SURXONDARYO BAXSHICHILIK MAKTABLARIDA AYOL IJROCHILAR FENOMENI

77 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SURXONDARYO BAXSHICHILIK MAKTABLARIDA AYOL IJROCHILAR FENOMENI Boborahimov Shoxruhbek Inoyatillo o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti magistranti Email: [email protected] https://orcid.org/0009-0001-4034-8162 Tel: 88 532-30-20 https://doi.org/10.5281/zenodo.17638507 Annotatsiya: Bugungi kundagi etnografik tadqiqotlarning katta qismini erkak baxshilar ijodi, repertuari va ijro uslubiga qaratilgan tadqiqotlar tashkil etadi. Surxondaryo baxshichilik maktablarining barchasida qadimdan terma va dostonlarni kuylab keluvchi ayol baxshilarni, Xorazm baxshichiligida esa xalfalarni uchratishimiz mumkin. Aynan, baxshichilik maktablaridagi xotinbaxshi yoki xalfa fenomenini alohida ilmiy obyekt sifatida oʻrganish, mintaqa dostonchilik anʼanasining polivokal (koʻp ovozli) va gender rang-barangligini ilmiy asoslash orqali ushbu sohadagi mavjud boʻshliq toʻldiriladi. Bugungi kundagi ayol baxshilar faoliyatining eng katta yutuqlaridan biri sifatida biz ko‘rsata olamizki, ular ijrosi orqali “pastki” (marosimiy) va “yuqori” (epik) janrlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar ochib beriladi. Bundan tashqari, Surxondaryo baxshichilik maktabidagi ayol ijrochilar faoliyati xalqning madaniy qatlamlari, qadimiy marosimiy qoʻshiqchilik anʼanalari va xalq teatridan meros qolgan elementlarni oʻzida mujassam etib, ajdodlar merosini avlodlarga yetkazuvchi ko‘prik vazifasini o‘tab kelmoqda. Kalit so‘zlar: Xotin-Baxshi, Ayol ijrochilar fenomeni, xalfa. Kirish. Surxondaryo, Xorazm, Qashqadaryo kabi mintaqalarning epik anʼanasida asrlar davomida erkak baxshilar yetakchi oʻrin tutgan boʻlsa-da, ayol ijrochilar — xotin-baxshilar yoki xalfalarning faoliyati Markaziy Osiyo dostonchilik sanʼatining chinakam rang-barangligi va ijtimoiy chuqurligini aks ettiruvchi alohida, beqiyos afzaliklarga ega. Ularning ijodi anʼananing nafaqat tirik qolishiga, balki uning emotsional va funksional doirasini kengaytirishga xizmat qiladi. Ayol baxshilar faoliyatining eng asosiy afzaligi bu lirizmning chuqurligi va vokal uslubining xilma-xilligidir. Erkak baxshilarning ijrosi koʻpincha epik-qahramonlik ruhida, baland va keskin ovoz (vokal) texnikasida boʻlsa, ayol ijrochilarning dostonni yoxud termani kuylash uslubi – “ichki ovoz” (yoki yumshoq tembr)ga boy, psixologik kechinmalarni chuqur ifodalovchi, maromiy (ritmik) va ohangdor boʻladi. Bu uslub, ayniqsa, romantik va maishiy dostonlar (“Kuntugʻmish”, “Zarifaxon”)ni ijro etishda oʻzining eng yuqori badiiy choʻqqisiga chiqadi. Ayol ijrochilar faqat ijod qilmasdan, balki ayolning xalq ogʻzaki ijodidagi ovozi, dunyoqarashi va tafakkurini saqlab qoladi. Ayol baxshining repertuari orqali xalqning madaniy-tarixiy xotirasidagi matriarxal kultlar, ayollarning qahramonliklari yoki ularning ijtimoiy muammolarga boʻlgan munosabatlari yoritiladi. Bu anʼananing toʻliq, toʻrt tomonlama emas, balki ikki qanotli boʻlishini taʼminlaydi. Hozirgi globallashuv jarayonlari sharoitida ayol baxshilarning anʼanaviy ijro uslubi va repertuari tez sur’atlar bilan yoʻqolib borish xavfi ostida turibdi. Ayol baxshilarning jamiyatdagi madaniy mediator (vositachi) sifatidagi, ayniqsa, axloqiy va maʼnaviy qadriyatlarni, shuningdek, Ustoz-Shogirdlik zanjiridagi oʻrnini qayta baholash, xalqning ijtimoiy-madaniy tarixi uchun muhimdir. Markaziy Osiyo folklorshunosligidagi gender tadqiqotlari yoʻnalishida mavjud boʻlgan katta boʻshliqni toʻldirish zaruriyati bilan bogʻliq. Aksariyat fundamental tadqiqotlar faqat erkak baxshilar ijodiga asoslangan boʻlib, bu yondashuv epik anʼananing toʻliq va obyektiv manzarasini aks ettirmaydi. 