OLIY TA'LIM PROFESSOR-O'QITUVCHILARINING KASBIY KO'RSATKICHLARINI TAKOMILLASHTIRISHNING JORIY HOLATI VA UNGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI

73 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc OLIY TA’LIM PROFESSOR-O‘QITUVCHILARINING KASBIY KO‘RSATKICHLARINI TAKOMILLASHTIRISHNING JORIY HOLATI VA UNGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI Sultanov Orifjon Sodiqovich DTPI Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17638446 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlarini takomillashtirishning hozirgi holati, unga ta’sir etuvchi omillar va samarali baholash tizimlari tahlil qilinadi. Professorlar faoliyati, pedagogik salohiyat, ilmiy-pedagogik faollik va malaka oshirish jarayonlari KPI (asosiy ko‘rsatkichlar indikatori) orqali baholanadi. Shuningdek, ta’lim sifatini oshirish, xalqaro akkreditatsiya (ECAQA, IACBE, SACS) va raqamlashtirish jarayonlarining professor-o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga ta’siri ko‘rib chiqilgan hamda Oliy ta’lim sifatini yaxshilash va professorlar salohiyatini oshirish bo‘yicha tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar. Oliy ta’lim, professor-o‘qituvchilar, pedagogik salohiyat, ilmiy-pedagogik faollik, KPI (asosiy ko‘rsatkichlar indikatori), malaka oshirish, ta’lim sifati, xalqaro akkreditatsiya (ECAQA, IACBE, SACS), R&D, e-learning. Аннотация. В статье анализируется текущее состояние профессиональных показателей преподавателей в системе высшего образования Узбекистана, факторы, влияющие на их развитие, а также эффективные системы оценки. Деятельность преподавателей, педагогический потенциал, научно-педагогическая активность и повышение квалификации оцениваются с использованием KPI (ключевых показателей эффективности). Рассматривается влияние повышения качества образования, международной аккредитации (ECAQA, IACBE, SACS) и цифровизации на профессиональное развитие преподавателей. Результаты предоставляют рекомендации по улучшению качества высшего образования и повышению профессионального потенциала преподавателей. Ключевые слова. Высшее образование, преподаватели, педагогический потенциал, научно-педагогическая активность, KPI, повышение квалификации, качество образования, международная аккредитация (ECAQA, IACBE, SACS), R&D, e-learning. Abstract. The article analyzes the current state of professional indicators of higher education professors in Uzbekistan, the factors influencing their development, and effective evaluation systems. Professors’ activities, pedagogical potential, scientific and pedagogical activity, and professional development are assessed through KPI (Key Performance Indicators). The impact of education quality improvement, international accreditation (ECAQA, IACBE, SACS), and digitalization on the professional growth of professors is examined. The results provide recommendations for enhancing higher education quality and strengthening the professional potential of professors. Keywords. Higher education, professors, pedagogical potential, scientific and pedagogical activity, KPI, professional development, education quality, international accreditation (ECAQA, IACBE, SACS), R&D, e-learning. Kirish. O‘zbekiston Respublikasida 2017-yildan buyon ta’lim tizimi, xususan, oliy ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar zamonaviy ilmiy-innovatsion taraqqiyot talablariga moslashish, inson kapitalini rivojlantirish va xalqaro raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga qaratilgan. Ushbu jarayonning eng muhim bo‘g‘ini — bu professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlarini takomillashtirish, ularning ilmiy salohiyatini oshirish va zamonaviy ta’lim standartlariga mos o‘qitish sifatini ta’minlashdir. 