TERMIZSHOHLAR SAROYI ME'MORIY BEZAKLARI

151 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc TERMIZSHOHLAR SAROYI ME‘MORIY BEZAKLARI АРХИТЕКТУРНЫЕ УКРАШЕНИЯ ТЕРМИЗСКОГО ЦАРСКОГО ДВОРЦА ARCHITECTURAL DECORATIONS OF THE TERMIZ ROYAL PALACE Xudoyberdiyev Raxim Baxtiyorovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tadqiqotchisi Тelefon: +998 99 420 23 07 Elektron manzil: [email protected] [email protected] https://orcid.org/0009-0003-5456-2623 https://doi.org/10.5281/zenodo.17642258 Annotatsiya: Ushbu maqolada Termizning X-XI asrlar oid eng muhtasham saroylaridan biri Termizshohlar saroyi haqida atroflicha toʻxtalib oʻtiladi. Shuningdek, dastlabki tadqiqotlardan to hozirgi vaqtga qadar olib borilgan arxeologik tadqiqotlar topilgan me‘moriy inshoot bezaklari haqida atroflicha toʻxtalib oʻtiladi. Termizning antik davri yodgorliklar nihoyatda mashhur va serhasham bo‘lib, ko‘plab mahalliy va xalqaro tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Termizning o‘rta asrlar davri madaniy meros inshootlari orasida Termizshohlar saroyi huddi shu kabi nihoyat darajada mashhur va hashamatli bezatilgan saroylardan biri bo‘lgan. Bugungi kunda harobalar ichida ko‘plab o‘zining nihoyatda takrorlanmas, aynan o‘sha davr madaniyati, tarixi, o‘simlik dunyosi jamlab me‘moriy bezaklar orqali saqlab qolgan Termizshohlar saroyi haqida to‘liqroq ma‘lumot beramiz. Kalit soʻzlar: Eski Termiz, Termizshohlar saroyi, me‘moriy bezak, geometrik shakllar, Termiz Arxeologik Kompleks Ekspeditsiyasi, madaniy meros. Аннотация: В данной статье подробно рассматривается Термизский дворец Шахов - один из самых величественных дворцов Термеза, относящийся к X-XI векам. Также подробно описываются архитектурные украшения сооружения, найденные в ходе археологических исследований, начиная с первых раскопок и до настоящего времени. Античные памятники Термеза чрезвычайно известны и богаты, они изучались многими местными и международными исследователями. Среди культурных объектов Термеза средневековой эпохи дворец Шахов является одним из самых известных и роскошно украшенных дворцов. Сегодня мы представляем более подробную информацию о дворце Шахов, который сохранил в себе множество уникальных элементов, отражающих культуру, историю и растительный мир того времени, воплощенных в архитектурных украшениях. Ключевые слова: Старый Термез, Дворец Шахов, архитектурный декор, геометрические формы, Термезская археологическая комплексная экспедиция, культурное наследие. Annotation: This article provides a comprehensive analysis of the Termiz Royal Palace, one of the most magnificent palaces of the 10th–11th centuries in Termiz. It extensively discusses the architectural decorations discovered during archaeological research conducted from the earliest studies to the present day. The historical monuments of ancient Termiz are remarkably famous and grand, having been studied by numerous local and international researchers. Among the cultural heritage sites of medieval Termiz, the Termiz Royal Palace stands out as one of the most renowned and luxuriously decorated palaces. Today, amidst its ruins, the