ЎЗБЕКИСТОНДА ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ СОҲАСИ ВА ПАХТАЧИЛИКНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА СУҒОРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ВА УНИНГ НАТИЖАЛАРИ (СУРХОН ВОҲАСИ МИСОЛИДА)

163 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ЎЗБЕКИСТОНДА ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ СОҲАСИ ВА ПАХТАЧИЛИКНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА СУҒОРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ВА УНИНГ НАТИЖАЛАРИ (СУРХОН ВОҲАСИ МИСОЛИДА) Жонқобилов Жахонгирбек Нормумин ўғли Денов тадбиркорлик ва педагогика институти, Мустақил тадқиқодчиси https://doi.org/10.5281/zenodo.17642302 Аннотация. Ушбу мақолада биз 1929-1930 йилларда Сурхондарё округидаги дашт ва чўлларни ўзлаштириш натижасида янгидан очилган ер майдонлари 10 минг гектарга етказилганлиги, суғориш тармоқлари эса 20 километрга узайтирилиги, бажарилган ишлар воҳадаги колхоз ва совхозларни сув билан таъминланишини анча яхшиланганлиги, суғорилиш тизимлари ва иншоотларининг барпо этилиши ва бу жараён ВКП(б) МК ва СССР Халқ Комиссарлари Советининг 1945 йил июл ва 1946 йил 2 февралда чиққан буйруқларига асосан амалга оширилганлиги. Сурхондарё вилоятида улкан ирригация тармоқларини бунёд этиш даври бошланганлиги ҳақида маълумот олишимиз мумкин. Калит сўзлар: ВКП(б) МК ва СССР Халқ Комиссарлари Совети, Сурхон-Шеробод, Оққўрғон, Гарангтўқай ва Заркамар, Ирригация. УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ИРРИГАЦИОННОЙ СИСТЕМЫ И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА РАЗВИТИЕ СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА И ХЛОПКОВОДСТВА В УЗБЕКИСТАНЕ (НА ПРИМЕРЕ СУРХАНСКОГО ОАЗИСА) Джанкабилов Джахонгирбек Нормуминович Институт предпринимательства и педагогики Денова, Независимый исследователь Аннотация. В этой статье рассказывается о том, что в результате освоения степей и пустынь Сурхандарьинской области в 1929-1930 годах площади вновь открытых земель были увеличены до 10 тысяч гектаров, а оросительные сети были расширены на 20 километров, что значительно улучшило водоснабжение колхозов и совхозов оазиса, строительство оросительных систем и сооружений, и что этот процесс осуществлялся в соответствии с постановлениями ЦК ВКП(б) и СНК СССР от июля 1945 года и 2 февраля 1946 года. Начался период строительства крупных оросительных сетей в Сурхандарьинской области. Ключевые слова: ЦК ВКП(б) и Совет Народных Комиссаров СССР, Сурхан-Шерабад, Аккурган, Гарангтокай и Заркамар, ирригация. IMPROVEMENT OF THE IRRIGATION SYSTEM AND ITS RESULTS IN THE DEVELOPMENT OF AGRICULTURE AND COTTON FARMING IN UZBEKISTAN (IN THE EXAMPLE OF SURKHAN OASIS) Jonqobilov Jakhongirbek Normuminovich Denov Institute of Entrepreneurship and Pedagogy, Independent Researcher Annotation. In this article, we can learn about the fact that as a result of the development of the steppes and deserts in the Surkhandarya district in 1929-1930, the newly opened land areas were increased to 10 thousand hectares, and the irrigation networks were extended by 20 kilometers, the work carried out significantly improved the water supply of collective and state farms in the oasis, 164 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc the construction of irrigation systems and facilities, and that this process was carried out in accordance with the orders of the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks) and the Council of People's Commissars of the USSR issued in July 1945 and February 2, 1946. The period of construction of large-scale irrigation networks in the Surkhandarya region began. Key words: VKP(b) Central Committee and the Soviet of People's Commissars of the USSR, Surkhan-Sherabad, Akkurgan, Garangtokai and Zarkamar, Irrigation. 