74 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Davlat siyosatida so‘nggi yillarda ta’lim sifatining poydevori sifatida pedagog kadrlarning malakasini oshirish, ularning faoliyatini natija asosida baholash, rag‘batlantirish va raqamli tizim orqali nazorat qilish mexanizmlarini joriy etish ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida 44 mingdan ortiq professor-o‘qituvchilar faoliyat yuritmoqda. Ulardan 36 foizi fan nomzodlari yoki falsafa doktorlari, 8 foizi fan doktorlari hisoblanadi. So‘nggi yillarda bu ko‘rsatkich bosqichma-bosqich o‘sib bormoqda, chunki davlat tomonidan ilmiy salohiyatni oshirish bo‘yicha tizimli choralar ko‘rilmoqda. Oliy ta’limni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida belgilanganidek, o‘qituvchilarning faoliyati samaradorligini baholash endilikda an’anaviy ko‘rsatkichlardan tashqari, ilmiy maqolalar, patentlar, grantlar va xalqaro reytinglardagi faollik orqali aniqlanmoqda. Shu bois, ko‘plab oliy ta’lim muassasalarida professor-o‘qituvchilarning asosiy natijaviy ko‘rsatkichlari (KPI) tizimi joriy etildi. Bu tizim o‘qituvchilarning dars o‘tish sifati, ilmiy faoliyati, xalqaro hamkorlikdagi ishtiroki, talabalarga mentorlik qilishi va ijtimoiy faoliyatini o‘lchashga xizmat qilmoqda. Aynan shu yondashuv, avvalo, professor-o‘qituvchilar o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitini yaratdi hamda ularning kasbiy mahoratini oshirishga turtki bo‘ldi. Kasbiy ko‘rsatkichlarga ta’sir etuvchi asosiy omillar: Oliy ta’lim tizimidagi professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlariga ta’sir etuvchi omillar ko‘p qirrali bo‘lib, ularni tashkiliy, iqtisodiy, psixologik va texnologik yo‘nalishlarda tahlil qilish mumkin. 1. Tashkiliy omillar. 2017–2025-yillar oralig‘ida oliy ta’lim tizimida boshqaruv va baholash mexanizmlari tubdan o‘zgardi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi Qonun, oliy ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi, hamda Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan joriy etilgan yagona reyting tizimi professor-o‘qituvchilarning faoliyatini natijaga yo‘naltirishga xizmat qilmoqda. Bu davrda o‘qituvchilar uchun malaka oshirish majburiy tarzda har besh yilda bir marta amalga oshiriladigan tizimdan muntazam, har yili amalga oshiriladigan doimiy o‘sish mexanizmiga o‘tkazildi. Natijada, har bir OTM o‘zining ichki “Kasbiy rivojlanish dasturi”ni ishlab chiqdi. 2. Iqtisodiy omillar. Kasbiy ko‘rsatkichlarning barqaror o‘sishida moddiy rag‘batlantirish muhim o‘rin tutadi. O‘tgan yillarda o‘qituvchilar maoshini bosqichma-bosqich oshirish bilan bir qatorda, ularning ilmiy maqolalari, darsliklari va innovatsion ishlanmalari uchun alohida bonuslar joriy qilindi. Ayniqsa, 2021-yildan boshlab xalqaro nashrlarda maqola chop etgan yoki patent olgan professor-o‘qituvchilar uchun maxsus mukofotlar ajratilmoqda. Bu esa o‘qituvchilarning ilmiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishini sezilarli darajada oshirdi. 3. Texnologik omillar. Raqamlashtirish jarayonlari ta’lim jarayoniga tub burilish kiritdi. OTMlarda “Moodle”, “EduAction”, “ZiyoNET”, “Teams” kabi raqamli platformalar joriy etilishi natijasida professor-o‘qituvchilar nafaqat dars o‘tish, balki ilmiy faoliyatini ham onlayn shaklda amalga oshira boshladilar. Bu jarayon, ayniqsa, 2020–2022-yillardagi pandemiya davrida muhim ahamiyat kasb etdi. Shu davrda ta’lim jarayonining raqamli shaklga o‘tishi natijasida o‘qituvchilarning axborot texnologiyalaridan foydalanish madaniyati, raqamli kompetensiyasi oshdi. Bugungi kunda “raqamli pedagog” tushunchasi oliy ta’lim tizimida yangi me’yorga aylandi — o‘qituvchi o‘quv jarayonini elektron resurslar, videodarslar va onlayn tahlil tizimlari orqali tashkil etmoqda. 