palace still preserves unique and 152 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc unparalleled architectural decorations that encapsulate the culture, history, and flora of that era. This article aims to provide a more detailed account of the Termiz Royal Palace and its distinctive features. Keywords: Ancient Termiz, Termiz Royal Palace, architectural decoration, geometric patterns, Termiz Archaeological Complex Expedition, cultural heritage. Kirish. (Introduction). Termizshohlar saroyi o‘tgan asrning 30-yillaridan boshlab Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi ilmiy xodimlaridan iborat arxeologik otryad vakillari o‘rganish ishlarini olib bordi. Dastlab saroy 1926-1928-yillarda B.P.Denike boshchiligida (Moskva Sharq madaniyati muzeyi), 1936-1937-yillarda M.Ye.Masson boshchiligida TAKE (Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi) va 1987-1989-yillarda Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi ekspeditsiyalari tomonidan oʻrganilgan. 1927 yil 25 sentyabrda Moskva Sharq madaniyati muzeyi va Sredazkomstarisning ikkinchi Termiz ekspeditsiyasining ishtirokchilari V.L. Vyalkin va B.N. Zaspkin Termiz qal'asi xarobalari guruhining sharqiy qismida xom g‘ishtdan qurilgan binoning qoldiqlarini topdilar. Ularning ro‘yxatga olishda birinchi tartib raqamini oldi. Xonaning bir burchagida, qurilish qoldiqlarining ustki qismidan biroz chiqib turgan holda, o‘yilgan alabasterdan yasalgan devor bezakining bir qismi ko‘rinib turardi. Bu yerda o‘yilgan gipsdan yasalgan ichki bezakning qoldiqlari borligi aniq edi. O‘sha paytda binoning devori bo‘ylab qazilgan, chuqurligi esa polga yetmagan kichik xandaq B.N. Zaspkin bir metrdan biroz kengroq bo‘lgan tor koridorning mavjudligini aniqlash imkonini berdi. U shimoldan to‘g‘ri burchakli poydevorga tutashgan edi. Ikkinchi, shuningdek, sayoz xandaq, birinchisidan diagonal ravishda va xonaning shimoliy devoriga yaqinroq qazilgan, uch chorak ustun tanasining mavjudligini aniqladi. Uning butun tanasi, shuningdek, koridor devori va poydevor yuzasi o‘yilgan gips bilan qoplangan edi. Ekspeditsiya rahbari B.P. Denike bu yerda oltita bezak motivini hisoblab chiqdi va ularni XI asr oxiri - XII asr boshiga oid deb hisobladi. Keyingi 1928 yilda Sharq Madaniyatlari Muzeyi va O‘zbekiston Davlat Arxeologiya Instituti uchinchi ekspeditsiyasining ishlari natijasida ushbu xonaning deyarli beshdan ikki qismi tozalandi. Bu, o‘z navbatida, uning rejasini aniqlash imkonini berdi. Sharqiy va qisman janubiy devor bo‘ylab bir nechta poydevorning pastki qismlari to‘liq ochildi. Oxirgisida 1927 yilda ochilgan to‘rtta alohida panel topildi va to‘g‘ri aniqlandi. Ular ustida stilize qilingan va xayoliy hayvonlar tasvirlangan. Professor B.P. Deniken fikricha, bunday panellar saroyda ham, ibodatxona binosida ham bo‘lishi mumkin. Professor B.P. Denike bezak bezaklarining uslubiy ma'lumotlariga asoslanib, g‘ayrioddiy badiiylik va naqsh xilma-xilligi bilan ajralib turadigan gipsning sanasini aniqlashga muvaffaq bo‘ldi va uni XII asr boshlariga oid deb hisobladi. Xonaning o‘zi va umuman butun binoning maqsadi haqida