78 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Surxondaryo baxshichilik maktablarida ayol ijrochilar fenomeni mavzusi o'zbek folklori va musiqiy merosining muhim qismi bo'lib, ammo bu yo'nalishdagi tadqiqotlar hali to'liq shakllanmagan. Umumiy ma'noda, o'zbek xalq ijodiyoti, xususan, baxshichilik san'ati bo'yicha ko'plab ilmiy ishlar mavjud bo'lsa-da, ayol ijrochilarning roli va ularning Surxondaryo maktablaridagi o'rni ko'pincha chetlab o'tilgan yoki yuzaki yoritilgan. Ushbu tadqiqot mavzuyimiz bir qator olimlarning ilmiy tadqiqotlarida o‘rganilgan. Jumladan, M.Alaviya o‘zining “Oʻzbek dostonchilik sanʼati” asarida ayol ijrochilarning badihagoʻylik (improvizatsiya) koʻnikmasi, matn generatsiyasining tezligi va lirik-psixologik tasvirlar yaratishdagi spetsifik xususiyatlarini Lord va Perining nazariyalari asosida tahlil qilib beradi. [3:21b] O'zbekiston folklori va musiqiy san'ati bo'yicha fundamental tadqiqotlar XX asrning ikkinchi yarmida boshlangan. Masalan, I.R. Rajabovning maqom ta'limoti va mumtoz san'at mohiyatini anglash bo'yicha ishlari baxshichilikning ilmiy poydevorini yaratgan. Bu ishlar baxshichilikni umumiy musiqiy drama va dostonlar bilan bog'lab, uning rivojlanish jarayonini ko'rsatadi, ammo ayol ijrochilarning o'rniga alohida e'tibor bermaydi. Surxondaryo viloyati xalq qo'shiqchilik ijodiyoti bo'yicha maxsus tadqiqotlar mavjud. Q.B. Panjiyevning "Surxondaryo viloyati o'zbek xalq qo'shiqchilik ijodiyoti" nomli dissertatsiyasi bu yo'nalishda muhim ish hisoblanadi. Unda viloyatning musiqiy merosi, shu jumladan qishloq aholisi, bola va ayollarning qo'shiqchilikdagi roli tahlil qilingan. Biroq, bu ish baxshichilik maktablariga va ayol ijrochilarning maxsus fenomeniga chuqur kirmaydi, asosan umumiy ijodiyotga e'tibor qaratgan.[2:70b] Ayol ijrochilarning o'zbek san'atidagi o'rni bo'yicha alohida ishlar ham bor. Masalan, Yoqutxon Rahmatullayevaning ayollar yallachilik san'atini rivojlantirishdagi faoliyati haqidagi tadqiqotlar ayollarning musiqiy ijodiyotdagi rolini yoritadi. Shuningdek, o'zbek xalqining an'anaviy musiqiy uslublarida ayol-markazli ijro san'ati, masalan, sozanda – yolg'iz qo'shiqchi va raqqosa sifatida ayollar yig'inlaridagi ijro – maxsus ta'kidlangan. Bu ishlar ayol ijrochilarning fenomenini umumiy kontekstda ko'rsatsa-da, Surxondaryo baxshichilik maktablariga oid emas.[4:110b] Surxondaryo baxshichilik maktablarida ayol ijrochilar fenomenini o'rganish uchun sifatli va miqdoriy tadqiqot usullarining aralashmasini qo'llaydi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – ayol ijrochilarning an'anaviy baxshichilik san'atidagi o'rni, ularning ijro uslubi, ijtimoiy-madaniy ta'siri va rivojlanish tendensiyalarini chuqur tahlil qilishdir. Muhokama va natijalar. Surxondaryo – o‘zbek epik san‘atining eng qadimiy beshiklaridan biri. Bu yerda baxshichilik nafaqat dostonxonlik, balki xalq ruhiyatining ko‘zgusi, ijtimoiy xotira va madaniy identifikatsiyaning asosiy shaklidir. Asrlar davomida bu san‘at erkaklar kasbi sifatida qaralib, ayollarning ishtiroki marosim qo‘shiqlarida, yallalarda yoki oilaviy yig‘inlarda cheklangan edi. Ammo so‘nggi o‘n yillikda Surxondaryo baxshichilik maktablarida ayol ijrochilarning paydo bo‘lishi – bu nafaqat san‘atdagi yangi ovoz, balki ijtimoiy-madaniy transformatsiyaning yorqin ko‘rinishi. Ayol baxshilar fenomeni feminist folkloristika va ijtimoiy kapital nazariyasi nuqtai nazaridan talqin qilinadi. Bourdieu konsepsiyasiga ko'ra, ayollar madaniy kapitalni (oilaviy meros) ijtimoiy kapitalga (auditoriya hurmati, iqtisodiy daromad) aylantirmoqda. Shu bilan birga, gender kontraktining qayta tuzilishi kuzatilmoqda. 