, L. (1998). Turkiy tillar. Routledge. 4. Aliyev, N. (1985). Ozarbayjon tilshunosligi tarixi. Boku. 5. Göksel, A. va Kerslake, C. (2005). Ingliz tili: keng qamrovli grammatika. Routledge. 6. Yoxanson, L. (1998). “Turkiy tilining tuzilishi”. Turkiy tillarda (Ed. Johanson va Csató). 7. Yoxanson, L. va Csato, É. A. (2022). Turkiy til tipologiyasi. 8. Kornfilt, J. (1997). turkcha. Routledge. 9. Musaev, K. M. (1988). Markaziy Osiyo tillari. 10. Turk tili assotsiatsiyasi (2018). Turk dunyosi tillari kongressi materiallari. 11. Ashirov, T., & Albayrak, Ç. (2020). 1930-yillarda Sovet Turkmanistonida turkman tili terminologiyasi: Geldi Gurtmuradovning namunasi. Avrasya Terim jurnali, 8(3), 120–130. 12. Dinç, S. (2022). 2-TSSR tilshunoslik kongressining turkman adabiy tilini yozish bo'yicha qarorlari (1954 yil 6-9 oktyabr). Xalqaro turk lahjalari tadqiqotlari jurnali, 6(1), 297–307. 505 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar 13. Sarıkaya, Y. (2023). Turkman tilshunosi Pigam Azimov va uning xronologik bibliografiyasi. Qiriqkale universitetining ijtimoiy fanlar jurnali, 13(2), 577–599. 14. Demir, S. A. (2023). Turkman tilida so'zlashuvchi til. Qiyosiy turkiy tilshunoslikda til hujjatlari, 13(23), 138–145. 15. Abdyreshidov, K. (2021). Turk tili assotsiatsiyasining turkcha lug'ati va Turkmaniston Fanlar akademiyasining turkman tili lug'atida keng tarqalgan so'zlardagi tovush o'zgarishlarini tahlil qilish. (Magistrlik dissertatsiyasi). Karabük universiteti.