turli ekspeditsiya ishtirokchilarining yagona, mustahkam o‘rnatilgan fikri yo‘q edi. Abu Rayxon Beruniy oʻzining “Oʻtmish xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida bir qancha hududlar va ularni boshqargan hukmdorlar titullarini keltirib oʻtadi[1]. Ushbu roʻyxatda besh xudud titulida “Shoh” soʻzi ishtirok etadi. Bular quyidagilar: Sosoniylar-Shaxanshoh, Qobulda-Qobulshohlar, Xorazmda-Xorazmshohlar, Shervonda-Shervonshohlar, Termizda-Termizshohlar. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review). V.D.Jukovning Termiz Arxeologik Kompleks Ekspeditsiyasi 1936 yilda amalga oshirilgan arxeologik tadqiqotlari “РАЗВАЛИНЫ АНСАМБЛЯ ДВОРЦОВЫХ ЗДАНИЙ В ПРИГОРОДЕ СРЕДНЕВЕКОВОГО ТЕРМЕЗА” nomli maqolasi. "O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi" nashriyoti tomonidan 1941 yilda Toshkent shahrida chop etilgan. 2-sonli nashri. [2]. V.D.Jukovning Termiz Arxeologik Kompleks Ekspeditsiyasi 1937 yilda amalga oshirilgan arxeologik tadqiqotlari АРХЕОЛОГИЧЕСКОЕ ОБСЛЕДОВАНИЕ В 1937 г. "O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi" nashriyoti tomonidan 1945 yilda Toshkent shahrida chop etilgan. 2-sonli nashri. 153 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc V. D. Jukov, Markaziy Termiz chekkasidagi saroy binolari ansambli xarobalari. O‘zFAN ma’lumotlari, 1-seriya, soni. 2, Toshkent, 1940 yil. Professor F. V. Ballod o‘zining "Oltin O‘rda poytaxtlari bo‘lgan Eski va Yangi Saroy" asarida Saroydagi uylardan birining xarobalarida devor yonida "oq fonda elim bo‘yoqlari bilan bo‘yalgan ko‘k, qizil, sariq va qora ranglarda, shuningdek, oltin bilan bo‘yalgan, qisman geometrik, qisman o‘simlik motivlari bilan bo‘yalgan gipsning katta miqdordagi bo‘laklari topilgan" degan fikrni ta'kidlaydi[2]. Ma'lumki, qadim zamonlardan beri turli xil hunarmandchilik buyumlari uchun material sifatida, shuningdek, ko‘k bo‘yoq tayyorlash uchun ishlatilgan eng muhim qadimgi lazurit konlaridan biri Janubiy Buxoro tog‘larida joylashgan bo‘lib, shuning uchun u Buxoro toshi deb atalgan. M. E. Masson o‘zining "Tojikiston tog‘ -kon sanoati tarixidan" maqolasida arab sayyohi Ibn Batutaning [1304—1377] XIV asrning birinchi yarmida mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilingan Balxni ziyorat qilib, katta inshootlar xarobalari ba'zi joylarda hali ham Badaxshon tog‘laridan qazib olingan lyapislazur bilan bo‘yalganligini ta'kidlaganini keltiradi [3]. Qo‘rg‘oshin oqini tayyorlash ham miloddan avvalgi bir necha asrlar oldin yunonlarga ma'lum bo‘lgan. X asrda qo‘rg‘oshin esa boshqa tog‘ -kon mahsulotlari bilan birgalikda Balxdan eksport qilinardi [4]. Bu yerda naqshning noaniqligi yo‘q, har bir element o‘zining aniq chegaralari bilan yanada yorqinroq ajralib turadi. Zalda topilgan alohida bo‘laklarda ko‘pincha stilize qilingan uzum shoxchasi naqshi uchraydi, bu naqsh Samarrada qurilgan binolarning devor bezaklari naqshlarini tasniflashda Gersfeld tomonidan 251-raqam bilan belgilangan va uchinchi uslubga, uzum shoxchasi guruhining [Die Weinranke] qismi sifatida kiritilgan [5]. O‘yma gips ishlab chiqarish texnikasida o‘zida ikkita usulni