SURXON VOHASI AHOLISINING KIYIM-KECHAKLARI TARIXI: BOSH KIYIMLAR TASNIFIDA

174 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SURXON VOHASI AHOLISINING KIYIM-KECHAKLARI TARIXI: BOSH KIYIMLAR TASNIFIDA Ravshanova Mavjuda Nurmamatovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tarix yo‘nalishi 1-kurs magistranti E-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17642347 Annotatsiya: Mazkur maqolada Surxon vohasi aholisining kiyim-kechak madaniyati, xususan bosh kiyimlarning tarixiy shakllanishi, turlari va ularning ijtimoiy-ma’naviy ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqotda etnografik, tarixiy, semantik va komparativ metodlardan foydalanilib, doppi, telpak, qasava, turban kabi bosh kiyimlarning shakl, material, bezak va rang jihatlaridagi o‘ziga xosliklar o‘rganilgan. Surxon vohasining tabiiy-iqlimiy sharoiti, etnik tarkibi hamda ijtimoiy hayoti bosh kiyimlarning shakllanishiga bevosita ta’sir etgani aniqlangan. Maqolada tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari hamda og‘zaki xotiralar asosida bosh kiyimlarning evolyutsiyasi XIX–XX asrlar kontekstida tahlil qilinib, zamonaviy davrda ularning saqlanish darajasi ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: Surxon vohasi, bosh kiyim, doppi, telpak, qasava, etnografiya, libos, madaniy meros. Аннотация: В данной статье рассматривается история формирования традиционной одежды населения Сурхандарьинского оазиса, в частности головных уборов. На основе этнографических, исторических и сравнительных методов изучаются формы, материалы и орнаменты головных уборов — доппи, тюбетейки, телпака, касавы и тюрбана. Определено, что природно-климатические условия региона, этнический состав населения и социальнобытовые факторы оказали прямое влияние на развитие форм головных уборов. В статье анализируется эволюция головных уборов XIX–XX веков и рассматриваются современные тенденции их сохранения и возрождения в культурной жизни региона. Ключевые слова: Сурхандарьинский оазис, головные уборы, тюбетейка, телпак, касава, этнография, народный костюм, культурное наследие. Annotation: This article explores the history of traditional clothing in the Surkhandarya oasis, focusing on the evolution and classification of headwear. Using ethnographic, historical, semantic, and comparative methods, the study examines the forms, materials, ornamentation, and symbolic meanings of traditional headpieces such as doppi, telpak, qasava, and turban. It reveals that the region’s climatic conditions, ethnic composition, and socio-economic factors directly influenced the development of these headwear forms. Based on historical documents, archival sources, and oral traditions, the article analyzes the evolution of headwear during the 19th–20th centuries and highlights the current preservation and revival of these elements in contemporary culture. Keywords: Surkhandarya oasis, headwear, doppi, telpak, qasava, ethnography, national costume, cultural heritage. Kirish. Bosh kiyim inson madaniyati va etnografiyasida juda muhim o‘rin tutadi. Har bir mintaqaning geosiyosiy, iqlim-madaniyat sharoiti hamda etnik xususiyatlari bosh kiyimlar shakllanishiga ta’sir qilgan. Surxon vohasi (Surxondaryo viloyati va atrof hududlar) ham milliy bosh kiyimlarning o‘ziga xos turlarini saqlab kelgan hududlardan biridir. Bu maqolada quyidagi maqsadlar ko‘zda tutiladi: 1. Surxon vohasida tarixiy davrlarda ayollar va erkaklarning bosh kiyim turlarini aniqlash. 2. Bosh kiyimlarning shakllanishiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy omillarni o‘rganish. 3. Bosh kiyimlarning zamonaviy davrdagi o‘zgarishlari va saqlanib qolgan an’analarning tahlili. 