1929-1930 йилларда Сурхондарё округидаги дашт ва чўлларни ўзлаштириш натижасида янгидан очилган ер майдонлари 10 минг гектарга етказилди, суғориш тармоқлари эса 20 километрга узайтирилди. Бажарилган ишлар воҳадаги колхоз ва совхозларни сув билан таъминланишини анча яхшилади. Айниқса, 1931 йили ташкил топган «Қумқўрғон 13» совхозига алоҳида эътибор қаратилди. Совхоз тузилган вақтда унинг ихтиёрига 3500 гектар ер ажратилган эди. Ушбу совхознинг биринчи директори латиш миллатига мансуб Палис раҳбарлигидаги ишчилар 1932 йилга келиб қишлоқ хўжалигида яхши натижаларга эришмаган бўлса-да, суғориладиган ер майдонларини анча кенгайтирди. Асосан пахтачиликка мўлжалланган хўжалик шу йили 4200 гектар ерга пахта экиб, атиги 4,5 центнердан, кейинги йили 5,5 центнердан ҳосил кўтарди 1 . 1934 йили совхоз иккига бўлиниб, унинг базасида «Сурхон» совхози ташкил топди. «Сурхон» совхозида янги ерларни ўзлаштиришни жадаллаштириш мақсадида «СТЗ» ва «Универсал» русумли тракторлардан 45 дона келтирилди. Маҳаллий аҳоли орасидан Ҳайдар Шоймардонов, Жўра Холматов ва Тўхтамиш Хўжаназаров каби тракторчилар, Мамажон Абдуллаев, Жўрахон Самиев сингари шофёрлар етишиб чиқди. 1940 йилга келиб «Сурхон» совхозининг пахта майдони 2500 гектарга, пахта ҳосилдорлиги 15,7 центнерга етди. Совхознинг ғаллачилик, чорвачилик ва бошқа тармоқлари ҳам ривожланди 2 . 1930 йилларда Шеробод туманида ерларни ўзлаштириш даврида амалга оширилган мелиорация ишлари мукаммал муҳандислик талаблари асосида бажарилмаганлиги туфайли ариқлар сув сиғимига дош бера олмай, аҳоли манзилгоҳларига жиддий хавф солди. Хусусан, сел келиб «Истара» ариғида сувнинг тошиб кетиши натижасида Чорвадор, Араб, Бандихон қишлоқлари аҳолиси жиддий талофатлар кўрди 3 . Бундай ҳолат Шўрчи туманида ҳам кузатилди. Қолаверса, округдаги дашт ва чўлларда мелиорация шохобчаларининг талаб даражасида эмаслиги сувнинг ҳаддан ортиқ кўп исроф бўлишига, ерларнинг ботқоқланиши ва шўрланишига олиб келди. Шуни ҳисобга олган совет ҳукумати қуйидаги ишларни амалга оширишга киришди: — Мелиорация шохобчаларини қайта қуриш, уларни чуқурлаштириш, кенгайтириш ва ботқоқланган ерларни йўқотиш; — Шўрланган ва захлаган ерларга зовур қазиш, ирригация ва мелиорация ишларини режали асосда олиб бориш, узоқ муддатга мўлжалланган суғориш тизими лойиҳаларини ишлаб чиқиш. Юқоридаги режадан келиб чиқиб, 1939-1941 йиллар давомида Ўзбекистонда йирик ирригацион қурилишлар амалга оширилди 4 . «Сув учун кураш икки йиллиги» доирасида воҳада 63 минг м3 ер ишлари бажарилди, суғориш шохобчаларида эса 153 минг м3 бетон 1 Турсунов С.Н, ва бошқалар. Қумқўрғон тарихидан лавҳалар.–Б. 99 2 Турсунов С.Н, ва бошқалар. Қумқўрғон тарихидан лавҳалар. –Б. 99 3 Турсунов С.Н. ва бошқалар. Сурхондарё тарих кўзгусида. –Б. 214. 4 Хлопоководство Узбекистана за 50 лет. Справочник. –Т.: Узбекистан, 1967. –С. 38. 165 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ётқизилди. Натижада 1941 йилда Сурхондарё округида 47 минг гектар ерга пахта экилиб, ҳосилдорлик 17,9 центнерга етказилди ва 135 минг тонна пахта давлатга топширилди 5 . Воҳада янги ерларни ўзлаштириш ва мавжуд ерларнинг сувга бўлган эҳтиёжларини қондириш мақсадида 1940 йилда Душанбе-Қоратоғ канали қурила бошланди. Канал қурилиши 1941 йил 21 январдан бошлаб оммавий тус олиб, жанговор қурилишлардан бирига айланди. Унда Ўзбекистон ва Тожикистон Республикаларининг 50 минг аҳолиси, шу жумладан, Сурхондарё вилоятининг 32 минг меҳнаткаш аҳолиси иштирок этди. 1942 йил сентябрда Ҳисор тарафдан каналнинг Сурхон воҳасига сув ўтказадиган қисми қурилди. Ушбу каналнинг умумий узунлиги 49,3 километр бўлиб, унинг 