birlashtirganini ta'kidlash kerak. Tadqiqot metodologiyasi (Reserch Methodology): O‘rta asr yodgorliklarida keng tarqalgan islomiy me‘morchilik namunalari asosida IX-XII asrlar inshootlari jumladan o‘ziga xos bo‘lgan ganchkorlik san‘atining eng yorqin namunasi Termizshohlar saroyi tadqiqot metodologiyasi sifatida zamonaviy fan rivojlanishining qonuniy tendensiyasi boʻlmish fanlararo yondashuv usulidan foydalanilgan. Maqola umum qabul qilingan tarixiy metodlar − tarixiylik, qiyosiy-mantiqiy tahlil, xronologik tahlil, ketma ketlik, xolislik tamoyillari asosida yoritilgan. IX-XII asrlarda Termizni idora qilgan Termizshohlar Eski Termizning “Suradikat” (oʻrta asrlarga xos shaharning toʻrtinchi qismi) qismida joylashgan saroyda istiqomat qilganlar.Termizshohlar saroyi haqidagi dastlabki maʼlumot Yevgeni Feodorovich Kal (1863-1891) tomonidan berilgan. Maʼlumotda: 1890-yilning 24-25-26oktyabrida Termizda boʻlganligi, toʻgʻriburchak shaklda oddiy binoning devorlari qum ichidan koʻrinib turganligini, devorning har burchagida minora boʻlganligini, pishgan gʻishtlar ishlatilganligini va mahalliy kishi bu yerni “Podshoxning taxti” yaʼni podshox saroyi ekanligini aytganligi keltirilgan. Shu tariqa bu yerni oʻrganish ishlari boshlab yuboriladi. Eski Termizda arki aʼlo, asosiy savdo va madaniy hayot hududi hisoblangan rabod va shahriston joylashgan. Shaharning shimoliy-sharqiy qismida 180 ga lik maydon boʻlib u yerda asosan zodagon uylari va bogʻ boʻlgan. Ana shu yerda XI asrda Termizshoxlar saroyi barpo etiladi.10 gektardan ortiq maydonni ishgʻol etgan bu saroy shaharning sharqiy qismida, yam-yashil bogʻlar orasida joylashgan. Toʻgʻri toʻrtburchak shaklida joylashgan bu saroy maxsus mudofaa devori bilan oʻralgan. Devorlar tashqari tomonidan minoralar bilan mustahkamlangan. Xususan, shimoliy devorda 17 minora, sharqiy devorda 7 minora boʻlgan. Devorlarda maxsus shinaklar ham qurilgan. Gʻarbiy devorda ikkita darvoza boʻlib, u pishiq va xom gʻishtdan terilgan. Bunday darvozalar sharqiy devorda va shimoliy devorda ham boʻlgan. Darvozalar yonida qorovullar uchun ikki qavatli xonalar qurilgan. Uchta katta asosiy bino mazkur maydonning janubiy qismida joylashgan. Shu binolardan faqat bittasi arxeologlar tomonidan ochib 154 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc oʻrganilgan. Qolganlarida tekshirishlar faqat kichik maydonlarda oʻtkazilgan. Bu binolarning asosiy qismi keyingi davrlarda yerni oʻzlashtirish paytida buzib tashlangan. Qabulxona XI asrda asosan xom gʻishtdan qurilgan boʻlib, uning tashqari va ichki devorlarining ayrim qismi turli naqshli maxsus gʻishtlar bilan bezatilgan. Qabulxona toʻgʻri toʻrtburchak shaklda zalning uzunligi esa 13,5 m, eni 11,5 metrga teng boʻlgan. Zalda gʻishtdan terilgan oʻn bir dona kungurali ustun boʻlib, bu ustunlar zalni uch qismga boʻlgan. Shunday qilib, yodgorlik Sovet adabiyotida mustahkam o‘rin egalladi va 1930 yilda uning tekshiruv natijalari "Cahiers d'art" fransuz jurnalining 1-sonida chop etildi, u erda professor B.P. Denike tomonidan "La décoration en stuc sculpté de Termez" deb nomlangan yaxshi tasvirlangan maqola