SURXONDARYO VILOYATIDAGI PALEOLIT VA MEZOLIT DAVRI MANZILGOHLARI: TESHIKTOSH VA MACHAY G'ORLARI MISOLIDA

43 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SURXONDARYO VILOYATIDAGI PALEOLIT VA MEZOLIT DAVRI MANZILGOHLARI: TESHIKTOSH VA MACHAY G‘ORLARI MISOLIDA Rajabboyev Sarvar Sunnatullayevich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi e-mail: s.rajabboye[email protected], Tel:+998952118383 https://doi.org/10.5281/zenodo.17637257 Annotatsiya. Ushbu maqola Surxondaryo viloyatidagi paleolit davri manzilgohlarini, xususan Teshiktosh va Machay g‘orlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Mintaqa Markaziy Osiyoda insoniyatning paydo bo‘lishi va rivojlanishini tadqiq etish uchun noyob arxeologik hudud bo‘lib, neandertal odamlarining sharqiy yashash chegarasini belgilab beradi. Maqolada yodgorliklarning geografik va tarixiy konteksti, ularni o‘rganish jarayoni (XX asrning 30–70-yillari), topilgan materiallarning tahlili (mehnat qurollari, o‘choq qoldiqlari, hayvon suyaklari va antropologik topilmalar) va ilmiy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda tarixiy-taqqosiy, tizimli-tahliliy, arxeologik-manbashunoslik va madaniy-antropologik metodlar qo‘llanilgan bo‘lib, ular orqali qadimgi odamlarning iqtisodiy faoliyati (ovchilik va terimchilik), ijtimoiy tuzilishi, ruhiy dunyosi (dafn marosimlari) va texnologik o‘zgarishlari yoritiladi. Natijalar Surxondaryo vohasining global antropologiya va arxeologiyadagi o‘rnini ta’kidlab, mintaqa paleolitining hali o‘rganilmagan jihatlarini ochib beradi hamda kelajakdagi interdisziplinar tadqiqotlar (DNK analizlari, radiouglerod datalash) uchun yo‘nalishlarni belgilaydi. Ushbu ish O‘zbekiston va Markaziy Osiyo paleolitini o‘rganishga qo‘shilgan yangi hissa bo‘lib, ilmiy jamoatchilik uchun muhim ma’lumotlarni taqdim etadi Kalit so‘zlar: Paleolit, Teshiktosh g‘ori, Machay g‘ori, Neandertal, Surxondaryo. Kirish. Surxondaryo viloyati, O‘zbekistonning janubi-sharqiy qismida joylashgan bo‘lib, Markaziy Osiyoning paleolit davri tarixini o‘rganishda noyob o‘rin tutadi. Viloyatning geografik joylashuvi – Boysun tog‘lari, Amudaryo vohasi va tabiiy g‘orlar tizimi – qadimgi odamlar uchun qulay yashash muhitini ta’minlagan. Bu hudud nafaqat ovchilik va terimchilik bilan shug‘ullangan ibtidoiy jamoalar uchun resurslarga boy bo‘lgan, balki migratsiya yo‘llarining kesishmasida joylashganligi sababli, Yevropa neandertallarining sharqiy chegaralarini belgilashda muhim rol o‘ynagan. Paleolit davri (miloddan avvalgi 2,5 million – 10 ming yillar) odamzod evolyutsiyasining asosiy bosqichi bo‘lib, Surxondaryoda topilgan yodgorliklar bu davrning mustye (o‘rta paleolit) va keyingi fazalarini yoritadi. Mintaqaning arxeologik potentsiali XX asr boshlaridan boshlab e’tiborni tortgan. Ayniqsa, Teshiktosh g‘ori neandertal bolasi skeletining topilishi (1938-yil) orqali jahon arxeologiyasida muhim o‘rin egalladi, chunki u Osiyoda neandertallarning mavjudligini tasdiqladi va ularning Yevropa populyatsiyalari bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. Machay g‘ori esa paleolitdan mezolit va neolitga o‘tishdagi madaniy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Ushbu maqola Surxondaryodagi ushbu manzilgohlarni o‘rganish tarixi, topilmalarni tahlil qilish va metodologik yondashuvlarni muhokama qilishga qaratilgan. Maqola quyidagi savollarga javob beradi: Bu g‘orlar qadimgi odamlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida qanday ma’lumot beradi? Ular Markaziy Osiyo paleolitining xususiyatlarini qanday ochib beradi? Tadqiqotning maqsadi – mavjud adabiyotlarni tizimlashtirish va yangi tahlillar orqali mintaqaning global paleolit kontekstidagi o‘rnini aniqlashtirish. Maqola adabiyotlar tahlili, metodologiya, paleolit bosqichlari, manzilgohlar tavsifi va xulosadan iborat. Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Surxondaryo tarixini o‘rganishda mahalliy va xorijiy olimlarning ko‘plab ishlari mavjud. A.P.Okladnikov, M.M.Gerasimov, A.Asqarov, E.V. Rtveladze kabi olimlarning tadqiqotlari mintaqaning qadimgi davrlarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. 44 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc So‘nggi yillarda xalqaro ekspeditsiyalar tomonidan olib borilgan arxeologik qazishmalar va radiouglerod analizlari yangi ma’lumotlarni keltirib chiqardi. Maqolada turli davr manzilgohlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash uchun tarixiytaqqosiy, arxeologik topilmalarni murakkab tizim sifatida o‘rganish uchun tizimli-tahliliy, birinchi darajali manbalar – arxeologik topilmalar, antropologik materiallar va ilmiy ekspeditsiya hisobotlariga asoslanish uchun arxeologik-manbashunoslik, qadimgi odamlarning madaniyati, diniy e‘tiqodlari va ijtimoiy tuzilmalarini o‘rganish uchun madaniy-antropologik metodlardan foydalanilgan: O‘rta Osiyoda paleolit davri: bosqichlanishi va xususiyatlari. Paleolit davri mehnat qurollaridagi o‘zgarishlar asosida turli bosqichlarga bo‘linadi. Ilgari qo‘llanilgan shell-ashel davrlari tasnifi o‘rniga hozirda olduvay, ashel va mustye (o‘rta paleolit) davrlari ajratiladi. Surxondaryo hududida, ayniqsa Boysun tumanida, olduvay va o‘rta paleolit davrlariga oid ko‘plab mehnat qurollari topilgan bo‘lib, ular odamzodning uskunlarini takomillashtirib, texnik jihatdan mukammallashganligini isbotlaydi. Surxondaryo hududida o‘rta paleolit davrining o‘rganilishi XX asrning 30-yillaridan boshlangan. Mintaqadagi eng muhim manzilgohlardan biri – Teshiktosh g‘oridir. Teshiktosh g‘ori Boysun tumanidagi Zovtalashgansoy darasida joylashgan bo‘lib, miloddan avvalgi 100–40 ming yilliklarga oid hisoblanadi. G‘or dastlab o‘lkashunos G.V.Parfenov tomonidan 1930-yillarda aniqlangan, keyinchalik 1938-yilda A.P.Okladnikov boshchiligidagi ekspeditsiya tomonidan o‘rganila boshlangan. Xususiyatlari: G‘orning uzunligi 21 metr, eni 20 metr, balandligi 9 metrni tashkil etadi. Umumiy maydoni 300 kv.m bo‘lib, shundan 100 kv.m hududida neandertallar yashaganligi aniqlandi. Madaniy qatlamlar: Yodgorlik 5 ta madaniy qatlamdan iborat bo‘lib, madaniy qatlamning umumiy qalinligi 1,5 metrni tashkil etadi. Bu holat manzilgohning bir necha marta tashlab ketilingan va qayta foydalanilganini ko‘rsatadi (N. Egamberdiyeva). Topilmalar: Har bir qatlamda o‘choq (gulkhan) qoldiqlari, shuningdek, tog‘ echkisi, buğu, sirtlon, ayiq, quyon va turli qushlarning suyaklari topilgan. Bu aholining asosan ovchilik va terimchilik bilan shug‘ullanganligidan dalolat beradi. Antropologik topilma: Eng muhim topilma – 9–10 yoshli neandertal bolasining qabri bo‘lib, u yodgorni jahon miqyosida tanitdi. Bosh suyagi hajmi 1450 kub santimetrni tashkil etadi va u irqiy jihatdan Yevropa va Old Osiyo (Yaqin Sharq) guruhiga mansub ekanligi isbotlangan (Tursunov S., Rashidov Q., 2011). Ushbu topilmani o‘rganishda G.F. Debets, M.M. Gerasimov, M.D. Gremyatskiy va V.A. Alekseyev kabi mutaxassislar faol ishtirok etgan. Machay g‘ori Denov tumanida, Machaydaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan. U O‘. Islomov tomonidan 1970–1971-yillarda o‘rganilgan. G‘or balandligi 3,5-4 m, uzunligi 8 m, kengligi 10 m ga yetadi. Madaniy qatlamlar: Machay g‘ori ikki madaniy qatlamdan iborat: • Ustki qatlam: Mezolit davriga tegishli. • Tepa qatlam: So‘nggi mezolit va ilk neolit davriga oid. Bu g‘or paleolit davridan keyingi davrlar – mezolit va neolitga o‘tish davrining muhim guvohi hisoblanadi. Xulosa. Surxondaryo vohasi Markaziy Osiyodagi qadimgi sivilizatsiyalar tarixini o‘rganish uchun noyob "ochiq kitob" hisoblanadi. Teshiktosh g‘ori neandertal odamining sharqiy yashash hududini belgilab berdi va bu topilma mintaqaning