21 километри Тожикистон ерларидан, 28 километри эса Ўзбекистон ҳудудидан ўтарди. Бу магистрал каналнинг қурилиши республикалараро аҳамиятга эга бўлиб, ўзбек ва тожик халқининг биргаликда қилган меҳнати натижаси ҳисобланади. Канал қурилишида 5 млн м3 ер ишлари, 29 минг м3 бетон, темир-бетон ва тош-шағал ишларини бажарилди. Каналнинг Ўзбекистон қисмида 2 млн. 829 минг куб метр ишлар қилинди. Душанбе-Қоратоғ канали 37 минг гектар бўз ерларни, яъни Тожикистонда 11300 гектар, Ўзбекистонда 28700 гектар ерни суғориш имконияти яратилди 6 . Канал қурувчиларини маънавий жиҳатдан руҳлантириш учун Тамарахоним, Ҳалима Носирова сингари атоқли санъат усталари келиб концертлар беришди. Душанбе-Қоратоғ канали қурилишида иштирок этган Денов тумани Денов қишлоқ кенгашига қарашли «Ихтиёр» колхози аъзоси Қўчқор Олимов ҳар куни 2 кубометр ер қазиш ўрнига 7-8 кубометр ер қазиб, кунлик ер қазиш режасини 350-400 фоизга бажарди. Шунингдек туманнинг Вахшивор қишлоқ кенгашига қарашли Сталин номли колхоз аъзоси Қобилов ва Абдуллаевлар кунига 2 кубометр ўрнига 6-7 кубометр ер қазиб, 150-160 замбилғалтак тупроқ ҳам ташидилар. Қурилишда донг таратган деновлик Б.Сатторова ва Ж.Ҳасанова каби шижоатли аёллар Ўзбекистон ҳукумати Олий Кенгашининг фахрий ёрлиқлари билан мукофотландилар 7 . Вилоят меҳнаткашлари канал қурувчиларига кўплаб миқдорда озиқ-овқат ва меҳнат қуроллари етказиб бердилар. Жумладан, Сариосиё туманидаги Тортувли селсоветига қарашли Ғалаба колхози аъзолари «фарҳодчиларга» 2 центнер шоли, 1 центнер буғдой, 12 дона кигиз, 7 та гилам, 9 та кўрпа, 23 та кетмон, 3 та бел, 350 сўм пул ажратдилар 8 . Фашистлар Германиясининг СССРга қилган ҳужуми кўп йирик каналлар ва иншоотлар қурилишини вақтинча тўхтатди. Бироқ, Ўзбекистонда суғоришнинг янги босқичи бошланди. Ўзбекистонга СССРнинг уруш бўлаётган ғарбий районларидан кўчириб келтирилган заводларни қуриб ишга тушириш ва фронтни буғдой ва озуқа билан таъминлаш маъсулияти юкланди. Натижада янги ирригация қурилишларини амалга ошириб, фронт учун дон ва озуқа экинларини етказиб бериш зарурияти туғилди. Уруш йилларида Занг каналини чуқурлаштириш ва кенгайтириш бўйича катта ишлар олиб борилди. Шўрчи тумани колхозчилари Ҳазорбоғ каналини 13 километрга узайтириб, унинг 6 километрли трассасини кенгайтиришди 9 . Бу эса, Сурхондарёдаги экин майдонларини 1940 йилги 104 минг гектардан 1943 йилги 165 минг гектаргача етказди 10 . 5 Турсунов С.Н. ва бошқалар. Сурхондарё тарих кўзгусида. –Б. 201. 6 Ирригация Узбекистана. –Ташкент, 1959. –С. 4-5. 7 Турсунов С., Турдиев Т. Денов. –Б. 224. 8 Турсунов С., ва бошқалар. Сурхондарё – тарих кўзгусида. –Б. 206. 9 Ризаев Г.Р. Аграрная политика Советской власти в Узбекистане (1917-1965 гг). –Ташкент: Узбекистан, 1967. – С.127. 10 Газета «Правда». 14 сентября, 1942 года. 166 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1943 йилда Ўзбекистондаги энг йирик гидроэлектростанцияси – Фарҳод ГЭСи қурилиши бошланди. Унинг қурилишида республика бўйича 70 мингдан ортиқроқ колхозчи иштирок этди. Воҳа аҳолисидан 1200 киши ушбу ГЭС қурилишида иштирок этиб жонбозлик кўрсатди. ГЭС қурилиши учун зарур бўлган маблағлар колхоз ва совхозлар, ташкилотлар, завод ва фабрикалар ҳисобидан тўпланди. Хусусан, Шеробод райисполкоми 1944 йил 7 январида «Фарҳод ГЭСи қурилишига пул юбориш ва тўплаш тўғрисида» 117-сонли қарорни қабул қилди. Унга кўра, туман колхозларидан 132 минг сўм маблағни тўплаб, Фарҳод ГЭСига юбориш кўзда тутилди 11 . Ваҳоланки, 1943 йилда Пошхурд селсоветининг йиллик даромади 68200 сўм, Хомкон 28700 сўм, 1944 йилда Сеплон 39500 сўм, Хатак 39300 сўм, Хўжаулканда 34400 сўм бўлган 12 . Шеробод райисполкомининг 1943 йил 21 июндаги 105-сонли қарорига кўра, қишлоқ фондлари ҳисобидан Фарҳод ГЭС қурилиши учун 20 кг чой ва 30 кг хўжалик совуни, шиорлар учун 30 метр қизил материал юбориш тасдиқланди. Орадан 3 кун ўтгач, яъни 24 июнда қўшимча равишда яна 10 кг чой ва 20 кг хўжалик совуни ажратишга қарор қилинди. Фарҳод ГЭСи қурилишига маҳсулот юбориш учун зарур бўлган 5000 сўм харажатнинг 2500 сўмини Сеплон қишлоқ советидаги Социализм колхозидан, 2500 сўмини Зарабоғ қишлоқ советининг Сталин номли колхозидан қопланди 13 . 