joylashtirilgan[6]. Shunday qilib, 1-sonli binoning ilmiy o‘rganilishining birinchi davri yakunlanadi. Zalning oʻrta qismi ravoqli boʻlgan. Shoh taxti zalning toʻrida turgan. Zalga faqat gʻarbiy devorning oʻrtasida qurilgan katta eshik orqali kirilgan. Zalning old qismida ayvon boʻlib u ustunlar bilan bezatilgan. Ayvonning poli pishiq gʻisht bilan turli geometrik shakldagi naqshlar qilib terilgan. Ayvonga zinapoyalar orqali koʻtarilgan. Ayvonning oldida ochiq hovli va oʻrtasida hovuz boʻlgan. Qabul zalidan 40 metr masofada saroyga kiriladigan maxsus baland peshtoq qurilgan. Hovlining shimoliy va janubiy devorlari boʻylab ayvonlar joylashgan. Bu ayvonlar qabul zalidagidek bezatilmagan. Qabulxona kompleksining uzunligi 100 m, eni esa 75 ga teng. Bu raqamlardan koʻrinib turibdiki, qabulxona kompleksi juda katta boʻlgan. Termiz hokimlari bu bilan oʻzlarining kuch-quvvatlarini mehmonlarga namoyish qilmoqchi boʻlganlar. Sulton Sanjar (1115—1157), buyuk Saljuqiylar sulolasining oxirgi hukmdori, Gʻaznaga yurish qilib, uni egallab oldi va 1118-yilda oʻz vassali Bahromshohni hukmdor etib tayinladi. 1150-yilda bu Bahromshoh Izz-ad-din-Hasan Gurgʻurdlarning toʻrtinchi akasi Husayn tomonidan shimoliy Afgʻonistondan butunlay magʻlub etildi va quvildi. Husayn oʻz qilgan keng koʻlamli vayronkorliklari va koʻplab qotilliklari uchun Jahya-suz, yaʼni butun dunyoni olovga beradigan degan laqabni oldi. Bahromshoh Hindistonga qochib, Lahorda joylashib, 1157-yilda vafot etdi. Bundan tashqari, oʻrta asr Termizining tarixiy oʻtmishi haqidagi maʼlumotlarda 1205-yilda shaharning hokimi etib Balx hokimi Imod-ad-dinning oʻgʻli Bahromshoh tayinlangani haqida maʼlumot bor. Balx oʻsha paytda Gurdlar tegishli edi[7]. Ushbu saroy binosining arxitekturasidagi eng xarakterli elementlar - bu o‘ymagan gips va turli shakldagi tesilgan g‘ishtdan yasalgan plitkalar. Xulosa qilib aytganda, O‘rta Osiyo arxitekturasi tarixi uchun ochilgan saroy binosining barcha bezaklarini alohida o‘rganish kerakligini ta'kidlash zarur. Bu bino O‘zbekiston uchun o‘z navbatida Samarroy bo‘lib xizmat qiladi va shubhasiz, yaqin vaqtdagi ob'ektlarni sanashda asosiy manbalardan biri bo‘ladi. Misol sifatida Kurut[8] va Oburdon[9] qishloqlaridan 1927 yilda M. S. Masson tomonidan XI-XII asrlarga tegishli deb sanalgan yog‘ochdan yasalgan o‘ymagan ustunlarni keltirish mumkin[10]. Ularning bezak motivlarini gipsli bezakning motivlari bilan solishtirib, biz ustalar tomonidan yog‘ochga va alebastrg‘a qo‘llanilgan bezaklarda bir xil elementlarni topamiz. Bu elementlar O‘rta Osiyodagi mahalliy aholida anchadan beri mavjud edi[11] . Tahlil va natijalar (Analysis and results). XII asrda saroyning qabul zali va yoʻlakdagi ayvoni qayta taʼmirlanadi. Ayvonning oʻyma ganch va turli rangdagi boʻyoqlar bilan ishlangan rasmlarda bezatilgan. Hatto zalning ichi ham oʻyma ganch bilan bezatilgan. Natijada bu zal shunday goʻzal va sirli qiyofaga ega boʻlganligi, uni hatto hozir ham taʼriflab berish qiyin. Zalning har bir devori oʻziga xos oʻyma naqsh bilan bezatilgan. Naqshlar, asosan geometrik xarakterda boʻlgan. Bu yerda turli koʻrinishdagi figuralar bir-birlari bilan juda mahorat va did bilan bogʻlangan. Mana shu uzviylikda uning taʼsirchanligi yanada oshgan. 