175 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bunday tadqiqot Surxon vohasi aholisi kiyim-kechagi tarixi va madaniy merosini chuqur anglashga, bosh kiyim tarixi bo‘yicha ilmiy materiallar bazasini boyitishga yordam beradi. Surxon vohasi O‘zbekistonning eng qadimiy va madaniy jihatdan boy mintaqalaridan biridir. Ushbu hudud aholisi asrlar davomida o‘ziga xos kiyinish madaniyatini shakllantirgan bo‘lib, ayniqsa bosh kiyimlar ularning milliy o‘zligining ajralmas qismi hisoblangan. Bosh kiyim nafaqat himoya vositasi, balki ijtimoiy mavqe, yosh, jins va kasbni belgilovchi ramziy atribut sifatida xizmat qilgan 1 . Shu bois Surxon vohasida shakllangan bosh kiyim turlari — doppi, telpak, qasava, choptoma, ro‘mol va boshqalar — xalqning ma’naviy hayoti, estetik qarashlari hamda madaniy qadriyatlarini ifoda etadi 2 . Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda tarixiy-etnografik tahlil, qiyosiy-tipologik va semantik yondashuvlardan foydalanildi. Asosiy manbalar sifatida XIX–XX asrlar o‘rtalariga oid arxiv hujjatlari, O‘zbekiston tarixi muzeyidagi etnografik fondlar hamda og‘zaki an’analar to‘plami tahlil qilindi 3 . Shuningdek, Surxon vohasining Denov, Sherobod, Boysun va Qumqo‘rg‘on tumanlarida o‘tkazilgan dala tadqiqotlari natijalari asos bo‘ldi. 4 Natijalar. Surxon vohasi geografik jihatdan tog‘li va quruq iqlimli mintaqa hisoblanadi. Bu holat erkaklar uchun issiqni saqlovchi telpaklar, ayollar uchun esa yengil, ammo quyoshdan himoya qiluvchi ro‘mollar va qasavalarning keng tarqalishiga sabab bo‘lgan 5 . Etnik tarkibning xilma-xilligi — o‘zbek, tojik, arab, turkman va boshqa guruhlarning bir hududda yashashi — kiyim-kechaklarda, xususan bosh kiyimlarda shakl va bezaklarning turlicha bo‘lishini ta’minlagan 6 . Erkaklar orasida telpak, doppi va choptoma keng tarqalgan. Telpak odatda qo‘y junidan to‘qilib, sovuq faslda kiyilgan. Uning shakli mintaqaning tog‘li hududlarida kattaroq va qalinroq bo‘lgan, tekislik qismida esa yengilroq variantlari ishlatilgan 7 . Do‘ppi esa kundalik kiyim sifatida nafaqat Surxonda, balki butun O‘zbekiston bo‘ylab keng tarqalgan. Ammo Surxon doppilari o‘ziga xos naqshlari bilan ajralib turgan — ularning markazida “qush ko‘zi” yoki “hayot daraxti” tasviri ko‘p uchraydi 8 . Ayollar bosh kiyimlari ko‘proq bezakli va ramziy ma’noga ega bo‘lgan. Qasava — uylangan ayollar kiyadigan bosh kiyim turi bo‘lib, ipak matodan tikilgan va marvarid, kumush tangalar bilan bezatilgan 9 . Qasava nafaqat estetik, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega bo‘lgan: u ayolning oilaviy maqomi va boyligini bildirgan. Yosh qizlar esa ro‘mol va salla uslubidagi yengil bosh kiyimlarni taqishgan. Bu kiyimlar ko‘pincha oq, havorang yoki pushti tuslarda bo‘lgan — bu esa poklik va yoshning ramzi hisoblangan 10 . Surxon vohasida bosh kiyim nafaqat bezak yoki amaliy buyum, balki ma’naviy ramz sifatida qabul qilingan. Telpak — kuch va himoya, doppi — sadoqat va mehnatsevarlik, qasava esa ayollik va baraka timsoli sifatida talqin etilgan 11 . Marosimlarda, ayniqsa to‘y va sunnat kabi urf-odatlarda bosh kiyimning turi va bezagi qatnashchining ijtimoiy mavqeiga qarab tanlangan 12 . 1 Qosimov, M. O‘zbek xalq kiyim-kechaklari tarixi, Toshkent: Fan, 1998. 2 Jalilova, D. “Surxon vohasi etnografik an’analari va kiyim madaniyati.” O‘zbekiston etnografiyasi jurnali, №3, 2015. 3 O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi arxivi, fond 72, ro‘yxat 5, ish 11. 4 Tursunova, N. Surxon vohasi xalq amaliy san’ati, Termiz: Surxondaryo nashriyoti, 2010. 5 Karimov, B. “Janubiy O‘zbekiston iqlimi va libos madaniyati aloqasi.” Etnologiya masalalari, 2016. 6 Rasulova, L. O‘zbekiston xalqlari liboslari tipologiyasi, Toshkent: Universitet, 2002. 7 Boboyev, M. “Telpaklarning hududiy farqlari.” Milliy meros, 2018. 8 Mamatqulova, S. “Doppi naqshlarining semantik tahlili.” San’at va madaniyat, 2017 9 Omonova, F. O‘zbek ayollarining bosh kiyimlari, Toshkent: San’at, 2012. 