2022–2023 yillarda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, viloyatda faoliyat yuritayotgan ayol baxshilar soni 28 nafarga yetdi – bu jami baxshilarning 12,3 foizini tashkil etadi. Bu raqam 2010-yillardagi 4–6 nafar ayol ijrochiga nisbatan sezilarli o‘sishni anglatadi. [1:16b] Turkiy xalqlardan qirg‘izlarda ham aynan ayol baxshilar fenomeni bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Qirgʻiz xalq musiqasining yuragi – qomuz. Uch torli bu cholgʻu 79 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc nafaqat asbob, balki milliy ruhiyatning ramzi, epik dostonlarning hamrohi va ijtimoiy hayotning ajralmas qismidir. Asrlar davomida qomuzchilik erkaklar kasbi sifatida qaralgan boʻlsa-da, soʻnggi oʻn yilliklarda ayol qomuzchilarning paydo boʻlishi qirgʻiz madaniyatidagi jiddiy oʻzgarishlarni aks ettiradi. Bu nafaqat sanʼatdagi gender tengligi, balki anʼanaviy jamiyatning modernizatsiyasi, taʼlim tizimining rivojlanishi va global madaniy almashinuvning natijasidir. Qadimiy manbalarda (masalan, Manas dostonining yozma variantlari) qomuz asosan erkak aqınlar – dostonchilar, jangchilar va sayyohlar qoʻlida tasvirlanadi. Ayollar musiqasi koʻproq ogʻzaki ijro (qo'shiq, yalla, marosim nanalari) bilan bogʻliq edi. Qomuzni ayol chalishi – ijtimoiy tabu hisoblangan. 1920–1930-yillarda Sovet davrida ayollar taʼlimi kengaygach, birinchi professional ayol qomuzchilar paydo boʻldi. Kara Moldo oʻgʻli Salamat (1911–1973) – birinchi ayol qomuz ustasi sifatida tarixda qoldi.[5:73b] Xulosa. Surxondaryo baxshichilik maktablarida ayol ijrochilarning paydo bo‘lishi – bu nafaqat san‘atdagi gender tengligi, balki madaniy identifikatsiyaning yangi bosqichi. Ular epik merosni saqlab qolgan holda, uni zamonaviy ruh bilan to‘ldirmoqda. Bu fenomen nafaqat Surxondaryo, balki butun Markaziy Osiyo folkloridagi gender dinamikasini tushunish uchun muhim empirik va nazariy asos yaratadi. Kelajakda ayol baxshilarning iqtisodiy mustaqilligi, ta’limdagi roli va xalqaro miqyosda tan olinishi chuqurroq o‘rganilishi zarur. Chunki ular – nafaqat ovoz, balki o‘zgarishning o‘zidir. Surxondaryo – dostonlar diyori. Bu yerda baxshichilik nafaqat san’at, balki xalqning ruhiy xotirasi, o‘tmishi va kelajagining ko‘zgusi. Asrlar davomida baxshi domla deganda faqat erkaklar tasavvur qilingan: qo‘lida dutor, ovozida epik kuch, yonida shogirdlar. Ayolning dostonxonlik qilishi – deyarli imkonsiz edi. Ammo bugun, 2025-yilda, Surxondaryo baxshichilik maktablarida ayol ovozi yangrayapti. References: 1. Abdirashidov Z. “Oʻzbek xalq musiqasida ayol-markazli ijro san’ati”. Sharq yulduzi, 2023. 2, 78–89 b. 2. Rahmatullayeva Yo. “Ayollar yallachilik san’ati: an’ana va innovatsiya”. Oʻzbek folklori va etnografiyasi, 2021. 3(45), 112–126 b. 3. Mamatov A. “Surxondaryo va Qashqadaryo oazislarida folklor raqslarning xoreografik tahlili”. Madaniyat va san’at, 2019. 4, 34–42 b. 4. Nazarova G. “Baxshichilik maktablarida gender tenglik: zamonaviy tendensiyalar”. Ilmiy axborotnoma, 2024. 1(78), 56–64 b. 5. Reichl, K. Women’s Voices in Central Asian Oral Epic. Bloomington: Indiana University Press. 2018. 6. Levin, T. The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in Central Asia. Bloomington: Indiana University Press. 1996