155 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Xonaning shimoliy qismida qalin alabaster gipsga o‘yilgan arab yozuvlari bo‘lgan uchta bo‘lak topildi. Ushbu yozuvlardan biri, aniqki, o‘rta ustunning uch chorak ustunining poydevori ostida yuqori qismida joylashgan edi; qolgan ikkitasi esa koridorning kamarlari va ustunlararo bo‘shliqlarning old tomoniga qo‘yilgan edi. Ushbu yozuvlarni o‘qishga urinish quyidagi natijalarga olib keldi: o‘rta ustundagi birinchi yozuv "Haqiqiy dunyo " degan ma'noni anglatadi. "...ko‘prik [kelajak hayoti]"; ikkinchisi esa - "bo‘lishi mumkin edi" degan ma'noni anglatadi. Ya'ni, "ha, qor bo‘ladi..." va nihoyat, uchinchi yozuv, unda faqat bitta so‘zning oxiri, "va" bog‘lovchi so‘z va boshqa so‘zning boshlanishi aniq ko‘rinadi ehtimol, o‘sha davr idishlarida tez-tez uchraydigan oddiy tilakni ifodalaydi. Ushbu yozuvni dekodlashning mumkin bo‘lgan variantlari: Ularning mazmuni diniy emas, balki dunyoviy xarakterga ega. Xatning xususiyatlariga ko‘ra, yozuvlar XI va XII asrlarga ham tegishli bo‘lishi mumkin va epigrafik jihatdan Saljuqiylar va ularga yaqin bo‘lgan G‘uridlar sulolasi davriga to‘liq mos keladi. Qazish ishlari davomida panjaraga joylashtirilgan, ham botiq qirralari bo‘lgan bankalar devorlari, ham markazga qalinlashgan shisha idishlarning tublari topildi. Panjralarning qalinligi va kengligi 4 dan 1 sm gacha o‘zgarib turadi. Shuning uchun, qalin to‘rlarga yupqa to‘rlar kiritilgan va oxirlari shisha uchun teshiklarga ega bo‘lgan deb taxmin qilish kerak. Xonaning o‘zida rangli shisha bo‘laklari oz miqdorda uchraydi - ular hududiy jihatdan ayvonning yonida joylashgan g‘arbiy qismida ustunlik qiladi. Hududiy tarqalish jihatidan rangli shisha bilan to‘rlarning bo‘laklari qulab tushgan joyda qora, ko‘k, qizil va yashil bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan nozik alabaster gipsning bo‘laklari bilan mos keladi. Ushbu bo‘laklarning eng katta to‘planishi, deyarli har doim yuz tomoni polga qaragan holda, ayvon joylashgan maydonda topildi. Shuningdek, zalning g‘arbiy qismida ularning nisbatan oz miqdori uchradi; shu bilan birga, na koridorlarda, na binoning markaziy xonasida tekshirish paytida bo‘yalgan gipsning bo‘laklari topilmadi. Ba'zi bo‘laklar konkav shaklga ega - bu ular ilgari ayvon tomini qoplagan egri sirtlarning tarkibiy qismi bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bo‘laklarning aksariyati yiqilganda maydalangan va aniqki, binoning yuqori qismlarining keyingi qulashlari natijasida yanada maydalangan. Qazib olingan gipsning 1-2 mm qatlami, yuqorida aytib o‘tilgan bo‘laklar, qalin loydan va ohakdan tayyorlangan qoplama ustiga qo‘yilgan edi. Bo‘yoqlar quruq tuproqqa qo‘llanilgan va ochilganda darhol mustahkamlashni talab qiladi. Rasmdagi naqsh o‘simlik va geometrik bo‘lib, birinchisi ustunlik qiladi; geometrik naqshga kechki kufiy xat yozuvi kiritilgan. Rasmdagi yozuvlardan saqlanib qolgan barcha matn parchalaridan hozircha faqat bitta so‘zni o‘qish mumkin bo‘ldi. "Baxt" so‘zi nima degan ma'noni anglatadi? Naqsh elementlari va motivlari juda xilma-xil. 14x15 sm o‘lchamli bo‘lakning uchdan biridan ko‘proq qismi toza oq fonni egallaydi, qolgan qismi biroz stilize qilingan gullar bilan qoplangan, barcha g‘alati shakldagi gulbarglarning chekkalari oq fondan qora chiziqlar bilan chegaralangan va gulning o‘rtasi yorqin qizil bo‘yoq bilan ajratib ko‘rsatilgan. 