1942-1945 йилларда Сурхон воҳасининг ўн минглаб ишчилари қишки ва баҳорги мавсумларда магистрал каналлар ва бошқа ирригация тармоқларида 3610 минг м3 тупроқ тозалаш ишларини бажардилар 14 . Хулоса. Хулоса қиладиган бўлсак, 1929-1941 йилларда Сурхондарё округидаги ирригация қурилишининг энг муҳим босқичи амалга оширилди. Бу даврда асосий ирригация ва мелиорация ишлари суғориладиган ерларни қайта ишлаш ва уларни инженер ва ярим инженер типидаги сув хўжалик иншоотлари билан таъминлашга қаратиш йўли билан олиб борилди. Марказдан келган мутахассислар мавжуд каналларни кенгайтириш ва узайтириш, янги сув тармоқларини қуриш ишлари билан шуғулланиб, суғориладиган ерларнинг шўрланиши ва емирилишига қарши катта мелиоратив ишларини олиб бордилар. References: 1. Истомин М.С. Освоение новых земель в Сурхандарьи // Социалистическое сельское хозяйство, 1954. №2. –С.8. (Istomin M.S. Osvoenie novyx zemel v Surkhandari //Sotsialisticheskoe selskoe hozyaystvo, 1954. №2. – Р.8.) 2. Газета «Ленинское знамя». 3 июля, 1954. (Newspaper "Leninskoe znamya". July 3, 1954). 3. Лапасов А.Ч. Истиқлол йўли: Ангор. –Термиз, 1992. –Б. 4–5. (Lapasov A.Ch. Istiklal Road: Angor. - Termiz, 1992) 4. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 45-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 16-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 45, list 1, case 26, sheet 16). 5. Венгрский В.Ўзбекистонда пахтачиликнинг ривожланиши.Тошкент.Ўзбекистон ССР сиёсий ва илмий билимлар тарқатиш жамияти.1958. № 24-25. –Б. 7 (Vengrsky V. Development of cotton cultivation in Uzbekistan. Tashkent. Society for dissemination of political and scientific knowledge of the Uzbek SSR. 1958. No. 24-25. – Р. 7.). 11 Шеробод туман давлат архиви, С 42-фонд, 1-рўйхат, 374-иш, 240-варақ. 12 Шеробод туман давлат архиви, С 42-фонд, 1-рўйхат, 371-иш, 299-300 варақлар; 374-иш, 234, 237, 243-варақлар. 13 Шеробод туман давлат архиви, С 42-фонд, 1-рўйхат, 371-иш, 170, 171,172-варақлар. 14 Ўз МА, 2483-фонд, 1-рўйхат, 148-иш, 43-варақ. 167 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 6. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 45-фонд, 1-рўйхат, 41-иш, 4-5-варақлар (State archive of Surkhandarya region. Fund 45, list 1, case 41, sheets 4-5). 7. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 25-иш, 17-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 580, list 1, case 25, sheet 17). 8. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 25-иш, 34-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 580, list 1, case 25, sheet 34). 9. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 37-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 580, list 1, case 26, sheet 37). 10. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 26-иш, 45-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 580, list 1, case 26, sheet 45). 11. Сурхондарё вилояти давлат архиви. 580-фонд, 1-рўйхат, 28-иш, 58-варақ (State archive of Surkhandarya region. Fund 580, list 1, case 28, sheet 58). 12. ЎзПА Сурхондарё вилояти ҳокимлиги филиали архиви, 1-фонд, 14-рўйхат, 11-иш, 123130-варақлар (Archive of the Surkhandarya regional government branch of UzPA, fund 1, list 14, case 11, sheets 123-130).