10 To‘xtayeva, Z. “Ayollar bosh kiyimlarining rangi va ramzi.” Folklor va madaniyat, 2019. 11 Hasanov, A. O‘zbek xalqining ramzlari va ishoralari, Toshkent: Ma’naviyat, 2001. 12 Xolmatov, U. “Surxonda to‘y kiyimlari an’analari.” Etnografik tadqiqotlar to‘plami, 2018. 176 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Bugungi kunda Surxon vohasining ayrim tumanlarida, ayniqsa Boysun va Sherobodda, an’anaviy bosh kiyimlar tikish san’ati qayta tiklanmoqda. Mahalliy hunarmandlar tomonidan qadimiy naqsh va shakllar asosida yangi uslubdagi doppilar yaratilmoqda 13 . O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan “Boysunning madaniy merosi” UNESCOning nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilishi bu jarayonni yanada jonlantirdi 14 . Muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Surxon vohasidagi bosh kiyimlar madaniy o‘ziga xoslikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Ular nafaqat estetik qiymatga ega, balki xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari va ijtimoiy tizimini aks ettiradi. Hozirgi globallashuv davrida bunday merosni asrash va yosh avlodga yetkazish milliy o‘zlikni mustahkamlashda dolzarb ahamiyat kasb etadi 15 . Xulosa. Surxon vohasi bosh kiyimlari xalq ijodiy tafakkurining yorqin namunasi sifatida nafaqat mintaqaviy, balki umummilliy madaniyat tarkibiy qismi hisoblanadi. Ularning har biri — doppi, telpak, qasava — tarixiy, ijtimoiy va estetik ma’noga ega. Mazkur merosni o‘rganish, hujjatlashtirish va targ‘ib etish xalq etnografiyasi fanining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Surxon vohasi aholisining bosh kiyimlari tarixi murakkab va boy madaniy qatlamga ega bo‘lib, geosiyosiy, etnik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Qadimiy davrlardan boshlab, Surxon vohasi shahar va qishloqlarning bosh kiyim uslublari shakllangan; XIX–XX asrlarda doppi, telpak, qasava kabi shakllar keng qo‘llanilgan; sovet va hozirgi davrda bosh kiyimlar kundalikka jihatdan qisqargan bo‘lsada, marosimlarda saqlanib qolmoqda. Tadqiqot natijalari quyidagilarni taklif qiladi: 1. Surxon vohasi bosh kiyim turlarini batafsil kataloglashtirish va fotodokumentatsiya qilish. 2. Dizayn va moda yo‘nalishida ushbu bosh kiyim unsurlarini zamonaviy liboslarga integratsiya qilish. 3. Mahalliy maktab va madaniyat markazlarida bosh kiyim tarixi bo‘yicha ma’lumotnoma va ko‘rgazmalar tashkil etish. 4. Bosh kiyimlar tahlilini boshqa markaziy hududlar bilan taqqoslash va chalkash naqsh elementlarini izlash. References: 1. Qosimov, M. O‘zbek xalq kiyim-kechaklari tarixi, Toshkent: Fan, 1998. 2. Jalilova, D. “Surxon vohasi etnografik an’analari va kiyim madaniyati.” O‘zbekiston etnografiyasi jurnali, №3, 2015. 3. O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi arxivi, fond 72, ro‘yxat 5, ish 11. 4. Tursunova, N. Surxon vohasi xalq amaliy san’ati, Termiz: Surxondaryo nashriyoti, 2010. 5. Karimov, B. “Janubiy O‘zbekiston iqlimi va libos madaniyati aloqasi.” Etnologiya masalalari, 2016. 6. Rasulova, L. O‘zbekiston xalqlari liboslari tipologiyasi, Toshkent: Universitet, 2002. 7. Boboyev, M. “Telpaklarning hududiy farqlari.” Milliy meros, 2018. 8. Mamatqulova, S. “Doppi naqshlarining semantik tahlili.” San’at va madaniyat, 2017. 9. Omonova, F. O‘zbek ayollarining bosh kiyimlari, Toshkent: San’at, 2012. 10. To‘xtayeva, Z. “Ayollar bosh kiyimlarining rangi va ramzi.” Folklor va madaniyat, 2019. 11. Hasanov, A. O‘zbek xalqining ramzlari va ishoralari, Toshkent: Ma’naviyat, 2001. 13 Tursunova, N., ibid 14 UNESCO Nomoddiy madaniy meros ro‘yxati, 2019. 15 Jalilova, D., ibid 177 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 12. Xolmatov, U. “Surxonda to‘y kiyimlari an’analari.” Etnografik tadqiqotlar to‘plami, 2018. 13. Tursunova, N., ibid. 14. UNESCO Nomoddiy madaniy meros ro‘yxati, 2019. 15. Jalilova, D., ibid.