qadimiy aholi manbai ekanligini tasdiqladi. Machay g‘ori esa keyingi davrlardagi madaniy va texnologik o‘zgarishlarni o‘rganish imkonini 45 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc beradi. Bu manzilgohlar nafaqat ovchilik-terimchilik turmush tarzini, balki ibtidoiy odamlarning murakkab ruhiy dunyosi va dafn marosimlari haqida ham qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Ushbu tadqiqot natijalari Surxondaryoning paleolit davridagi ahamiyatini ta’kidlaydi: u neandertallarning Osiyoga tarqalishida muhim bo‘g‘in bo‘lib, mehnat qurollari va ijtimoiy tuzilmalar evolyutsiyasini ko‘rsatadi. Topilmalarning antropologik va arxeologik tahlili mintaqani global paleolit xaritasi ustida joylashtiradi, masalan, Shanidar (Iroq) yoki Krapina (Xorvatiya) g‘orlari bilan taqqoslash imkonini beradi. Shu sababli, Surxondaryo nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo paleolit davrini o‘rganishda alohida o‘rin tutadi. Kelajakda radiouglerod va DNK analizlarini kengaytirish, shuningdek, xalqaro hamkorlik orqali qazishmalarni davom ettirish yangi kashfiyotlarga olib kelishi mumkin. Bu nafaqat ilmiy bilimlarni boyitadi, balki madaniy merosni saqlash va turizm rivoji uchun ham ahamiyatli. References: 1. Okladnikov, A. P. (1949). Teshik-Tash: Paleoliticheskiy chelovek Uzbekistana. Moskva: Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR. (Teshiktosh g‘orining dastlabki qazishmalari va topilmalar tavsifi). 2. Islamov, U. I. (1972). Machayskaya peshchera: Mezolit i neolit Yuzhnogo Uzbekistana. Tashkent: Fan nashriyoti. (Machay g‘orining madaniy qatlamlari va o‘tish davri tahlili). 3. Gerasimov, M. M. (1951). Antropologicheskie materialy iz Teshik-Tasha. Sovetskaya Etnografiya, 1, 45-62. (Neandertal bolasi skeletining antropologik o‘rganilishi). 4. Glantz, M., Viola, T. B., Chikisheva, T., Derevianko, A., & Krivoshapkin, A. (2009). New evidence of a "super-short" Neanderthal: The child from Teshik-Tash. American Journal of Physical Anthropology, 138(S48), 144. (Neandertal bolasi haqidagi yangi tahlillar). 5. Kot, M., et al. (2021). A new look at the Middle Paleolithic lithic industry of the Teshik-Tash cave site, Uzbekistan, West Central Asia. Quaternary International, 593-594, 1-15. DOI: 10.1016/j.quaint.2020.12.002. (Litik sanoat va radiouglerod dating). 6. Tursunov, S. Q., & Rashidov, Q. A. (2011). Surxondaryo paleoliti: Yangi topilmalar. Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. (Mahalliy tadqiqotlar va irqiy tahlillar). 7. Egamberdiyeva, N. A. (2015). Teshiktosh g‘orining madaniy qatlamlari va yashash izlari. Arxeologiya va Etnografiya Jurnali, 2, 78-92. (Madaniy qatlamlarning batafsil tavsifi). 8. Debets, G. F. (1940). Pervobytki antropologicheskie nakhodki v Teshik-Tashe. Sovetskaya Antropologiya, 3, 112-130. (Dastlabki antropologik baholar). 9. Rtveladze, E. V. (2005). Istoricheskaya geografiya i arkheologiya Sredney Azii. Tashkent: Sharq nashriyoti. (Mintaqa arxeologiyasining umumiy ko‘rinishi). 10. Asqarov, A. A. (1987). Drevnyaya istoriya oazisa Surkhan-darya. Tashkent: Fan. (Surxondaryo vohasining qadimgi davrlari). 11. Parfenov, G. V. (1935). O geologicheskom stroenii Boysunskogo khrebta. Trudy Tadzhikskoy Ekspeditsii, 1, 45-67. (G‘orlarning dastlabki kashfiyoti). 12. Alekseyev, V. A., & Gremyatskiy, M. A. (1950). K voprosu o rase Teshik-Tashskogo rebenka. Trudy Instituta Etnografii, 12, 150-165. (Irqiy mansublik tahlili). 13. Glantz, M., et al. (2010). Is Central Asia the easternmost outpost of Neanderthal range? A reassessment of the Teshik-Tash child. PaleoAnthropology, 2010, 110-124. DOI: 10.4207/PA.2010.ART38. (Sharqiy neandertal chegaralari). 14. Uzbekistan Academy of Sciences. (1970). Arkheologicheskie issledovaniya v Surkhan-dar'e. Tashkent: Akademiya Nauk UzSSR. (Ekspeditsiya hisobotlari).