16x9 sm o‘lchamli boshqa bo‘lakda, rasm butun maydonni qoplaydi, u keng qora chegara bilan ikki qismga bo‘linadi, unga katta oq doiralar va qovoqlar kiritilgan; doiralar va qovoqlar chegaraning o‘rtasida emas, balki bir chekkaga siljigan. Koʻpgina joylarda geometrik naqshlar, oʻsimlik naqshi, yaʼni barg va uzum shodasiga oʻxshash naqshlar bilan birgalikda uchraydi. Bunda ham biz Termiz ganchkorlarining yuqori malakali usta ekanlgining guvohi boʻlamiz. Har bir naqsh oʻzining betakrorligi, mukammalligi, tiniq ishlanganligi bilan ajralib turadi. Qabulxonaga tashrif buyurganlarni janubiy devorda tasvirlangan gʻayri oddiy hayvonlarning rasmi hayratga solgan. Hayvonlarning rasmi juda noyobdir. Chunki XIV 156 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc asrgacha boʻlgan Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida hayvonlarni tasvirlash odat boʻlmagan. Shubhasiz qabulxonaning oʻyma naqshlari mehmonlarga kuchli psixologik taʼsir koʻrsatgan. Buning ustiga qabulxonaning tomida joylashgan turli rangdagi shishalar bilan bezatilgan panjara orqali tushayotgan yorugʻlik zalga yanada sirlilik bagʻishlagan.Saroyni bezagan naqshlarni koʻrgan odam Termiz hokimiga emas, balki bu naqshlarni yaratgan nomaʼlum ganchkorlarning oʻlmas sanʼatiga qoyil qoladi va tahsinlar oʻqiydi. Topilgan vaqtdagi surati Muzey ko‘rgazma zalida TERMIZSHOHLAR ME‘MORIY BEZAKLARI. 3389/1 Me'moriy bezak. Termizshoxlar saroyi. XI-XII asrlar. O‘lchami: 56x26x18 sm. Me'moriy bezak. Arxeologik to‘liq emas (yaxshi). Materiali ohaktosh. Ganchkorlik usulda ishlangan. Ushbu devoriy bezak bo‘lagi eshik yoki deraza ustki qismida bo‘lgan. Bezakning ostki qismi arksimon bo‘lganligi bundan dalolat beradi. Bezaklar geometrik va islimiy naqshlar bilan qolipda quyilgan. Shuningdek Kufiy uslubida arab alifbosida yozuvlar xam bitilgan. Rivojlangan o‘rta asrlar Termiz me'morchiligi tarixida hukmdor saroylari ganchkorlik usulda bo‘rtma jimjimador naqshlar va turli geometrik shakllar asosida hamda arab yozuvida (islimiy uslubida) bitilgan lavhalar bilan bezatilgan. 3389/2 Me'moriy bezak Termizshoxlar saroyi. XI-XII asrlar.O‘lchami: 21x14,5x6. Arxeologik to‘liq emas (yaxshi). Materiali oxaktosh. Ganchkorlik usulda ishlangan. Mem'oriy bezak ilmoq shaklidagi geometrik shakllardan foydalanilgan holda qolipda ishlangan. Rivojlangan o‘rta asrlar Termiz me'morchiligi tarixida hukmdor saroylari ganchkorlik usulda bo‘rtma jimjimador naqshlarda bezatilgan. 3389/3 Me'moriy bezak Termizshoxlar saroyi. XI-XII asrlar.O‘lchami: 21x13x6. Arxeologik to‘liq emas (yaxshi). Materiali oxaktosh. Ganchkorlik usulda ishlangan. Me'moriy bezakning bir tomoni qayrilgan xolatda, zanjir ko‘rinishidagi geometrik shakllardan foydalanib qolipda ishlangan. Rivojlangan o‘rta asrlar Termiz me'morchiligi tarixida hukmdor saroylari ganchkorlik usulda bo‘rtma jimjimador naqshlarda bezatilgan. 