4. Psixologik va ijtimoiy omillar. Kasbiy o‘sishda motivatsiya, jamoaviy muhit va ma’naviy rag‘bat ham muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilarning mehnati jamiyatda e’tirof etilayotgani, “Eng 75 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc yaxshi professor”, “Yilning innovatsion pedagogi” kabi nominatsiyalar joriy etilgani ularning kasbga bo‘lgan mehrini yanada kuchaytirdi. Shuningdek, so‘nggi yillarda yosh pedagoglarni qo‘llab-quvvatlash, mentorlik institutini rivojlantirish ham muhim natija berdi. Har bir yosh o‘qituvchi tajribali ustoz rahbarligida kasbiy jihatdan yetuklashmoqda. Xorijiy tajriba ta’siri va integratsiya yo‘nalishlari: O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi bugungi kunda xalqaro maydonga faol integratsiya qilinmoqda. Germaniya, Janubiy Koreya, Turkiya, Rossiya va Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan hamkorlikda o‘qituvchilar uchun stajirovkalar, qo‘shma ilmiy loyihalar yo‘lga qo‘yildi. Xalqaro akkreditatsiya tizimlariga (ECAQA, ASIIN, IACBE) qo‘shilgan oliy ta’lim muassasalari soni ortmoqda. Bu jarayon o‘qituvchilarni yangi yondashuvlarga, ingliz tilida dars o‘tish, CLIL metodikasi asosida ta’lim berish, hamda zamonaviy baholash vositalarini qo‘llashga undamoqda. Bundan tashqari, xorijiy oliy ta’lim muassasalari bilan qo‘shma dasturlar asosida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilar soni yildan-yilga oshib bormoqda. Natijada, xalqaro standartlarga mos darsliklar yaratilmoqda, talabalarga zamonaviy innovatsion yondashuvlar asosida ta’lim berilmoqda. Joriy muammolar va yechim yo‘llari: Professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlarini takomillashtirish jarayonida ayrim tizimli muammolar ham mavjud: 1. Baholash tizimining ayrim bosqichlari hali to‘liq raqamlashtirilmagan; 2. Hududiy OTMlarda ilmiy grantlar va stajirovka imkoniyatlari cheklangan; O‘qituvchilarning ish hajmi ortib borayotgani ilmiy faoliyat uchun vaqt tanqisligini keltirib chiqarmoqda; Raqobat mexanizmlari ba’zan faqat miqdoriy natijalarga yo‘naltirilgan bo‘lib, sifat mezonlarini to‘liq qamrab olmaydi. Bu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi: 1. Yagona elektron baholash platformasini joriy etish; 2. Ilmiy faoliyatni moliyaviy rag‘batlantirishni kuchaytirish; 3. Xorijiy universitetlar bilan qo‘shma malaka oshirish markazlarini tashkil etish; 4. Pedagoglarning psixologik barqarorligini ta’minlash va stressni boshqarish treninglarini yo‘lga qo‘yish. Xulosa. So‘nggi yillarda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlarini takomillashtirish yo‘lida sezilarli o‘zgarishlar kuzatildi. Qabul qilingan normativ hujjatlar, raqamli ta’lim platformalari, xalqaro tajribaning tatbiqi va rag‘bat tizimlarining joriy etilishi o‘qituvchilarning mehnat samaradorligini oshirdi. Ammo bu jarayon doimiy tahlil va takomillashtirishni talab qiladi. Kelgusida professoro‘qituvchilar faoliyatini raqamli baholash tizimlarini yanada mukammallashtirish, ularning ilmiy salohiyatini xalqaro miqyosda tan olinishini ta’minlash, hamda innovatsion pedagogik yondashuvlarni keng joriy etish O‘zbekiston ta’lim tizimini yangi bosqichga olib chiqadi. References: 1. O‘zbekiston Respublikasi. (2020). Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun, O‘RQ‑637. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF‑5847. (2019). Oliy ta’limni 2030‑yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. 76 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori PQ‑3775. (2018). Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha chora‑tadbirlar. 4. Muxitdinov, A. B. (2023). Oliy ta’limda professor‑o‘qituvchilar va ularning kasbiy kompetensiyaviy jihatlari. Oltiy ta’lim va fan tahlillari. https://cyberleninka.ru/article/n/oliy-ta-imdaprofessor-o-qituvchilar-va-ularning-kasbiy-kompetensiyaviy-jihatlari 5. Urakov, S. (2023). Oliy ta’lim muassasalarida professor‑o‘qituvchilari faoliyatini takomillashtirishning strategiyasi. Axborotnoma.uz. https://axborotnoma.uz/en/research/2362