157 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 3389/4 Me'moriy bezak Termizshoxlar saroyi. XI-XII asrlar. O‘lchami: 22x23x5. Arxeologik to‘liq emas (yaxshi Materiali oxaktosh. Ganchkorlik usulda ishlangan. Ushbu devoriy bezak bo‘lagi geometrik va islimiy shakllardan foydalanib qolipda ishlangan. Rivojlangan o‘rta asrlar Termiz me'morchiligi tarixida hukmdor saroylari ganchkorlik usulda bo‘rtma jimjimador naqshlarda bezatilgan. 3389/5 Me'moriy bezak Termizshoxlar saroyi. XI-XII asrlar. O‘lchami: 18,5x10x7,5. Arxeologik to‘liq emas (yaxshi). Materiali oxaktosh. Ganchkorlik usulda ishlangan Ushbu devoriy bezak bo‘lagi xochsimon ko‘rinishdagi geometrik shakllardan foydalanib qolipda ishlangan. Rivojlangan o‘rta asrlar Termiz me'morchiligi tarixida hukmdor saroylari ganchkorlik usulda bo‘rtma jimjimador naqshlarda bezatilgan. Bugungi kunda Termiz arxeologiya muzeyida aynan Termizshohlar saroyiga oid me‘moriy bezak namunalari saqlanib kelinmoqda. Ularning umumiy soni 700 dan ziyod. Termizshohlar saroyida o‘tkazilgan oxirgi tadqiqot 2023-yilda Termiz davlat universiteti Qozon federal universiteti arxeolog olimlari bilan birgalikda tashkil etildi. - Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Shubhasizki, saroy inshooti, butun ansambl singari, nafaqat Termiz shahrining tarixini tiklash uchun, balki butun mintaqaning tarixiy o‘tmishiga oid alohida daqiqalarni aniqlash uchun ham o‘ta muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, bu inshoot O‘zbekiston hududida yashovchi xalq madaniyatida qurilish-ba'diiy mahoratining yorqin namunasidir. References: 1. Abu Rayxon Beruniy. Tanlangan asarlar I.Toshkent.1957.112-bet 2. Ф. В Б а л л од—Старый и Новый Сарай столицы Золотой Орды. Казань, 1923, стр. 55 3. М. Е. М а с с о н — Из истории горной промышленности Таджикистана. Былая разработка полезных ископаемых СССР. Труды Таджикско-Памнрской экспедиции, в. XX, Л. 1934, стр. 21. 4. М. Е. М а с с о н — Из истории горной промышленности Таджикистана. Былая разработка полезных ископаемых СССР. Труды Таджикско-Памнрской экспедиции, в. XX, Л. стр. 45 5. Herzleld, Е. Der Wandschmuck der Bauten von Samarra und seine Ornamentik. Barlm. 1923. стр. l9U, табл. LXXXVII 6. B.P. Denike. "La décoration en stuc sculpté de Termez" nomli maqola "Cahiers d'art" fransuz jurnalining 1-soni.1930 yil. 7. В. В. Бартолъд, Туркестан в эпоху монгольского нашествия. СПб. 1900, стр. 377 8. М. С. Андреев Краткий отчет по экспедиции в Таджикистан в 1925 г., Сборник По талжнкнетант, в. 1, Ташкент» 1927 стр.10. 9. М. С. Андреев. Деревянная колонка в Матче. Известия РАИМК, т. IV. д. 1925. 10. M. Е. Массон. К вопросу о происхождении памятников древней деревянной архи тектуры открытых М. С. Андреевым в горах Самаркандской области. Сборник .По Тад жикистану. в 1. Ташкент, 192/, стр, 31-32 158 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 11. Ibid, стр 40 12. Pidayev.Sh. “Qadimiy Termiz”.Toshkent. “Fan” nashriyoti. 2001. 21-24 betlar.